ناسازگاری زوجین

ناسازگاری زوجین؛ عدم تفاهم و نارضایتی زن و شوهر از زندگی زناشویی.

ناسازگاری زوجین، واکنشی پیچیده به‌ اختلال در تأمین نیازهای زن و شوهر است. در ناسازگاری زوجین، عوامل متعدد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نقش ایفا می‌کنند و از طریق جامعه‌پذیری؛ نظام آگاهی، دستگاه‌ تمایلات و دستگاه‌ ارادی انسان‌ها را متأثر می‌سازند. ناسازگاری، برآمده از پیوند دو شخصیت ناهمگن یا ناتوان از حل مسائل جدی و حتی مشکلات عادی غیرقابل اجتناب در زندگی زناشویی است. ناسازگاری پیامدهای منفی فراوانی برای زوجین، فرزندان، دیگر اعضای خانواده، شبکه خویشاوندی و جامعه دارد.

مفهوم‌شناسی

ناسازگاری به‌معنای ناسازواری، بدسلوکی و نساختن است که می‌تواند منجر به خشونت‌های آشکار و نمادین شود. زوجین سازگار از نوع و سطح روابط‌‌شان راضی هستند. ناسازگاری موجب اختلال در روابط زوجین می‌شود. ناسازگاری به تدریج در محیط خانواده شکل گرفته و ارتباط معنایی نزدیکی با مفهوم نشوز در فقه دارد؛ نشوز در اصطلاح، برترى‌‌طلبی و عصيان مرد بر زن و زن بر مرد است.

واژۀ تعارض به‌معنای خلاف یکدیگر آمدن، در زناشویی به‌معنای آن است که یکی از زوجین حس می‌کند همسر او درک ضعیفی از علایق و احساسات او دارد. یعنی، چیزی موجب رضایت شخص است؛ در حالی‌که همان چیز از نظر طرف مقابل، محرومیت از برخی حقوق مسلم پنداشته می‌شود. این وضعیت ممکن است به مجموعه‌ای از رخدادهای مدیریت نشده از سوی طرفین بینجامد که آسیب بسیار به رابطۀ زناشویی می‌زند.

اختلاف نظر در زناشویی، نوعی اختلاف در خواسته‌های طرفین است که امری طبیعی است و نمی‌تواند مایۀ آزار یکی از زوجین شود؛ مانند اینکه تعطیلات کجا سپری شود، تربیت کودک چگونه باشد، یا در روابط با فامیل همسر چه مسائلی رعایت شوند. نکتۀ مهم در اختلاف نظر این است که زوجین با هم صحبت می‌کنند تا در مورد موضوع مورد نظر به توافق برسند؛ اما در وضعیت تعارض، طرفین می‌کوشند با داد و فریاد نظر خود را تحمیل کنند. در این موارد، واکنش عاطفی به‌شکل خشم، ترس و یا آسیب بروز می‌کند که ممکن است بستر را برای تعارض بیشتر مهیا کند.

رویکردهای نظری

نظریه‌های جامعه‌شناختی

در رویکردهای جامعه‌شناختی؛ نظریه‌های تضاد و كاركردگرايي ساختاري بر این امر تأکید دارند که هرگونه تغيير در نظم سنتي خانواده، موجب ناسازگاری زوجین می‌شود. نظريه‌پردازان مبادله؛ زناشويي را يك فراگرد مبادله دانسته و معتقدند؛ افراد با مجموعه‌ای از انتظارات وارد ازدواج مي‌شوند و هنگامي كه انتظارات برآورده نشود، ناسازگاری بروز می‌کند. از عوامل مهم ناسازگاری، انتظارات غیرواقعی و مبهم یا فاصله موجود بین انتظارات پیش از رابطه و واقعیت‌ موجود است.

نظريه كنش متقابل نمادين با تمركز بر معاني ذهني و نقش روابط اجتماعي، بر اين نكته تأكيد دارد كه افراد بر اساس فرايندهاي معني‌سازي كه از دل كنش‌های متقابل نمادین اجتماعي بيرون مي‌آيند، در ارتباط نمادين با دیگران قرار مي‌گيرند. كنش متقابل، معنايي را به ديگران انتقال مي‌دهد و نوع تفسیری که زوجین از کنش‌های یکدیگر دارند، بسيار با اهميت است. بر مبنای این دیدگاه؛ درک ابعاد معناي زناشويي، عنصر حياتي در درك رفتار فردي، ارتباطي و زناشويي در يك فرهنگ بوده و عامل مهم ناسازگاری زن و شوهر، برداشت منفی آنها از پیام‌هایی است که از کنش‌های یکدیگر دریافت می‌کنند.

