جنگ رمضان

جنگ رمضان

لحظاتی پس از حمله موشکی آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
پادکست مقاله | 🡇 noicon
تاریخ	۹ اسفند ۱۴۰۴ تا اکنون
مکان	ایران و منطقه خاورمیانه
شرکت‌کننده‌ها	ایران ایالات متحده آمریکا اسرائیل
فرمانده‌ها	سید مجتبی خامنه‌ای دونالد ترامپ بنیامین نتانیاهو

جنگ رمضان؛ حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران که با نام‌های دیگری همچون جنگ تحمیلی سوم، یا عملیات وعده صادق ۴، خشم حماسی یا عملیات شیر یهودا شناخته می‌شود.

در اسفند ۱۴۰۴ش، مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی میان جمهوری اسلامی ایران از یک سو و ایالات متحده آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر بود که در بستر تنش‌های دیرینه سیاسی و امنیتی میان ایران و غرب شکل گرفت. ریشه‌های این تنش به پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش و تقابل راهبردی ایران با سیاست‌های آمریکا در منطقه بازمی‌گردد؛ اختلافاتی که با موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای ایران، تحریم‌های بین‌المللی و رقابت‌های منطقه‌ای در دهه‌های بعد تشدید شد.

در ماه‌های منتهی به جنگ، ایران با ناآرامی‌های داخلی در دی ۱۴۰۴ش مواجه شد و هم‌زمان مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای میان ایران و ایالات متحده در عمان و ژنو جریان داشت. با وجود این مذاکرات، اختلافات دربارهٔ توقف غنی‌سازی اورانیوم، محدودیت برنامه موشکی و نقش منطقه‌ای ایران باقی ماند و هم‌زمان تحرکات نظامی طرفین در خاورمیانه افزایش یافت؛ امری که از سوی تحلیلگران نشانه‌ای از احتمال درگیری نظامی تلقی شد.

با آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به اهدافی در ایران، درگیری به جنگی چندوجهی تبدیل شد که شامل حملات موشکی، عملیات‌های ترور هدفمند، حملات سایبری و جنگ رسانه‌ای بود. ایران نیز در پاسخ، اهدافی در اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه را هدف قرار داد و دامنه درگیری به برخی کشورهای منطقه نیز کشیده شد.

این جنگ تلفات انسانی و خسارات گسترده‌ای در ایران و برخی مناطق دیگر بر جای گذاشت و با واکنش‌های گستردهٔ بین‌المللی همراه شد. در پی این درگیری، پیامدهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی مهمی در ایران، خاورمیانه و حتی اقتصاد جهانی به‌ویژه در حوزهٔ انرژی و تجارت، پدید آمد.

زمینه‌ها

انقلاب اسلامی ایران

برگزاری نماز جماعت در سفارت آمریکا در تهران، پس از تسخیر. بر روی سقف یکی از بناها، نوشته شده است: «آمریکا دشمن امت»

پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش و سقوط حکومت پهلوی، ساختار سیاسی کشور را از نظام سلطنتی به جمهوری اسلامی تغییر داد و موجب دگرگونی ژئوپلیتیکی در منطقه و بازتعریف روابط ایران با قدرت‌های جهانی شد؛ در این میان ایالات متحده آمریکا به‌دلیل تعارض در سیاست‌ها و ارزش‌ها به یکی از مهم‌ترین مخالفان جمهوری اسلامی تبدیل شد و با بهره‌گیری از ابزارهای اقتصادی، سیاسی و نظامی کوشید نفوذ منطقه‌ای ایران را محدود کند و آن را به سازش وادارد، در حالی که مقاومت ایران به تداوم تقابل و بقای سیاسی نظام انجامید. با گذشت زمان و افزایش نفوذ منطقه‌ای ایران، این تقابل تشدید شد و ایران که پیش‌تر از سوی رئیس‌جمهور وقت آمریکا جزیره ثبات، خوانده شده بود، در دوره‌های بعدی در گفتمان برخی رؤسای جمهور آمریکا به‌عنوان بخشی از محور شرارت معرفی شد. در این روند، سیاست آمریکا در قبال ایران در چارچوب الگویی موسوم به بازی جوجه (Game of Chicken)، قابل تحلیل دانسته شده است؛ الگویی که با افزایش تدریجی تنش، طرف مقابل را تا آستانه درگیری نظامی پیش می‌برد تا او را به عقب‌نشینی وادارد، اما مقاومت ایران موجب شد این تقابل در برخی مقاطع به تنش‌های آشکار و نزدیک به رویارویی نظامی برسد. این وضعیت در بستر دیدگاه استثناگرایی آمریکایی و در مقابل تأکید جمهوری اسلامی بر استقلال و نفی سلطه قدرت‌های بزرگ، شکل گرفته است. در ادامه، چالش‌هایی مانند برنامه هسته‌ای ایران به محور اصلی اختلاف تبدیل شد و با رهبری آمریکا به اعمال تحریم‌های گسترده بین‌المللی انجامید، در حالی که ایران در برابر این فشارها سیاست صبر راهبردی را در پیش گرفت.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش

مسجد جامع ابوذر تهران، پس از آتش‌سوزی توسط اغتشاشگران در اعتراضات ۱۴۰۴ش

ایران در دی ماه ۱۴۰۴ش شاهد اعتراضاتی وسیع در شهرهای مختلف بود. این اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمع‌های اعتراضی از بازار تهران آغاز شد. در روزهای بعد دامنهٔ اعتراضات به مناطق دیگر کشیده شد. اعتراضات در روزهای بعد با خشونت بیشتری همراه بود و به کشته‌شدن تعدادی از مردم و نیروهای انتظامی انجامید. هرچند منابع رسمی، عامل این کشتار را عوامل تروریستی و اغتشاشگران دانستند؛ اما در روزهای بعد، رسانه‌های مخالف جمهوری اسلامی، مسئولیت این کشتار را متوجه نیروهای نظامی و امنیتی کردند. در ادامه جریان ناآرامی‌ها، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با انتشار فراخوان‌هایی از سوی رضا پهلوی و دیگر مخالفان جمهوری اسلامی اعتراضات به اغتشاشات وسیع مبدل شد.

وقایع دی ۱۴۰۴ش با پیامدهایی در حوزهٔ روابط دولت و جامعه و ایجاد نگرانی امنیتی از تکرار این واقعه همراه شد. انتشار آمارهای غیررسمی و غیرواقعی از کشتگان این حوادث از سوی گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی، با اتهام‌هایی به نیروهای امنیتی و نظامی همراه بود. این موضوع دستاویزی برای درخواست‌ها از نیروهای خارجی برای کمک به معترضان بود. ادعایی که بعدها از سوی سیاستمداران کشورهایی همچون ایالات متحده آمریکا همراه بود. رضا پهلوی، نیز به‌عنوان یکی از طرفداران سقوط جمهوری اسلامی ایران، از دونالد ترامپ خواسته تا حملات هدفمند علیه نیروهای شبه‌نظامی (بسیج) حکومت ایران انجام دهد تا توان سرکوب اعتراضات تضعیف شده و سقوط حکومت میسر شود. در چنین شرایطی که برخی پژوهشگران، حکومت ایران را در وضعیتی شکننده ترسیم کرده‌اند، ترامپ، مدعی شد که قصد دارد به بهانه آنچه که سرکوب خونین اعتراضات در ایران می‌خواند، اقداماتی در راستای تغییر حکومت از طریق ضربه‌زدن به نهادهای حکومتی را پیش بگیرد. در ۲۶ دی، ترامپ خطاب به مردم ایران خواست به اعتراضات ادامه دهند و وعده داد که کمک در راه است. سفیر ایران در سازمان ملل، به این موضع واکنش نشان داد و آن را دخالت در امور داخلی کشورها و ایجاد خشونت علیه دولت‌ها دانست. کمی بعد روسیه نیز این دخالت را محکوم کرد.

مذاکرات ایران و آمریکا

هیئت دیپلماسی ایرانی در زمان مذاکره با آمریکا، در اردیبهشت ۱۴۰۴ش

در ۱۷ بهمن، ایران و ایالات متحده، مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای را در مسقط، پایتخت عمان، آغاز کرد. دور دوم گفت‌وگوهای هسته‌ای در ژنو برگزار شد. در روزهای بعد ترامپ ایران را حامی تروریسم و در تلاش برای ساخت سلاح هسته‌ای خواند و از توسعه برنامه موشکی ایران برای هدف قرار دادن کشورهای اروپایی و آمریکا سخن گفت. با این همه ایران، همواره بر موضع خود اصرار داشت. رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان نیز در پیامی اعلام کرد که تسلیم زیاده‌خواهی آمریکا نخواهد شد. یک روز پیش از آغاز جنگ، دومین دور مذاکرات به پایان رسید و در میانه آن ادوات نظامی بیشتری از آمریکا به منطقه خاورمیانه منتقل شد. سفرهای ناگهانی و تحرکات نظامی آمریکا توسط تحلیل‌گران به حمله قریب‌الوقوع در منطقه اشاره داشت. یک روز قبل از آغاز حملات، ترامپ رسماً اعلام کرد که می‌خواهد با ایران به توافق برسد، اما ایران آنچه او می‌خواهد را در مذاکرات تکرار نمی‌کند. مقام‌های آمریکایی و اروپایی نیز تأیید کردند که واشینگتن سه مطالبهٔ اصلی را به ایران ارائه کرده است: پایان دائمی همهٔ فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم، اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه بر برنامهٔ موشک‌های بالستیک ایران، و توقف کامل حمایت از گروه‌های نیابتی منطقه‌ای مانند حماس، حزب‌الله و انصارالله یمن. پاسخ اولیه ایران، مخالفت با این ادعاها بود. مهدی محمدی، مشاور ارشد محمدباقر قالیباف، در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفت که شرایط واشینگتن برای ایران قابل قبول نیست و اساساً تسلیم‌شدن و خلع سلاح ایران است تا هر زمانی که بخواهند به ایران حمله کنند.

