محیط تربیتی

محیط تربیتی محیط اثرگذار بر شکل‌گیری باورها، نگرش‌ها، ارزش‌ها و رفتار انسان.

محیط تربیتی، مفهومی جامعه‌شناختی است که در آن به نقش محیط انسانی، طبیعی و مجازی در جامعه‌پذیری و انتقال ارزش‌های گوناگون به افراد پرداخته می‌شود. به باور کارشناسان امور تربیتی و جامعه‌شناختی، محیط خانه، مدرسه، مسجد، جامعه و فضای مجازی نقش اساسی در شکل‌دهی باورها، نگرش‌ها، ارزش‌ها و رفتار انسان دارد. در آموزه‌های اسلامی نیز محیط در صلاح و فساد انسان مؤثر دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی محیط تربیتی

محیط در لغت به‌معنی جایی است که انسان در آن زندگی می‌کند مانند جامعه، شهر، خانواده یا مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی و فرهنگی که بر فرد اثر می‌گذارد و در اصطلاح دانشمندان علوم تربیتی، به مجموعه‌ای از عوامل خارجی اطلاق می‌شود که از هنگام انعقاد نطفه تا لحظهٔ مرگ انسان را احاطه می‌کند و بر رفتار، گفتار و باورهای او، تأثیرگذار است.

اهمیت و جایگاه محیط تربیتی

به اعتقاد کارشناسان تربیتی و جامعه‌شناختی، محیط تأثیر بسزایی درشکوفایی استعدادهای انسان و شکل‌گیری شخصیت او دارد. اموری همچون زبان، دین، مذهب و آداب و رسوم اجتماعی از طریق محیط زندگی به انسان تحمیل می‌شود.

به باور کارشناسان تربیتی، محیط زندگی انسان، بر خلقیات، معنویات و رفتار فردی و اجتماعی افراد و نیز بر سعادت و شقاوت آنها اثرگذار است. با تجربه ثابت شده که بسیاری از افراد سالم در محیط ناسالم دچار لغزش شده‌اند و در مقابل افراد ناسالم در محیط سالم به سعادت و خوش‌بختی رسیده‌اند. محیط آرام و با نشاط، افراد با نشاط، خونسرد، دارای اعتماد به‌نفس و خوش‌خلق تربیت می‌کند و در مقابل، افراد خشن، افسرده و دارای استرس نتیجهٔ محیط‌های ناآرام هستند.

انواع محیط اثرگذار در تربیت

محیط طبیعی

محیط طبیعی در پیدایش برخی صفات اخلاقی، اعتقادی و حالات روانی افراد اثرگذار است؛ برای مثال صفت‌هایی مانند سخاوت، شجاعت، سخت‌کوشی، استقلال، رضایت، قناعت، جوانمردی و بزرگواری در میان صحرانشینان، کسالت و سستی در محیط گرم و روحیهٔ سخت‌کوشی در محیط سرد، از جمله آثار محیط طبیعی دانسته شده است.

محیط انسانی

خانه

خانه اولین و مهم‌ترین محیط انسانی است که نقش برجسته‌ای در تربیت اعضای آن دارد؛ زیرا پایهٔ تربیت افراد از خانه شروع می‌شود. باورهای دینی و ملی، رفتار، گفتار، طرز لباس پوشیدن، رعایت نظافت و بهداشت فردی و اجتماعی اعضای خانه از جمله پدر و مادر، تعداد اعضای خانواده، رفتار و گفتار فرزندان بزرگ‌تر در خانه، نوع روابط، احترام و تفاهم والدین با یکدیگر، نوع مدیریت والدین درخانه، روابط آنها با فرزندان، مقررات سخت و آسان در خانه و اخلاق خوش یا خشن در خانه بر تربیت اخلاقی، دینی و اجتماعی اعضای آن اثرگذاراست.

به باور کارشناسان تربیتی، بسیاری از ناهنجاری‌های خانوادگی، اجتماعی، دینی، روانی و عاطفی در جامعه، ریشه در خانواده دارد؛ زیرا این محیط به‌دلیل مناسبات، روابط عاطفی، الگودهی و فرهنگ‌سازی که در آن و جود دارد، پایدارترین تأثیرات عاطفی، روحی، اخلاقی و رفتاری را در ساختار تربیتی اعضای آن فراهم می‌کند.

وجود یا نبود محبت، آرامش، آسایش، بهداشت و حتی نوع عکس، پوستر و تابلوهایی که بر دیوار خانه نصب می‌شود، نوع کتاب، مجله و روزنامه‌هایی که در خانه وجود دارد، از دیگر مواردی است که بر ایجاد نگرش و شکل‌دهی مجموعه‌ای از اعتقادات، آداب و رسوم و ارزش‌های اخلاقی، عاطفی و اجتماعی اعضای خانه مؤثر است.

جامعه

نوع پوشش افراد، رعایت کردن یا نکردن قوانین و مقررات اجتماعی، آداب و رسوم دینی و اجتماعی توسط افراد در جامعه، وضعیت اقتصادی و معیشت در جامعه، نوع حکومت (دینی، غیر دینی)، باورهای اعتقادی، رفتار، گفتار، نوع زندگی حاکمان و مسؤلان حکومتی از جمله نقش‌های تربیتی جامعه بر روی افراد است.