انتقال تجهیزات نظامی

از سمت آمریکا

اعزام ناو هواپیمابر یواس‌اس آبراهام لینکلن به همراه ناوگروه‌های پشتیبانی، به منطقه خاورمیانه

در ۳ بهمن ۱۴۰۴ش، ترامپ اعلام کرد که یک ناوگان نظامی آمریکا، شامل ناو هواپیمابر یواس‌اس آبراهام لینکلن (سی‌وی‌ان-۷۲) و چند ناوشکن، عازم خاورمیانه است. در همان روز یک پهپاد آمریکایی در تنگه هرمز مفقود شد، اما سخنی از نحوهٔ سقوط آن منتشر نشد. برخی رسانه‌ها گمانه‌زنی کردند که این پهپاد با عملیات الکترونیکی ایران ساقط شده است. در روزهای بعد و در میانه مذاکرات، ترامپ دومین ناو هواپیمابر خود، یواس‌اس جرالد آر. فورد، را برای افزایش فشار بر ایران به خاورمیانه اعزام کرد و اعلام کرد بهترین اتفاقی که می‌تواند رخ دهد، تغییر رژیم در ایران است. در ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش، یک فروند پهپاد شناسایی شاهد ۱۳۹ ایرانی در نزدیکی دریای عرب، توسط اف-۳۵ آمریکایی ساقط شد. ادعا شده بود این پهپاد بسیار به ناو هواپیمابر آمریکایی نزدیک شده بود. یک روز به آغاز تجاوز آمریکا به خاک ایران، پایگاه آمریکایی العدید در قطر، از نیروها و ادوات نظامی آمریکایی تخلیه شد.

از سمت ایران

در مقابل، نیروهای نظامی ایرانی نیز بارها اقدام به انتقال تجهیزات نظامی از کشورهای هم‌پیمان همچون روسیه و چین کرد. گزارش‌های خبری از چندین پرواز سنگین نظامی به فرودگاه‌های مختلف ایران خبر می‌دادند. انتقال تجهیزات جنگ الکترونیک از چین و استقرار آن در منطقه جنوبی ایران، بر روی توان نیروهای نظامی ایران برای ایجاد پارازیت بر روی رادارهای هواپیماهای رادارگریز و پهپادها تأثیر مثبت داشت. منابع خبری از انتقال سامانه‌های پدافند هوایی همچون اس ۳۰۰ و اس ۴۰۰ و جنگنده‌هایی از نسل سوخو به ایران خبر می‌دادند. به گفته منابع تحلیلی، این اقدامات از سوی ایران، برای آمادگی بیشتر در حملاتی همچون جنگ ۱۲ روزه بود.

نام‌های جنگ و عملیات‌ها

حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در اسفند ۱۴۰۴ش به سرزمین ایران با عناوین مختلفی نام‌گذاری شده است. در ایران این جنگ با عنوان جنگ تحمیلی سوم یا جنگ رمضان، شناخته می‌شود. از سوی دیگر ارتش ایالات متحده آمریکا، نام این عملیات را خشم حماسی نامید. در اسرائیل نیز این جنگ با نام عملیات شیر یهودا نام‌گذاری شد. رسانه‌هایی همچون سی‌ان‌ان تحلیل کردند که این نامگذاری برای مقابله با روایت فتح خیبر در دیدگاه شیعیان است. نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران نیز حملات تلافی‌جویانه خود را با عنوان عملیات وعده صادق ۴ آغاز کرد.

تاریخچه

آغاز جنگ

در صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، اسرائیل و آمریکا حمله‌ای مشترک را به ایران کردند. از جمله اهداف این حملات، محل بیت رهبر جمهوری اسلامی ایران، سید علی خامنه‌ای بود. کاخ ریاست‌جمهوری ایران و شورای عالی امنیت ملی نیز در محدوده‌ای قرار داشت که هدف حمله موشکی قرار گرفت. این حملات سرآغازی بود برای حملات متعدد موشکی، هوایی و سایبری بر علیه جمهوری اسلامی ایران. به گزارش هلال‌احمر ایران، در روز اول جنگ، ۲۴ استان ایران هدف حملات قرار گرفته است.

خبرگزاری‌های ایرانی و صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران سریعاً از انتقام سخت و پاسخی قوی سخن گفتند. مقامات ایران نیز با هدف پرهزینه کردن جنگ برای آمریکا، اسرائیل و شرکای اقتصادی و نظامی آنها، اقدام به اجرای حملات خود شد. در ساعت ۱۲ ظهر، اولین موشک‌ها از سوی ایران به سوی اهدافی در اسرائیل شلیک شد. ایران همچنین در پاسخ به تجاوز به خاکش، چندین پایگاه نظامی آمریکا در منطقهٔ خلیج فارس و کشورهای منطقه را هدف قرار داد.

آتش‌بس موقت

جنگ تا تاریخ 18 فروردین 1405 به طور فعال ادامه داشت و در بامداد 19 فروردین، با اعلام طرفین درگیر، آتش‌بسی دو هفته‌ای اعلام گردید. با اعلام آتش‌بس درگیری‌های نظامی خاتمه یافت اما همچنان اختلاف‌های سیاسی و اقتصادی پابرجا بود. در دوران آتش‌بس ایران همچون دوران جنگ، بسته ماندن تنگه هرمز را به صورت فعال اجرا کرد. در مقابل نیروهای آمریکایی و اسرائیلی نیز به تقویت قوای نظامی خود ادامه دادند. آمریکا برای بی‌اثر کردن بسته‌بودن تنگه هرمز و همچنین جلوگیری از تجارت آبی ایران، اقدام به یک محاصره دریایی کرد و کشتی‌هایی که از مبدا ایران یا به مقصد ایران بودند را توقیف یا مانع از عبور آنها در آب‌های بین‌المللی می‌شد. ایران نیز این اقدام را نقض آتش‌بس تلقی می‌کرد و از باز شدن تنگه هرمز جلوگیری به عمل می‌آورد. آتش‌بس در تاریخ 1 اردیبهشت 1405 به پایان رسید و پس از آن طرفین با تمدید آتش‌بس موافقت کردند. آتش بس دوم بدون هیچ محدودیت زمانی اعلام شد. تمدیدی که از سوی برخی تحلیلگران، عملیات فریب برای حملات بعدی از سوی آمریکا و اسرائیل تلقی می‌شد.

مذاکرات

در زمان آتش‌بس، گفتگوهای دیپلماتیک بین ایران و آمریکا با جدیت پیگیری می‌شد و پاکستان به عنوان طرف سوم، میزبان مذاکرات طرفین بود. هیئت دیپلماتیک ایرانی، برای آغاز مذاکره شرایط ده‌گانه‌ای را تعریف کردند که پس از قبول طرف آمریکایی، مذاکرات به صورت رسمی آغاز شد. دور اول مذاکرات بین هیئت ایرانی و آمریکایی در کشور پاکستان به تاریخ 22 فروردین 1405 برگزار شد. بنابر اعلام رسانه‌ها، قرار بود تا در هفته منتهی به پایان آتش‌بس، دور جدید مذاکرات نیز برگزار شود اما این مذاکرات از سوی ایران لغو شد.

در این میان، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا با محدودیت زمانی 60 روزه جنگ طبق قوانین کنگره آمریکا مواجه بود. طبق این قانون، رئیس جمهور آمریکا اجازه ندارد بیش از 60 روز کشور را در حالت جنگی نگه‌دارد بدون اینکه تاییده کنگره آمریکا را نداشته باشد.

اهداف جنگ

بر اساس گفته‌های رئیس‌جمهور آمریکا و همچنین مواضعی که نخست‌وزیر اسرائیل در قبال ایران گرفت، اهداف مختلفی برای جنگ با ایران اعلام شده بود. ترامپ به صراحت از تغییر رژیم در ایران سخن می‌گفت و آن را بهترین اتفاقی می‌دانست که در این جنگ آن را توقع داشت. او همچنین از تسلیم بی‌قید و شرط سخن می‌گفت. در اسرائیل نیز تمرکز جنگ با هدف از کار انداختن توان نظامی و ادعای عدم اشاعه هسته‌ای شکل گرفته بود. رسانه‌های تحلیلی گزارش داده‌اند که با طولانی‌تر شدن جنگ، اهداف نهایی ایالات متحده و اسرائیل دچار واگرایی شده است. ایالات متحده تحت مدیریت دونالد ترامپ، رویکردی موسوم به مدل ونزوئلا را دنبال می‌کند؛ این راهبرد بر پایهٔ حذف رهبری سیاسی ارشد و جایگزینی آن با چهره‌های عمل‌گرا از بدنه داخلی قدرت استوار است تا ضمن حفظ ساختار اداری کشور، دسترسی به ذخایر عظیم انرژی تأمین شود. در مقابل، اسرائیل استراتژی کوتاه کردن چمن (Mowing the Grass) را برگزیده است که هدف آن نه لزوماً تغییر سریع رژیم، بلکه تضعیف مستمر و سیستماتیک توانمندی‌های نظامی، زیرساختی و فرماندهی ایران برای مدیریت درگیری در بلندمدت و رفع تهدیدات امنیتی علیه خود است.

در حوزهٔ عملیاتی، اگرچه هماهنگی نزدیکی در انهدام سایت‌های پدافند هوایی، مراکز موشکی و تأسیسات استراتژیک وجود داشته، اما اختلافات بر سر انتخاب اهداف به‌وضوح نمایان شده است. در حالی که ترامپ بر حفظ برخی مهره‌های داخلی برای مذاکرات آتی و جلوگیری از جهش قیمت جهانی نفت تأکید دارد، اسرائیل با گسترش حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، آب‌شیرین‌کن‌ها و میادین گازی (نظیر پارس جنوبی)، به دنبال فلج کردن کامل توان اقتصادی و لجستیکی ایران است. این تضاد منافع، به‌ویژه در موضوع ترور مقامات ارشد، سبب شده تا تلاش‌های دیپلماتیک آمریکا برای یافتن طرف گفتگو در داخل ایران، با چالش‌های جدی مواجه شود.