امنیت و آرامش اجتماعی، سیاسی، دینی، اقتصادی، تحوهٔ تعامل افراد جامعه با یکدیگر از دیگر نقش‌های تربیتی محیط اجماعی بر تربیت افراد است.

محیط‌های آموزشی

مدرسه بعد از خانه دومین محیطی است که در آن، فرد با قوانین، آداب و رسوم زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آشنا می‌شود و آمادگی لازم را برای زندگی اجتماعی کسب می‌کند. خمیرمایهٔ تربیتی را در مدرسه، باورها، رفتار، گفتار مدیر، معلمان، مربیان و اولیای مدرسه تشکیل می‌دهد.

محیط ظاهری مکان‌های آموزشی، همچون نظافت، کثیفی، نوع معماری ساختمان، تابلوها، نقاشی‌ها، نوشته‌های موجود در فضای آنها، نحوهٔ رفتار و تعامل مدیران، معلمان و کارکنان با یکدیگر و با فراگیران از دیگر اموری است که نقش عمده در ایجاد نگرش دینی، اجتماعی و اخلاقی فراگیران و اولیای آنها دارد.

محیط‌های مذهبی

محیط‌های مذهبی مانند مساجد، حسینیه‌ها، هیئت‌های مذهبی، حرم امامان، نقش عمده‌ای در تربیت فردی و اجتماعی انسان‌ها دارد. ارتباط و رفت‌وآمد در این مکان‌ها به‌دلیل وجود فضای روحانی و برنامه‌های معنوی سازگار با فطرت انسانی همچون نماز جماعت، قرائت قرآن، دعا، مجالس وعظ و روضه‌خوانی که در آن‌جا وجود دارد، نقش مهمی در رفتار و نگرش فردی و اجتماعی و معنوی افراد دارد. بیان مسائل دینی، سیاسی، اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی در این مکان‌ها، باعث رشد شناختی افراد می‌شود و زمینه را برای تربیت آنها در ابعاد مختلف تربیتی فراهم می‌کند.

فضای مجازی

مراد از محیط مجازی، فضاهایی هستند که افراد در آن از طریق فناوری‌های اینترنتی همچون فیس‌بوک، واتس‌اب، تلگرام، اینستاگرام و توییتر با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. این محیط، با ارائهٔ برنامه‌ها و ایجاد صفحات مجازی بر رشد روانی، شناخت اجتماعی و دینی افراد و نیز تقویت و تضعیف روابط فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها مؤثر است. ایجاد و تغییر باورها و نگرش افراد نسبت به مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی از دیگر نقش‌های تربیتی محیط مجازی است.

نقش تربیتی محیط از نگاه اسلام

از نگاه اسلام، محیط زندگی انسان همچون محیط خانه، محله، کار و اجتماع در تربیت دینی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و اقتصادی افراد اثرگذار است. در حدیثی پیامبر اسلام دین‌داری فرزند را در گرو والدین او و خوش‌بختی و بدبختی فرد را در گرو همنشینانی دانسته است که با او در زندگی تعامل و معاشرت دارند. همچنین در برخی روایات، صلاح و فساد افراد جامعه در گرو صلاح و فساد حاکمان جامعه دانسته شده است.

نقش تربیتی محیط در ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی، به نقش عوامل محیطی و تأثیر آن بر تربیت افراد توجه شده است. برای مثال، سعدی شیرازی در شعری محیط را به باغچه‌ای تشبیه کرده که از گِل، گُل خوش‌بو و زیبایی می‌سازد:

گِلی خوش‌بوی در حمام روزی		رسید از دست محبوبی به دستم
بدو گفتم که مشکی یا عبیری		که از بوی دلاویز تو مستم
بگفتا من گِلی ناچیز بودم		و لیکن مدتی با گُل نشستم
کمال هم‌نشین در من اثر کرد		و گر نه من همان خاکم که هستم

منابع

• ابن‌بابویه، محمد، علل‌الشرایع، قم، داوری، ۱۳۸۵ش.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
• تراشیون، علی‌رضا، «نقش محیط‌های مذهبی در تربیت فرزند»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• حسنی، رحمت‌الله، «نقش تربیتی محیط از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، دو فصلنامهٔ تخصصی معارف اسلامی و علوم تربیتی، سال سوم، شمارهٔ ششم وهفتم، ۱۳۹۵ش.
• داوودی، محمد، نقش معلم در تربیت دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.
• زکی‌زاده، مسلم، «تأثیر محیط و اجتماع بر تربیت افراد»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۹ش.
• زمانی، زهرا، «نقش وراثت و محیط در تربیت از منظر قرآن»، پایگاه تخصصی قرآن کریم، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• سعدی، گلستان، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر۱۴۰۲ش.
• عاملی، سعیدرضا، زمان مجازی؛ تحول در نمادهای مجازی، تهران، بعثت، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیر کبیر، چاپ هفتم، ۱۳۶۹ش
• «عوامل مؤثر بر تربیت»، وب‌سایت فرزندپرتال، تاریخ بازدید: ۱۵ تیر۱۴۰۲ش.
• گوهری، زهرا، «تأثیر محیط بر شخصیت و آیندهٔ انسان»، وب‌سایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۳۹۸ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسهٔ الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.