گونه‌های عملیات در جنگ

حمله هدفمند (ترور)

ترور هدفمند به‌معنای شناسایی و حذف فیزیکی توسط یک دولت است. اقدامی که توسط پیمان‌های بین‌المللی به‌عنوان جنایت علیه بشریت تعریف شده است. این سیاست نظامی توسط دولت اسرائیل و بعضاً ایالات متحده آمریکا در سال‌های متمادی، پیگیری می‌شود. این سیاست بارها علیه ایران اجرا شده و دانشمندان، سیاستمداران و نظامیان ایرانی، هدف این‌گونه حملات بوده‌اند. این ترورها در جنگ رمضان نیز از سوی اسرائیل و آمریکا انجام گرفت و در پی آن تعداد بسیاری از مقامات نظامی، سیاسی و علمی ایران کشته شدند. در مقابله با این تهدید و در جهت حل خلأ فرماندهی، مقامات ایرانی از تعیین جانشین‌های فرماندهی، از ۳ تا ۷ لایه بعدی خبر دادند. همچنین در برخی موارد، نیروهای مسلح ایران نیز به اقدام متقابل دست زده و نظامیان آمریکایی و اسرائیلی را به‌صورت هدفمند مورد حمله قرار داد. در این راستا، پس از آن‌که برخی پایگاه‌ها تخلیه و نیروها در هتل‌ها مستقر شده بودند، این هتل‌ها هدف حملات موشک‌ها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند.

حمله به متحدان

خسارات ناشی از حملات موشکی و پهپادی ایران به فرودگاه الخرج عربستان، محل حضور نیروهای آمریکایی در منطقه

با آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به مناطقی در ایران، نیروهای مسلح ایران علاوه بر حملات مستقیم به زیرساخت‌های نظامی و امنیتی اسرائیل، به پایگاه‌های آمریکا در کشورهای منطقه اقدام کردند. در این حملات، شبکه‌های راداری آمریکایی در کشورهای امارات، قطر، بحرین و کویت مورد هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفتند. این اقدامات در چارچوب تلاش برای تضعیف سامانه‌های دفاعی و پشتیبانی متحدان منطقه‌ای آمریکا توصیف شده است. در همین راستا، مقامات ایرانی اعلام کردند که تمام کشورهایی که از خاک آنها، برای حمله به ایران استفاده شده باشد، هدفی مشروع برای پاسخ می‌دانند. مقامات تأکید داشتند که چون دسترسی به خاک آمریکا برای نیروهای مسلح ایرانی میسر نیست، پایگاه‌ها و منافع آمریکا را هدف هجوم خود قرار می‌دهند.

در این میان، گروه‌های همسو با ایران، موسوم به محور مقاومت، از کشورهایی چون عراق، لبنان، یمن و پاکستان نیز به درگیری با منافع آمریکا در منطقه اقدام کردند. این تقابل به حملات آمریکا و اسرائیل علیه نیروهای هم‌پیمان با ایران در عراق و لبنان انجامید.

مدیریت و حمله به زیرساخت‌ها

در جریان جنگ ایران و آمریکا، حمله به زیرساخت‌ها به‌عنوان بخشی از راهبرد جنگ ترکیبی مورد توجه طرفین درگیر قرار گرفت. در این چارچوب، تهدید یا هدف‌گیری زیرساخت‌های حیاتی به‌ویژه در حوزه انرژی، نیروگاه‌ها و تأسیسات اقتصادی به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار راهبردی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی و اقتصاد کشور مطرح شد. در کنار این تهدیدها، عملیات رسانه‌ای و روانی نیز با هدف ایجاد نگرانی عمومی، بی‌ثباتی اقتصادی و تغییر فضای ادراک عمومی نسبت به روند جنگ دنبال می‌شد. در محاسبات راهبردی طرف‌های درگیر، حمله گسترده به زیرساخت‌های حیاتی ایران با ملاحظات مهمی همراه بود. از یک سو، احتمال واکنش متقابل ایران و گسترش دامنه درگیری به زیرساخت‌های انرژی و منافع منطقه‌ای طرف مقابل مطرح بود و از سوی دیگر، توان داخلی ایران در بازسازی و ترمیم سریع بسیاری از زیرساخت‌ها مورد توجه قرار داشت. همین عوامل سبب شد، تهدید علیه زیرساخت‌ها بیشتر در قالب فشار روانی و بازدارندگی متقابل مطرح شود و در عمل با محدودیت‌هایی روبه‌رو باشد.

در جریان جنگ رمضان، حملات متعددی به زیرساخت‌های دولتی و عمومی در ایران شامل مراکز درمانی، مراکز آموزشی و ساختمان‌های دولتی انجام گرفت. در این حملات همچنین زیرساخت‌های نظامی و انتظامی همچون کلانتری‌ها و پایگاه‌های بسیج نیز هدف حمله قرار گرفتند. این حملات عموماً با هدف ایجاد هراس عمومی و برهم زدن ثبات اجتماعی توصیف شده‌اند. دولت ایران در مواجهه با این تهدیدات، تلاش برای تأمین کالاهای اساسی و مدیریت شرایط جنگی را پیش گرفت تا بتواند با کاهش نگرانی‌های عمومی و جلوگیری از نارضایتی اجتماعی جنگ را به درستی مدیریت کند. در این میان، رئیس‌جمهور آمریکا در پیامی تهدید کرد که زیرساخت‌های انرژی از جمله نیروگاه‌های برق را هدف حمله قرار خواهد داد.

در روز چهارم جنگ، ایران رسماً از بسته شدن تنگه هرمز خبر داد و تهدید کرد هیچ شناوری حق عبور از این تنگه را نداشته و در صورت تخطی، مورد حمله قرار خواهد گرفت. اقدامی که با بروز بحران انرژی در جهان همراه شد. همچنین مقامات ایرانی تهدید کردند که در صورت آسیب به زیرساخت‌های انرژی ایران، زیرساخت‌های انرژی در تمام منطقه هدف حمله قرار خواهد گرفت.

عملیات‌های پرچم دروغین

در میانهٔ عملیات‌های انجام شده در جریان جنگ رمضان، برخی حملات به‌صورت ساختارشکنانه انجام می‌شد. این‌گونه عملیات‌ها عموماً با عنوان پرچم دروغین برای متوجه کردن هزینه بیشتر به یکی از طرفین درگیری انجام می‌شد. حمله به پالایشگاه آرامکو در عربستان، یکی از این موارد بود. با وجود آن‌که عربستان یکی از هم‌پیمانان آمریکا در جنگ رمضان شناخته می‌شد و چندین پایگاه آمریکایی در خاک آن کشور، هدف حملات نیروهای ایرانی قرار گرفت، اما حمله به منافع زیرساختی کشورهای منطقه، در بانک اهداف ایران قرار نداشت. از همین رو، پس از حمله به این پالایشگاه در روز سوم جنگ، رسانه‌های ایرانی این عملیات را از سوی اسرائیل، برای ایجاد اختلال بیشتر در روند روابط کشورهای منطقه عنوان کرد و آن را یک عملیات پرچم دروغین معرفی کرد. مقامات ایرانی همچنین تأیید کردند که حملات به منطقه مسکونی بحرین، از سوی نیروهای مسلح ایران نبوده است و احتمالاً یک عملیات پرچم دروغین از سوی اسرائیل بوده است. نیروهای مسلح ایران همچنین تأیید کردند که حمله‌ای به خاک عمان، ترکیه و آذربایجان نداشتند و این حملات را نیز به‌عنوان پرچم دروغین معرفی کردند.

عملیات‌های سایبری

همزمان با تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، موج گسترده‌ای از حملات سایبری و عملیات هک علیه زیرساخت‌های سایبری ایران به‌ویژه رسانه‌های خبری نیز آغاز شد. در روز اول جنگ، تمام سایت‌هایی که مجوز رسمی رسانه را از وزارت ارشاد ایران داشتند، دچار اختلال شدند. وب‌سایت خبری تابناک و خبرگزاری ایسنا از جمله خبرگزاری‌های رسمی ایران بودند که از دسترس خارج شدند. چهار روز پس از آغاز حملات به ایران و در پی احتمال حملات سایبری، پلیس فتای ایران، اخطارها و هشدارهایی را صادر کرد.

در روز چهارم جنگ، جبهه پشتیبانی سایبری در پیامی اعلام کرد که حملات سایبری علیه زیرساخت‌های ارتباطات نظامی و دولتی اسرائیل انجام خواهد داد. این گروه مدعی شد که در اثر این حمله، تمامی ارتباطات نظامی، دولتی و خصوصی، مختل شده و تمام داده‌ها و اسناد آن‌ها نابود شدند. همچنین گروه حنظله نیز اقدام به هک زیرساخت‌های اسرائیل و انتشار اطلاعات مرتبط با نظامیان و شهروندان اسرائیلی اقدام کرد. همچنین ادعا شده که این گروه، شرکت ملی نفت شارجه را نیز هک کرده است.

عملیات‌های رسانه‌ای-شناختی

یکی از محورهای اصلی جنگ تلاش برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی و ایجاد هراس اجتماعی معرفی شده است. در مقابل، حضور عمومی مردم و آنچه تاب‌آوری ایرانی خوانده شده، به‌عنوان عاملی در ناکام ماندن این راهبردها توصیف شده است. همچنین بر نقش پیشینه تاریخی و فرهنگی جامعه ایران در تقویت این تاب‌آوری تأکید شده است.

تلفات و خسارات

تلفات انسانی در ایران

مراسم تدفین دانش‌آموزان شهید در فاجعه حمله ارتش آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب در هرمزگان

در اولین روز درگیری، مقامات ایرانی از این‌که در طول حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران متحمل تلفات انسانی شدند، سخن گفتند ولی آن را در مقایسه با جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل، اندک دانستند. تا ساعات پایانی روز اول جنگ، رسانه‌های ایرانی از زنده‌بودن رهبر جمهوری اسلامی خبر می‌دادند، اما در صبح روز ۱۰ اسفند تأیید شد که تعدادی از مسئولان بلندمرتبه ایرانی ازجمله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، به‌همراه دختر، داماد، عروس و نوه‌اش کشته شده‌اند. کمی بعد، رسانه‌های ایرانی از کشته‌شدن مقامات دیگری در ۲ روز اول جنگ خبر دادند که برخی از آنها عبارت بودند از:

• سید عبدالرحیم موسوی - رئیس ستاد کل نیروهای مسلح؛
• محمد پاکپور - فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛
• علی شمخانی - مشاور علی خامنه‌ای و دبیر شورای دفاع؛
• عزیز نصیرزاده - وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح؛
• محمد باصری - از مسئولان وزارت اطلاعات؛
• غلامرضا رضائیان - رئیس سازمان اطلاعات فراجا؛
• حسین جبل‌عاملیان - رئیس سازمان سپند و مسئول صنایع نظامی و دفاعی؛
• صالح اسدی - رئیس سازمان اطلاعات قرارگاه خاتم‌الانبیا؛
• محمد شیرازی - رئیس دفتر فرمانده کل قوا؛
• محسن دره‌باغی - معاون آماد و پشتیبانی نیروهای مسلح؛
• اکبر ابراهیم‌زاده - جانشین رئیس دفتر فرمانده کل قوا؛
• بهرام حسینی مطلق - رئیس اداره طرح و عملیات معاونت عملیات ستادکل نیروهای مسلح؛
• حسن‌علی تاجیک - رئیس اداره آماد ستادکل نیروهای مسلح.

بنا بر اعلام رئیس جمعیت هلال احمر ایران، تا روز بیست‌وپنجم جنگ، ۶۶ کودک زیر پنج سال کشته شدند و حدود سه‌هزار زن که در منازل خود حضور داشتند، زخمی شدند. در میان نیروهای امدادی و درمانی نیز یک نفر از نیروهای هلال احمر کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند و در میان کادر درمان ۲۳ نفر کشته و ۱۷۷ نفر زخمی گزارش شد.

خسارات در ایران

در پی حملات هوایی به ایران در طول جنگ رمضان، بسیاری از ساختمان‌های نظامی، انتظامی، دولتی و حتی مناطق مسکونی هدف حملات قرار گرفتند. از میان ساختمان‌های دولتی و نظامی می‌توان به قرارگاه ثارالله سپاه پاسداران، تأسیسات صداوسیما، ساختمان وزارت اطلاعات و ساختمان پلیس امنیت اخلاقی اشاره کرد. بنا بر اعلام رئیس جمعیت هلال احمر ایران، تا روز بیست‌وپنجم جنگ، بیش از ۸۵٬۱۷۶ مکان غیرنظامی اعم از ۶۴٬۵۸۳ واحد مسکونی و ۱۹٬۶۹۴ واحد تجاری، دچار آسیب شدند. همچنین ۲۸۲ مرکز درمانی شامل بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها، داروخانه‌ها و مراکز بهداشتی هدف قرار گرفتند و برخی از آنها، از جمله بیمارستان مطهری، به‌طور کامل از چرخه فعالیت خارج شدند. در این حملات ۶۰۰ مدرسه نیز آسیب دیدند و ۱۷ پایگاه و شعبه جمعیت هلال احمر هدف قرار گرفت.

در بخش تجهیزات امدادی و زیرساختی نیز خساراتی گزارش شد؛ از جمله انهدام کامل سه فروند بالگرد امدادی و هدف قرار گرفتن ۴۸ خودروی نجات و ۴۶ دستگاه آمبولانس. همچنین در برخی نقاط کشور، از جمله تهران، فرودگاه‌ها، هواپیماهای مسافربری و مخازن سوخت مورد حمله قرار گرفتند.

تصویری از آسیب‌های کاخ گلستان، در تهران، پس از حملات موشکی آمریکا و اسرائیل

در پی حمله موشکی آمریکا به کاخ دادگستری تهران در نزدیکی کاخ گلستان، این کاخ که به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، متحمل آسیب‌هایی شد. در همین حملات، به ساختمان رادیو تهران و مسجد ارگ آسیب وارد شد. مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان از تخریب تعدادی از بناهای شاخص تاریخی سنندج، از جمله بنای ملک تجار، امامزاده پیرعمر، منزل متوسل، منزل مجتهدی و منزل امین‌الاسلام در پی حملات به استان خبر داد. همچنین حملاتی به حریم قلعه فلک‌الافلاک در خرم‌آباد موجب آسیب به این بنا و همچنین چندین بنای تاریخی دیگر در این شهر شد. گفته شده است که بنای تاریخی سربازخانه شماره ۲، سربازخانه شماره ۱، ساختمان باشگاه افسران، ساختمان دژبانی (هنگ) و خانه تاریخی قاضی یا آخوند ابو، دچار آسیب‌های جدی شده و همچنین دو موزه مستقر در قلعه، دچار خسارت شدند. در روزهای بعد، خبرهایی از آسیب به کاخ چهل‌ستون و چند مسجد تاریخی در اصفهان منتشر شد.

تلفات و خسارات برای مهاجمان

خسارت وارده به رادار برد بلند آمریکایی در حمله پهپادی و موشکی ایران به پایگاه هوایی «موفق السلطی» نیروهای آمریکایی در اردن

در جریان حملات تلافی‌جویانه و دفاعی جمهوری اسلامی ایران، تلفات و خساراتی به نیروهای مهاجم آمریکایی و اسرائیلی، پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا و پایگاه‌ها و مناطق اقتصادی، زیرساختی و نظامی اسرائیل وارد شد. در روزهای ابتدایی جنگ، رسانه‌های رسمی آمریکایی، حجم تلفات و خسارات خود را حداقلی توصیف کردند. با این وجود سپاه پاسداران در اطلاعیه‌ای مدعی شد که تلاش‌های ۷۰ ساله آمریکا در منطقه، تا روز یازدهم جنگ از بین رفته است. بعدها تصاویر ماهواره‌ای تأیید کردند تعداد زیادی از نقاط پایگاه‌های آمریکایی توسط موشک‌ها و پهپادهای ایرانی هدف حمله قرار گرفته و بسیاری از رادارهای پایگاه‌های آمریکایی منهدم شده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که روز نهم جنگ، در نزدیکی سفارت آمریکا در پایتخت نروژ، انفجاری شکل گرفت که تلفات و خسارات قابل توجهی نداشت. همچنین پایگاه‌های انگلیس در کشور قبرس، یکی از اهداف حملات پهپادی بود.

تلفات و خسارات برای دیگر کشورها

در جنگ رمضان، تلفات و خساراتی در کشورهای دیگر همچون لبنان به ثبت رسیده است. وزیر بهداشت لبنان در اطلاعیه‌ای اعلام کرد، در حملات اسرائیل در دو روز ابتدایی جنگ، دست‌کم ۵۰ تبعه لبنانی کشته و ۳۳۵ نفر زخمی شدند.

در جریان اعتراضاتی که گروهی از معترضان پاکستانی در نزدیکی سفارت آمریکا در کراچی انجام شد، خشونت‌ها بالا گرفت و سبب شد تا ۹ نفر کشته و ۳۲ نفر زخمی شوند.

واکنش‌های طرف‌های درگیری

واکنش‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران

• در پی حمله به مدرسه شجره طیبه میناب و کشته شدن ده‌ها دانش‌آموز دختر و پسر، موجی از ابراز همدردی‌ها در ایران شکل گرفت. بسیاری از مسئولان جمهوری اسلامی این اقدام را محکوم کردند و پیام‌های تسلیت صادر شد. همچنین مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک وزارت دادگستری نیز بیانیه‌ای در محکومیت این حمله صادر کرد.
• بسیاری از نهادهای رسمی در ایران، این حملات را محکوم کردند. جمعیت هلال‌احمر و کمیته ملی حقوق بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران از جمله این نهادها بودند.
• علی لاریجانی در خصوص حملات جمهوری اسلامی ایران به خاک کشورهای همسایه توضیح داد که قصد آنان حمله به کشورهای منطقه نیست و تنها پایگاه‌های آمریکایی که از آنجا به خاک ایران تعرض شده است را هدف قرار خواهد داد.
• نمایندگی ایران در وین در نامه‌ای به رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، خواستار برگزاری نشست فوق‌العاده فوری شورای حکام شد. سازمان انرژی اتمی ایران نیز در نامه‌ای خطاب به رافائل گروسی، از حملات مجدد به سایت‌های هسته‌ای ایران خبر داد و آن را خلاف قوانین بین‌المللی دانست.
• مسعود پزشکیان نیز در پیامی ویدیوئی، اعلام کرد که اگر کشورهای منطقه، در حمله آمریکا و اسرائیل به خاک ایران اقدامی نکنند و از پایگاه‌های آمریکا در آن کشور حمله‌ای شکل نگیرد، پاسخ متقابل ایران به آن کشور انجام نخواهد شد.
• دادستانی ایران در پی گزارش‌هایی از جاسوسی و همکاری با مهاجمان به ایران، توسط ایرانیان خارج از کشور، دستوری مبنی بر مصادره اموال آنان را صادر کرد. همچنین تصویربرداری از اماکن مورد حمله در ایران ممنوع اعلام شد و در پی آن، چند نفر که به فیلمبرداری و ارسال به خارج از کشور اقدام کرده بودند، توسط قوه قضائیه ایران شناسایی و دستگیر شدند.

واکنش‌های رسمی ایالات متحده آمریکا

• در روز دوم جنگ، ارتش آمریکا اعلام کرد که موضوع حمله به یک مدرسه در ایران و کشته شدن دانش‌آموزان را بررسی خواهد کرد.
• در روز چهارم جنگ، تعدادی از مردم آمریکا در تجمعی مسالمت‌آمیز خواستار پایان و محکومیت حملات شدند.
• در روز هفتم جنگ، برخی از دولت‌مردان آمریکا در خصوص هزینهٔ بالای جنگ برای آمریکا و همچنین اتمام مهمات ارتش آمریکا ابراز نگرانی کردند. بعداً وزیر دفاع آمریکا در مصاحبه‌ای اعلام کرد که به اندازه کافی برای ادامه جنگ، مهمات در اختیار ارتش آمریکا قرار دارد.
• در روز هشتم جنگ، ترامپ درخصوص حمله به مدرسه میناب، واکنش نشان داد و مسئولیت آن را به گردن ایران انداخت؛ این در حالی بود که بسیاری از رسانه‌ها و کارشناسان، این حمله را به نیروهای آمریکا نسبت داده‌اند.
• در روز هجدهم جنگ، رئیس مرکز ضدتروریسم آمریکا در مخالفت با جنگ آمریکا با ایران، از سمت خود استعفاء داد.
• تعدادی از سناتورهای آمریکایی با جنگ ابراز مخالفت کردند. کریس مورفی و برنی سندرز از جمله این افراد بودند. سندرز در مواجهه با درخواست ترامپ برای بودجه ۲۰۰ میلیارد دلاری ادامه جنگ، این جنگ را متعلق به مردم آمریکا ندانست و با درخواست مخالفت کرد. او همچین به‌خاطر اقدامات ترامپ که به افزایش قیمت انرژی در آمریکا انجامیده بود، از سیاست‌های او انتقاد کرد.

واکنش رسمی دولت اسرائیل

• در پی رسانه‌ای شدن حملات آمریکا و اسرائیل به مدرسه‌ای در میناب در روز اول جنگ، ارتش اسرائیل اعلام کرد که موضوع را بررسی خواهد کرد.
• در میان هم‌صدایی گسترده رسانه‌ها و دولتمردان سیاسی اسرائیلی در حمایت از حمله به ایران، منتقدان دولت و برخی از گروه‌های اپوزیسیون اسرائیل، به مخالفت با جنگ پرداختند.

واکنش‌های بین‌المللی

• سازمان ملل متحد: شورای امنیت سازمان ملل در پی یک قطعنامه که به درخواست کشور بحرین مطرح شده بود، حملات ایران به بحرین را محکوم و از ایران خواست تا حملات را متوقف کند. در واکنش به این قطعنامه، ایران آن را فاقد وجاهت قانونی دانست.

• سازمان همکاری شانگهای: دولت‌های عضو سازمان همکاری شانگهای در پیامی، نگرانی عمیق خود را از حملات علیه ایران اعلام کردند و اقدامات صورت گرفته علیه ایران را خلاف تمامیت ارضی ایران و منشور سازمان ملل متحد دانستند.
• واتیکان: در روز دوم جنگ، پاپ لئو چهاردهم، با ابراز نگرانی از جنگ پیش گرفته شده در منطقه، درخواست کرد که سریعاً چرخه خشونت پایان یابد.
• اندونزی: مجلس علمای اندونزی (MUI) ضمن ابراز تأسف از شهادت رهبر انقلاب اسلامی، حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی را محکوم کرد.
• عمان: وزیر امور خارجه عمان در ساعات اولیه جنگ، در پیامی از وضعیت پیش‌آمده ابراز تعجب کرد و با اشاره به فعال بودن مذاکرات بین آمریکا و ایران، خواستار پایان سریع جنگ شد. او این پیام را در روزهای بعد از طریق رایزنی با کشورهای مختلف پیگیری می‌کرد.
• چین: وزیر امور خارجه چین در مصاحبه‌ای اعلام کرد که حملات اسرائیل و آمریکا به خاک ایران غیرقابل قبول است. او همچنین ترور یک رهبر سیاسی در کشوری مستقل را محکوم کرد. وی از سوی دولت چین تقاضای فوری پایان جنگ را اعلام کرد. او در جلسه دیگری نیز بر لزوم پایان جنگ تأکید داشت و این جنگ را به نفع هیچ‌کس نمی‌دانست.
• ترکیه: رئیس‌جمهور ترکیه، در سخنرانی اعلام کرد که از حمله به ایران متأسف است. او این حمله از سوی آمریکا را با تحریک نتانیاهو معرفی کرد و از پیامدهای آن ابراز نگرانی کرد. فاتح اربکان، فرزند نجم‌الدین اربکان و رهبر حزب دوباره رفاه در ترکیه، در خصوص حمله به ایران معتقد بود: این حمله علیه یک فرد نیست، بلکه علیه اراده و مقاومت مستقل جهان اسلام است. صهیونیسم نه تنها ایران، بلکه ترکیه را نیز هدف قرار می‌دهد».
• فرانسه: رئیس‌جمهور فرانسه در گفتگویی اعلام کرد که از این حملات اطلاعی نداشته و در آن مشارکتی نیز نخواهد کرد.
• عراق: فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق در تماس تلفنی با وزیر امور خارجه ایران، حملات آمریکا به ایران و کشتار غیرنظامیان را محکوم کرد. شیخ الکعبی، دبیرکل نجباء عراق، در پیامی اعلام کرد که نسبت به تجاوز ترامپ، بی‌تفاوت نخواهد بود و این اقدام را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت. عبدالقادر الکربلائی معاون نظامی جنبش نجباء نیز از ورود خود به نبرد با آمریکا و اسرائیل خبر داد. حزب الدعوه عراق، در پیامی، تجاوز مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به جمهوری اسلامی ایران را محکوم کرد و پیامد این حمله را ایجاد بی‌ثباتی بیشتر در منطقه و تشدید تنش دانست. کتائب حزب‌الله عراق در بیانیه ای اعلام کرد که به زودی حمله به پایگاه‌های آمریکایی را در پاسخ به تجاوزات آمریکایی صهیونیستی به ایران آغاز خواهیم کرد. کاظم حبیب الفرطوسی سخنگوی گردان‌های سیدالشهداء عراق از ورود خود به جنگ با آمریکا و رژیم صهیونیستی خبر داد. نیچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کُردستان عراق در جلسه‌ای امنیتی در اقلیم کردستان تأکید کرد که به هیچ شیوه‌ای اجازه داده نخواهد شد که خاک اقلیم کُردستان، منشأ تهدید و ارعاب برای جمهوری اسلامی ایران باشد.
• عربستان: محمد بن سلمان در خصوص ایجاد جنگ در منطقه ابراز نگرانی کرد و از طرف ایرانی خواست تا در زمینه هدف قرار دادن مواضعی در کشور عربستان، خرد به خرج بدهد تا از بالاگرفتن جنگ جلوگیری شود.
• فلسطین: حازم قاسم، سخنگوی جنبش اسلامی فلسطین (حماس) در پیامی ویدیویی ضمن محکومیت شدید حملات رژیم صهیونسیتی و آمریکا علیه ایران، امت اسلامی را به همراهی و حمایت از ایران فراخواند. گردان‌های القسام، شاخه نظامی جنبش حماس ضمن محکومیت حملات به ایران، در بیانیه‌ای اعلام کرد که کاملاً در کنار مردم ایران حضور دارد.
• کره شمالی: وزیر امور خارجه کره شمالی در پیامی، حمله اسرائیل و آمریکا به ایران را محکوم و آن را تجاوز غیرقانونی و نقض حاکمیت ملی خواند.
• یمن: سید عبدالملک بدرالدین الحوثی، رهبر انصارالله یمن، در پی حملات آمریکا و اسرائیل به ایران اعلام کرد که برای هرگونه تحولات لازم در آماده‌باش هستند. او این حملات را در راستای رؤیای صهیونیستی اسرائیل بزرگ معرفی کرد.
• بریتانیا: در ساعات ابتدایی حمله آمریکا به ایران، گروهی از معترضان به این حمله در خیابان‌های لندن دست به اعتراضات زدند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، بریتانیا در زمینه همکاری نظامی با آمریکا برای حمله به ایران، تردید و تعلل داشته و این موضوع برای ترامپ سخت بوده است.
• امارات متحده عربی: وزارت خارجه امارات متحده عربی در اعتراض به حملات ایران به پایگاه‌های آمریکایی و منافع آمریکا در این کشور، سفارت خود در ایران را تعطیل و دیپلمات‌های خود را به کشور خود فراخواند.
• روسیه: وزارت امور خارجه روسیه در بیانیه‌ای حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کرد و آن را ناقض اصول و هنجارهای اساسی حقوق بین‌الملل خواند. در بخشی از این بیانیه آمده است که واشینگتن و تل‌آویو بار دیگر یک ماجراجویی خطرناک را آغاز کرده‌اند که به‌سرعت منطقه را به‌سمت فاجعه انسانی، اقتصادی و احتمالاً رادیولوژیکی سوق می‌دهد.
• اتحادیه اروپا: اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا، در پستی در رسانه‌های اجتماعی خواستار تغییر رژیم در ایران شد و اعلام کرد یک گذار معتبر در ایران به‌شدت مورد نیاز است.
• آلمان: فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان در خصوص حملات آمریکا و اسرائیل به ایران اعلام کرد که آنها هیچ منفعتی در یک جنگ بی‌پایان و همچنین در خدشه وارد شدن به تمامیت ارضی ندارند. یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، در مصاحبه‌ای اعلام کرد که نیروهای این کشور در حمله به ایران هیچ همکاری نداشته و مشارکتی نخواهند کرد.
• آذربایجان: جیحون بایراموف وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان در تماس با وزیر خارجه ایران تأکید کرد که استفاده از خاک آذربایجان علیه ایران همسایه و دوست، غیرممکن است.
• اسپانیا: دولت اسپانیا در اقدامی رسمی، استفاده از پایگاه‌های این کشور برای حمله به ایران را منع کرد. در پی این واکنش، هواپیماهای آمریکایی، پایگاه‌های این کشور را ترک کردند. بعدها ترامپ از عدم همکاری اسپانیا، ابراز نارضایتی کرد.
• افغانستان: وزارت خارجه امارت اسلامی افغانستان، در پیامی، ضمن محکومیت حملات علیه ایران، آن را نقض حاکمیت ملی و تمامیت ارضی تلقی کرد و درخواست پیش گرفتن مسیر دیپلماسی را مطرح کرد.
• قبرس: در پی حمله به پایگاه نظامی انگلیسی در قبرس، سخنگوی دولت قبرس در پیامی، حمله صورت گرفته را حمله به یک پایگاه انگلیسی و نه حمله به خاک کشور قبرس دانست.
• سوئیس: ویولا آمهرد، رئیس‌جمهور سوئیس، در گفتگوی خود از افزایش تنش در منطقه خاورمیانه ابراز نگرانی کرد و از طرفین درگیر درخواست بازگشت به دیپلماسی را داشت.
• پاکستان: محمد اسحاق‌دار، وزیر خارجه پاکستان طی گفتگویی، وقایع پی‌آمده برای ایران را بسیار نگران‌کننده توصیف کرد و از تلاش‌های دیپلماتیک پاکستان برای رفع هر چه سریع‌تر خشونت میان دو طرف ایران و آمریکا خبر داد. نمایندگان مجلس ایالت سند پاکستان با تصویب قطعنامه‌ای، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کردند و آنها را بزرگ‌ترین تهدید برای صلح جهانی دانستند.
• ایتالیا: جورجیا ملونی، نخست‌وزیر ایتالیا، در روز دوازدهم جنگ اعلام کرد که ایتالیا در حملات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران شرکت نمی‌کند و نمی‌خواهد وارد جنگ شود.
• کانادا: کارک کارونی، نخست‌وزیر کانادا در نشستی خبری، اعلام کرد که کانادا از پایان دادن به برنامه تسلیحاتی هسته‌ای ایران حمایت می‌کند، اما در عین حال به کاهش تنش در منطقه، تأکید دارد. او تأکید کرد که مشارکت با آمریکا را به‌طور کامل رد نمی‌کند و آن را محتمل می‌داند.

واکنش هواداران جمهوری اسلامی ایران

مراسم تشییع پیکر شهیدان جنگ رمضان در تهران، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش

در ایران، مردم هوادار جمهوری اسلامی، عموماً به‌صورت خودجوش، در خیابان‌ها تجمع شبانه انجام دادند. این تجمعات از روز دوم جنگ آغاز شد. این اقدامات با هدف تقویت همبستگی ملی و انسجام اجتماعی انجام می‌گرفت.

واکنش اپوزیسیون جمهوری اسلامی ایران

• رضا پهلوی خطاب به مردم ایران، از فروپاشی زودهنگام جمهوری اسلامی سخن گفت. او همچنین اقدامات نظامی آمریکا علیه ایران را مداخله‌ای بشردوستانه توصیف کرد و از ترامپ خواست از وارد آمدن آسیب به غیرنظامیان جلوگیری کند. دختر او نور پهلوی نیز در توئیتی از ترامپ بابت حمله به ایران تشکر کرد.
• بر اساس ویدئوهای منتشر شده در فضای مجازی، در برخی نقاط ایران، شهروندان ایرانی پس از مشاهده حمله هوایی به آنچه خانه رهبر نامیدند، ابراز شادی می‌کردند. این اقدام توسط برخی ایرانیان مقیم خارج کشور نیز تکرار یا مورد حمایت قرار گرفت.

واکنش هنرمندان و ورزشکاران

پوستری با موضوع «جنگ رمضان» طراحی شده توسط محسن کربلایی‌زاده، خانه طراحان انقلاب اسلامی

• جین فوندا، بازیگر آمریکایی، در راهپیمایی محکومیت حملات به ایران در آمریکا مشارکت کرد و در سخنرانی خود اعلام کرد که باید برای مقابله با این جنگ به خیابان‌ها آمد تا از کشته‌شدن فرزندان در خاورمیانه جلوگیری شود.
• لیام کانینگهام، بازیگر آمریکایی در پیامی، کشتار کودکان در ایران را محکوم کرد و دربارهٔ حمله به مدرسه میناب بیان کرد هر کس این ابتذال و وقاحت بی‌دلیل را توجیه کند، یک روانی است.
• خاویر باردم، بازیگر هالیوودی، در پیامی نوشت: «زیر پوشش حمله به ایران، اسرائیل در حال تشدید پاکسازی قومی فلسطینی‌ها در کرانه باختری با حملات خشونت‌آمیز و مرگبار در روزهای اخیر است».
• در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل و بعضاً به‌طور ویژه، به کودکان کشته‌شده در مدرسه شجره طیبه میناب، تعدادی از هنرمندان ایرانی، به این کشتار واکنش نشان دادند. از بازیگران ایرانی، پرویز پرستویی و رضا فیاضی، از نویسندگان و شاعران ایرانی، علی‌محمد مؤدب و از میان کارگردانان ایرانی، مجید مجیدی، سیدرضا میرکریمی و امیر مشهدی‌عباس به این قضیه واکنش نشان دادند.

واکنش رسانه‌ها

• خبرگزاری‌های داخلی در ساعات ابتدایی جنگ، از شکست عملیات ترور هدفمند اسرائیل خبر دادند. این رسانه‌ها از سلامت علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور و غلامحسین محسنی‌ اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه خبر دادند.
• سی‌ان‌ان گزارش داده است که زمان‌بندی این حملات از نظر نمادین در یهودیت معنادار است، زیرا پیش از فرارسیدن جشن یهودی پوریم در ۲ مارس انجام شده است.
• بر اساس نظرسنجی صورت گرفته توسط نهاد SSRS در آمریکا، از هر ۱۰ آمریکایی، ۶ نفر با این جنگ مخالف بودند.

واکنش اندیشمندان و تحلیلگران

• آدولفو مورگانتی استاد دانشگاه ادیان در سن‌مارینو و مدیر انتشارات بزرگ چرکیو در اروپا، در پیامی، حملات آمریکا و اسرائیل را بی‌دلیل و تحت عنوان تروریسم دولتی معرفی کرد و مدعی شد که رنج‌های ملت ایران بتواند فصلی نو از شجاعت و دفاع از حقوق مشروع آن را آبیاری کند.
• مایک پریسنر، مدیر اجرایی مرکز وجدان و جنگ در آمریکا، مدعی شد که سربازان آمریکایی عموماً به‌خاطر جنگیدن برای اسرائیل، از این جنگ، گریزان یا ناراحت هستند.
• برخی مراجع تقلید شیعه از جمله حسین نوری همدانی و ناصر مکارم شیرازی، حکم انتقام خون سیدعلی خامنه‌ای را صادر کردند. مکارم شیرازی در پیامی اعلام کرد بر هر مسلمانی واجب است که شر این جنایتکاران را ریشه‌کن کند. مولوی واحدبخش شنبه‌زهی، از علمای اهل‌سنت سیستان و بلوچستان، در پی حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، حکم جهاد صادر کرد.

پیامدها

نقشه ترابری انرژی در جهان؛ تنگه هرمز مسیر عبور ۲۰ درصد از نفت مورد نیاز جهان است.

پیامدهای اقتصادی و تجاری

از جمله پیامدهای عمومی جنگ، ایجاد نامنی در منطقه خصوصاً آسمان منطقه، خلیج فارس و تنگه هرمز بود. در روزهای ابتدایی جنگ، با وجود باز بودن تنگه هرمز، اکثر شرکت‌های ترابری به‌خاطر ناامنی منطقه از این مسیر عبور نداشتند. عبور و مرور هواپیماهای مسافری نیز دچار اختلال شدید شد. بیشتر کشورهای منطقه، حریم هوایی خود را برای کاهش خطرات ناشی از جنگ، بستند. این اقدام موجب سرگردانی مسافران خارجی در کشورهای منطقه شد. رسانه‌های دولتی امارات اعلام کردند که مسافران سرگردان در این کشور، مورد حمایت مالی دولت قرار خواهند گرفت و ویزای آنها تمدید می‌شود. همچنین ناامنی‌های منطقه‌ای سبب افزایش قیمت بیمه‌ها شد.

بر اساس گزارش رسانه‌ها، حدود یک‌پنجم نفت مورد نیاز جهان از خلیج فارس تأمین و از تنگه هرمز عبور می‌کند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، به‌طور معمول، روزانه از تنگه هرمز، بیش از ۶۰ کشتی باری عبور می‌کند این در حالی است که تا روز چهارم جنگ، میانگین کشتی‌های عبوری از این منطقه، به ۴ عدد نمی‌رسد. این محدودیت سبب شد تا بسیاری از کشورها همچون تایلند و آمریکا، دچار بحران سوخت شوند و مردم برای دریافت سوخت به پمپ‌بنزین‌ها هجوم ببرند. از این‌رو دولت‌ها برای مدیریت مصرف سوخت، اقداماتی را تمهید کردند. پیشنهاد استفاده نکردن از خودرو، تغییرات در برنامه تعطیلات، دورکار کردن کارمندان، درخواست برای لغو سفرهای غیرضروری مردم و رعایت اصول صرفه‌جویی از این اقدامات بود. برای مدیریت انرژی در برخی کشورها همچون آمریکا، پیشنهاد استفاده از ذخایر استراتژیک مطرح شد.

با مسدود شدن تنگه هرمز و عدم امکان انتقال نفت از منطقه به سایر نقاط جهان، کشورهای عربی، تولید نفت خود را کاهش دادند. عراق تا مرز ۳۰ درصد و دیگر کشورهای عربی تا ۲۵ درصد کاهش تولید نفت را تجربه کردند. کاهش تولید نفت و نبود نفت در بازارها، سبب افزایش قیمت نفت و انرژی شد. در روز دهم جنگ، قیمت نفت خام از ۱۲۰ دلار برای هر بشکه گذشت. این افزایش قیمت سبب شد تا در ۸۵ کشور جهان، قیمت بنزین افزایش یابد. از پیامدهای تجاری این جنگ، آسیب به بازارهای متکی به انرژی همچون بازرهای آسیایی بود. بازارهای کره جنوبی، ژاپن و تایوان از جمله بازارهای جهانی بودند که بیشترین آسیب را از جنگ دیدند.

در ادامه روند ناامنی فعالیت تجاری در منطقه، بسیاری از شرکت‌های تجاری، خصوصاً در حوزه انرژی، از تعطیلی بخشی از تولیدات خود خبر دادند. شرکت فرانسوی توتال انرژی و همین‌طور میدان نفتی‌ای در کردستان عراق، متعلق به یک شرکت آمریکایی از جمله این شرکت‌های نفتی بودند. در روز دوم جنگ، آتش‌سوزی و قطعی برق در یکی از تأسیسات زیرساختی شرکت آمازون در دبی، قطعی سرویس ابری در بخشی از سامانه این شرکت آمریکایی را پدیدآورد. در پی بالا گرفتن تنش در منطقه و تهدید ایران برای هدف قرار دادن بانک‌های آمریکایی در منطقه، در روز دوازدهم جنگ، بانک HSBC در قطر و بانک استاندارد چارترد، در امارات متحده عربی، دفاتر خود را تعطیل و تخلیه کردند. گزارش‌ها حاکی از تعطیلی مناطق تجاری و گردشگری در کشورهایی همچون امارات متحده عربی بود.

پیامدهای سیاسی

در پی ترور رهبر جمهوری اسلامی ایران، دولت ایران ۷ روز تعطیل و ۴۰ روز عزای عمومی اعلام کرد. در ساختار سیاسی ایران، شورای موقت رهبری شامل علیرضا اعرافی، نماینده شورای نگهبان، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور و غلامحسین محسنی اژه‌ای رئیس قوه قضائیه شکل گرفت تا وظایف رهبری اجرا شود. بعد از ده روز، در ۱۸ اسفند، سید مجتبی خامنه‌ای، از سوی مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران معرفی شد.

پیامدهای اجتماعی

اندکی پس از آغاز جنگ، شورای عالی امنیت ملی ایران، سریعاً جلسه برگزار کرد و در بیانیه‌ای اعلام نمود که مدارس و دانشگاه‌ها تا اطلاع ثانوی تعطیل و بانک‌ها همچنان فعال هستند. در این اطلاعیه گفته شده بود که ادارات باید با ۵۰ درصد ظرفیت کار خود را پیش بگیرند. در این اطلاعیه خواسته شده بود که در صورت امکان، مردم از مراکز شهرهای ایران دور شده و سفر کنند. مدارس در بسیاری از کشورهای منطقه تعطیل شدند. ایران و امارات متحده عربی تا اطلاع ثانوی، مدارس و نهادهای آموزشی خود را تعطیل کردند.

بازی‌های لیگ برتر و دیگر لیگ‌های فوتبال ایران به‌طور کامل لغو شد. در این میان برخی از بازیکنان و مربیان خارجی فوتبال در ایران، کشور را ترک کردند. تیم فوتسال بانوان ایران که در کشور استرالیا به سر می‌برد، هدف حملات و فشار روانی مخالفان جمهوری اسلامی قرار گرفت که نگرانی‌هایی از امنیت تیم در آن کشور را به همراه داشت. همچنین تیم ملی فوتبال ایران نیز اعلام کرد در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶م، به‌دلیل نداشتن امنیت، شرکت نخواهد کرد.

سازمان ستاره سرخ داوود (سازمان امداد و نجات) در اسرائیل به‌صورت رسمی در بیانیه‌ای از همه شهرک‌نشینان درخواست کرد تا اقدام به اهدای خون کنند. رسانه‌های ایرانی این اقدام را در راستای افزایش تلفات و مجروحان حملات ایران قلمداد کردند.

با بالا گرفتن جنگ، اقدامات اعتراضی به آغاز و ادامه جنگ در کشورهای مختلفی شکل گرفت. در هند، اعتراضات مردمی در محکومیت حملات و عزاداری برای رهبر ایران با خشونت پلیس همراه بود. شیعیان بحرین نیز دست به اقدامات اعتراضی زدند و حکومت بحرین برای سرکوب، نیروهای سپر جزیره را از عربستان فراخواند.

پیامدهای امنیتی و نظامی

در ساعات ابتدایی حمله، سازمان هوایی ایران، برای آسمان تمام کشور، نوتام صادر کرد و آسمان کشور به‌طور کامل بسته شد. اسرائیل با آغاز حملات، وضعیت اضطراری سراسری در سرزمین‌های تحت حکمرانی خود اعلام کرد و حریم هوایی خود را بست و از شهروندانش خواست تا به فرودگاه مراجعه نکنند. کشورهای دیگر منطقه نیز آسمان خود را برای امنیت بیشتر، بستند.

وزارت ارتباطات در ایران، محدودیت‌هایی را بر اینترنت و دیگر خدمات ارتباطی وضع کرد.

وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا به تمام نیروهای خود در عربستان، عمان و قبرس اجازه داد تا کشورهایی که در آنجا مأمور بودند را ترک کنند.

با وجود آن‌که ترامپ در روز ششم جنگ، در واکنش به نگرانی برای اتمام ذخایر سلاح آمریکا در این جنگ، از ذخایر نامحدود سلاح سخن گفت، دریاسالار بازنشسته ارتش آمریکا در مصاحبه‌ای با سی‌ان‌ان مدعی شد که ذخایر سلاح آمریکا بسیار سریع در حال کاهش است.

پیامدهای حقوقی و بین‌المللی

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، خطاب به دبیرکل و رئیس شورای امنیت سازمان ملل متحد نامه‌ای نوشت و از دفاع مشروع ایران سخن گفت.

منابع

• «آغاز شناسایی اموال ایرانیان خارج نشینی که با دشمن همکاری می‌کنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آلمان: در حمله نظامی علیه ایران مشارکت نمی‌کنیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آمریکا از پایگاه العدید قطر فرار کردند»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آمریکا در باتلاق جنگ گیر کرد/ چرا تهدید زیرساخت‌ها نشانه شکست است؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «اجرای موج ۳۶ عملیات وعده صادق ۴ در شب شهادت امام علی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ادامه حملات اسرائیل به لبنان/ دولت سلام درخواست جلسه اضطراری کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اردوغان پشت ایران درآمد؛ از این جنایت عمیقاً متأسف و نگران هستیم»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «استاد دانشگاه سن مارینو: تهاجم آمریکا و اسرائیل، تروریسم دولتی محض است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اطلاعات سپاه: تعداد از عوامل و عناصر وطن فروش دستگیر شدند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اطلاعیه سازمان هواپیمایی: آسمان کشور بسته است»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اطلاعیه شماره ۲ سپاه: عملیات وعده صادق ۴ آغاز شد»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اطلاعیه شورای عالی امنیت ملی ایران در پی تجاوز آمریکا و اسرائیل»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اظهارات شوکه کننده سناتور آمریکایی درمورد ترامپ!»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «اعتراض گسترده در لندن علیه تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اعتراضات مقابل کنسولگری آمریکا در کراچی ۹ کشته برجا گذاشت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اعتراف رسمی آمریکا به پنهان‌شدن نظامیانش در هتل‌ها»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «امارات سفارت خود در ایران را بست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «انتقال گسترده تجهیزات نظامی روسیه به ایران»، خبرگزاری آرمان ملی، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ایتالیا: وارد جنگ علیه ایران نخواهیم شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ایران پهپاد ۲۲۰ میلیون دلاری آمریکا را در تنگه هرمز زد؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ایسنا به دلایل فنی داخلی در دسترس نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «با آغاز حملات هوایی به ایران، اینترنت بین‌الملل در کشور قطع شد»، وب‌سایت زومیت، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «باردم: اسرائیل حمله به ایران را پوششی برای پاکسازی فلسطینی‌ها کرده است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بارزانی: اجازه نمی‌دهیم اقلیم منشأ تهدیدی برای ایران باشد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بازیگر برنده اسکار: جنگ علیه ایران ممنوع»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بایراموف: استفاده از خاک جمهوری آذربایجان علیه ایران غیرممکن است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «برای هر فرمانده تا ۴ جانشین انتخاب شده است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بقائی: عملیات پرچم دروغین برای بدنام کردن ایران افشا شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «بلومبرگ: تولید نفت اعراب خلیج فارس کاهش یافته است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیانیه سازمان همکاری شانگهای در حمایت از ایران و محکومیت متجاوزان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیانیه سپاه در پی ترور سپهبد شهید پاکپور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیانیه کمیته ملی حقوق بشردوستانه در محکومیت حملات غیرقانونی به ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیانیه مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک وزارت دادگستری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پاکستان: خواهان دیپلماسی به جای جنگ هستیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پایگاه‌های نظامی انگلیس در قبرس تخلیه شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پرویز پرستویی شهادت دختران میناب را تسلیت گفت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پیام تسلیت سپاه در پی شهادت شهیدان موسوی، شمخانی و نصیرزاده»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تأکید سوئیس بر لزوم توقف جنگ‌افروزی آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تاج: با دورنمای فعلی هیچ عقل سلیمی نمی‌پذیرد که به جام جهانی برویم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• تاجیک خاوه، حسین، «ترورهای هدفمند دانشمندان و فرماندهان نظامی ایران؛ تحلیل مصداق جنایت بین‌المللی در چارچوب حقوق بشر»، مطالعات فقه و حقوق فرهنگی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۴ش.
• «تاریخ شهادت خواهد داد چگونه رهبر ایران بی‌پناه در کنار مردم شهید شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
• «تجهیزات حیاتی ارتباطی و ماهواره‌ای آمریکا در پایگاه العدید منهدم شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تخریب بناهای شاخص تاریخی سنندج»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تخلیه ۲ بانک بزرگ دنیا در قطر و دبی پس از هشدار ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ترامپ می‌خواهد شرایط را برای تغییر رژیم در ایران فراهم کند»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «ترامپ: از انگلیس و اسپانیا در مورد ایران راضی نیستم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تسلیت مجلس علمای اندونزی در پی شهادت مقام معظم رهبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تصاویر ۶۰ ساعت اول جنگ تحمیلی سوم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تصاویر ماهواره‌ای از قبل و بعد اهداف منهدهم شده دشمن توسط ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تصویب قطعنامه علیه آمریکا و رژیم صهیونیستی در مجلس ایالتی سند پاکستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تنگه هرمز بسته است/ عبور نفتکش‌ها با پاسخ قاطع روبه‌رو می‌شود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «توتال تولید خود در چند کشور خاورمیانه را متوقف می‌کند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ثبت بیش از ۷هزار مصدوم تا روز نهم جنگ در سرزمین‌های اشغالی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «جزئیات سرنگونی پهپاد ایرانی که به ناو آمریکا نزدیک شد»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بنزین را در ۸۵ کشور گران کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «چرا آمار جان‌باختگان از خیابان تا سردخانه و پزشکی قانونی متفاوت است؟»، وب‌سایت یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶م.
• «چرا معادلات راهبردی جنگ اخیر دستخوش تغییرات شد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «چگونه گریه کنم ای حماسه در سوگت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حزب‌الله عراق: حمله به پایگاه‌های آمریکا را آغاز خواهیم کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حضور مردم در خیابان یک رویداد مهم فرهنگی»، خبرگزاری کردتودی، تاریخ درج مطلب: ۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «حکم جهاد مولوی واحدبخش شنبه‌زهی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله آمریکایی ـ صهیونی به حریم فلک‌الافلاک؛ تخریب یک بنای ثبت ملی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله به مرکز داده آمازون در امارات؛ ابعاد فنی، استراتژیک و امنیتی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله پهپادی رژیم صهیونیستی به آثار تاریخی اصفهان جنایت جنگی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله سایبری به زیرساخت‌های ارتباطات نظامی و دولتی رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به مقر حشد شعبی در القائم عراق»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله موشکی ایران به اسرائیل آغاز شد»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله وحشیانه آمریکا و اسرائیل به دبستان دخترانه در میناب؛ سران کشور واکنش نشان دادند»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «خروج ۱۵ هواپیمای نظامی آمریکا از اسپانیا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «خروج دو ستاره خارجی استقلال از ایران؛ شاید برنگردند!»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «دبیرکل نجباء عراق: بینی ترامپ به خاک مالیده خواهد شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «درخواست ایران برای برگزاری فوری جلسه شورای حکام»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «درخواست سازمان امداد و نجات اسرائیل برای اهدای خون توسط صهیونیست‌ها»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «درگیری در کشمیر هند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• ذوالفقاری، مهدی و احمدی‌نژاد، حمید، «استراتژی چهار دهه تقابل آمریکا با جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه محیط‌شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
• «رئیس مرکز ملی ضدتروریسم آمریکا کیست و چرا استعفا داد؟»، وب‌سایت یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مارس ۲۰۲۶م.
• «رئیس‌جمهور فرانسه: نه از حملات به ایران مطلع بودیم و نه نقشی داشتیم»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رسانه اسرائیلی: عملیات احتمالی علیه تهران شیر یهودا نام‌گذاری شده است»، وب‌سایت سی‌ان‌ان فارسی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فوریه ۲۰۲۶م.
• «رضا فیاضی: گهرِ خاکِ ما جز خونِ جوانانِ وطن لاله ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «روسیه تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «رویترز: ایران در آستانه نهایی کردن توافق خرید موشک‌های ضدکشتی مافوق‌صوت از چین است»، وب‌سایت یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رهبر انصارالله یمن: برای هر سناریویی آماده هستیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رهبر انقلاب استوار و محکم در حال فرماندهی میدان هستند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سفارت ایران: تعدادی مأمور موساد در عملیات‌های پرچم دروغین دستگیر شدند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سنتکام جزئیات عملیات خشم حماسی علیه جمهوری اسلامی را منتشر کرد»، وب‌سایت ایندیپندنت فارسی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فوریه ۲۰۲۶م.
• «سه نه از درون جامعه اسرائیل به جنگ: از نقد ایدئولوژیک تا شهادت زیسته و افشای منطق قدرت»، وب‌سایت رادیو فردا، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «شرکت نفتی شارجه هک شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «شوک نفتی جنگ آمریکا علیه ایران به دانمارک»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «طالبان حملات رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران را محکوم کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «عراقچی به رئیس شورای امنیت سازمان ملل نامه نوشت»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «عراقچی: پایگاه‌های آمریکا در منطقه هدف مشروع ماست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «عمان خواستار توقف فوری حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «عملیات صبح امروز اسرائیل شکست خورد؛ هیچ مسئولی ترور نشده!»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «عملیات‌های منحصر به فرد مقاومت عراق علیه پایگاه‌های آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «فاتح اربکان با تسلیت شهادت امام خامنه‌ای: اینجرلیک در خدمت اسرائیل است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «قبرس: هدف حملات ایران کشورمان نیست بلکه پایگاه انگلیس است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکایی هدف مشروع ایران هستند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «کمبود سوخت ویتنامی‌ها را هم به چالش کشاند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «گردان‌های القسام: در کنار مردم ایران هستیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «لشگرکشی آمریکایی‌ها به منطقه شدت گرفت»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «لیام کانینگهام: هرکسی کشتار کودکان ایرانی را نادیده بگیرد روانی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ماجرای حمله به رادیو و تعطیلی مراسم مسجد ارک/ حال حاج منصور ارضی خوب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مخالفت تند برنی سندرز با لایحه ۲۰۰ میلیارد دلاری جنگ با ایران»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «معرفی آیت‌الله اعرافی به‌عنوان عضو فقیه شورای نگهبان در شورای رهبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مقاومت اسلامی عراق: ۱۳ آمریکایی طی ۱۲ روز اخیر به هلاکت رسیده‌اند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «منبع آگاه خبر داد: حمله اسرائیل به آرامکو با پرچم دروغین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج
• «موج نوزدهم عملیات وعده صادق ۴ آغاز شد»، خبرگزاری العالم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «میرکریمی: با یک مشتِ مقدس، صخرهٔ فرسوده فرومی‌ریزد!»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نامه ایران به گروسی دربارهٔ حمله جدید آمریکا و اسرائیل به تأسیسات نطنز»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «نور پهلوی از جنایت ترامپ علیه ایران حمایت کرد!»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «واکنش حزب الدعوه عراق به تجاوز آمریکایی صهیونیستی به ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «واکنش وزیر خارجه عمان به حمله موشکی به ایران: متحیر هستم!»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «ورود نیروهای سپر جزیره از عربستان به بحرین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «وزارت دفاع: شکست‌های پیاپی دشمن در جنگ رمضان با ترور جبران‌شدنی نیست»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «وزیر خارجه عراق شهادت امام خامنه‌ای را تسلیت گفت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «هراس صدراعظم آلمان از عواقب ادامه جنگ افروزی آمریکا و رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «هشدار افتا نسبت به رخدادهای مشکوک سایبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «هک سایت‌های خبری و تلاش برای انتشار اخبار جعلی»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «همه بازی‌های لیگ برتر لغو شد؛ پرسپولیسی‌ها با اتوبوس راهی تهران شدند»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «هیئت دولت ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیلی اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آتش‌بس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتی‌های تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 29 فروردین 1405ش.
• «تمدید آتش بس؛ یا عملیات فریب؟»، خبرگزاری عصرایران، تاریخ درج مطلب: 2 اردیبهشت 1405ش.
• «تحلیل رسانه‌های غربی از تمدید آتش‌بس ترامپ»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 2 اردیبهشت 1405ش.
• «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴.
• «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴.
• «۳ تا ۷ سطح جایگزین برای فرماندهان و مسئولان تعیین شده است»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ش.

• «How much longer can Iran’s Islamic Republic survive?»، new statesman, Date posted: 14 January 2026.
• "Exiled crown prince implores Trump to follow through on Iran strikes", politico news, Date posted: 16 January 2026.
• "Six key lines from Trump's statement on Iran strikes", BBC News, Date posted: 16 January 2026.
• "Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way'", Reuters, Date posted: 14 January 2026.
• "Trump says US ‘armada’ heading to Middle East", The Guardian, Date posted: 24 January 2026.
• "Trump Threatens Iran With 'Massive Armada' and Presses a Set of Demands", The New York Times, Date posted: 28 January 2026.
• "U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva", Axios, Date posted: ۱۳ فوریه ۲۰۲۶
• "Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen.'", BBC, Date posted: ۱۴ فوریه ۲۰۲۶
• "Donald Trump condemns Iran's 'sinister' nuclear ambitions in State of the Union", Financial Times, Date posted: 24 February 2026.
• "Iran’s busiest airport on fire after massive Israeli bombardment", telegraph, Date posted: 7 march 2026.
• "Day 3 of the US-Israeli war with Iran", CNN News, Date posted: 3 march 2026.
• "Day 4 of the US-Israeli war with Iran", CNN News, Date posted: 4 march 2026.
• "Day 5 of Middle East conflict - Tehran retaliation, more than 1,000 killed in US-Israeli attacks", CNN News, Date posted: 5 march 2026.
• "Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign", CNN News, Date posted: 6 march 2026.
• "Day 7 of Middle East conflict — Trump says no deal with Iran until ‘unconditional surrender’", CNN News, Date posted: 7 march 2026.
• "Day 8 of Middle East conflict — Trump signals plans to escalate attacks, Iran vows to continue retaliatory strikes’", CNN News, Date posted: 8 march 2026.
• "Day 9 of Middle East conflict — new Iranian leader named, global markets react to oil surges’", CNN News, Date posted: 9 march 2026.
• "Day two of the launch of a US-Israeli military operation against Iran", CNN News, Date posted: 6 march 2026.
• "How the US-Israeli strikes on Iran unfolded and the aftermath, moment by moment", CNN News, Date posted: 1 march 2026.
• "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera, Date posted: 14 January 2026.
• "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera, Date posted: ۲۸ فوریه ۲۰۲۶
• "Prince Pahlavi calls on Iranians to get ready to return to streets". Iran International, Date posted: 28 February 2026.
• "Timing of US-Israel attack on Iran bears symbolic meaning in Judaism". CNN, Date posted: 28 February 2026.
• "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'", Carnegie Endowment, Date posted: 20 march 2026.