نظریه‌های روان‌شناختی

در رویکردهای روان‌شناختی، ناسازگاری زوجین عمدتا ناشی از تفکرات غیرمنطقی آنها دانسته می‌شود. به‌دلیل این‌که رضایت زناشویی در نخستین سال‌های زندگی مشترک، بی‌ثبات است، نارضایتی در روابط زوجین نیز در این مقطع به بیشترین حد می‌رسد. آشفتگی زوجین، به‌طور مستقیم به ‌اعمال طرف مقابل یا شکست‌های سخت زندگی، مربوط نمی‌شود بلکه به‌دلیل باور و عقیده‌ای است که زن و شوهر در مورد چنین اعمال و شکست‌هایی در زندگی مشترک‌ دارند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تفکرات غیر منطقی و ناتوانی در حل مسأله، نقش مستقیمی در ناسازگاری زوجین داشته و انتظارات غیر واقع‌بینانه، بزرگ‌ترین مانع در زندگی زناشویی است.

عوامل ناسازگاری زوجین

زمینه‌های اشکار

1. مشکلات مالی: در وضعیت سخت اقتصادی، فشار مالی می‌تواند موجب درگیری و تعارض بین زوجین بر سر مسائل مرتبط با پول یا حتی دیگر موضوعات غیرپولی شود.
2. تغییر شخصیت: یکی از زوجین به دلایلی، ثبات شخصیتی خود را از دست داده است و نسبت به قبل، واکنش‌های متفاوت و غیرمنتظره نشان دهد.
3. رخدادهای ناخوشایند: اتفاقاتی مانند بیماری، تصادف، بیکاری و یا ورشکستگی ممکن است زوجین را دچار استرس و سرگردانی کرده و روابط بین آنها را تنش‌زا کند.
4. کاهش جذابیت ظاهری: با بالارفتن سن، اضافه وزن یا عواملی مثل بیماری ممکن است زوجین جاذبه‌های طاهری خود را از دست ددهند. ‌در ازدواج‌هایی که جاذبه‌های ظاهری افراد هدف باشد، به مرور زمان تمایل زوجین به یکدیگر کم می‌شود.
5. مثلث‌سازی با فرزندان: فرزند که هدیۀ الهی است و به زندگی معنا می‌بخشد، از سویی ممکن است به‌دلیل مسئولیت سنگینی که متوجه والدین می‌کند موجب استرس باشد؛ از این منظر تمام مسائل مرتبط با رشد و پرورش کودک می‌تواند باعث تنش و تعارض بین زن و شوهر بشود.
6. اختلاف عقیده: زوج‌هایی که از تربیت مذهبی متفاوت برخوردارند و از نظر سطح اعتقادی با هم تفاوت دارند، با تعارضاتی از جهت شرکت در آیین‌های مذهبی، امور خیریه و یا انجام احکام مذهبی مواجه خواهند شد.
7. گذراندن اوقات فراغت و مسافرت: مکان مناسب برای تفریح، زمان سفررفتن، همراهان در مسافرت و تعریف متفاوتی که زن و شوهر از تفریح و سرگرمی دارند از عوامل بروز تعارضات همسران است.
8. مشغلۀ زیاد: تعارضات زناشویی به دلایلی می‌توانند ریشه در مشغله‌های زیاد زوجین داشته باشند. اعضای خانواده‌های پرمشغله، کمتر با یکدیگر ارتباط مؤثر دارند؛ زیرا زمان کافی برای گذراندن باهم ندارند و غالب اوقات، جدا از هم به امور خود مشغول هستند.

زمینه‌های پنهان

1. عدم علاقه به همسر: برخی همسران دل‌بستگی عاطفی نسبت به همسر خود ندارند؛ ولی به دلایل شخصی یا اخلاقی ترجیح می‌دهند هم‌چنان به زندگی زناشویی ادامه دهند. این امر، آستانۀ تحمل فرد را کم و بستر را برای تعارض آماده می‌کند.
2. تقسیم نابرابر قدرت: تقسیم اختیارات در زندگی زناشویی با توافق زوجین شکل می‌گیرد؛ ولی اگر یکی سعی کند وسواس برای کنترل و قدرت‌نمایی به خرج دهد تعارض رخ می‌نماید.
3. عدم توجه به نیازهای اساسی: بی‌توجهی به نیازهای اساسی طرف مقابل به‌خصوص نیاز به محبت، نیاز به مهم‌بودن، نیاز به آزادی، تفریح و دریافت آرامش، موجب رنجش و بروز تعارض می شود.
4. سبک‌های کلامی مخرب: در زندگی زناشویی، شیوۀ کلامی همسران می‌تواند آسیب بسیار به رابطۀ زناشویی وارد کرده و منتج به تعارضات ‌شود از جمله: نصیحت‌کردن، تذکر‌دادن افراطی، سرزنش‌‌کردن مدام، منت‌گذاشتن، مقایسه‌کردن، شکایت‌کردن و غرزدن و نیز قربانی نشان‌دادن خود و متهم‌کردن دیگران.
5. عادات ناسالم: افراد ممکن است ناخودآگاه تصمیماتی اتخاذ کنند و دربارۀ مسائل جزئی به بحث و انتقاد کشیده شوند. گاهی اوقات، این ناراحتی‌ها و تعارضات ناشی از الگوهای منفی ارتباطی است که منجر به شکل‌گیری عادات ناسالم و بد شخصی شده؛ در نتیجه، زن و شوهر از روی عادت موجبات دامن‌زدن به تعارضات زناشویی را تسهیل می‌کنند.
6. ارتباطات ضعیف: کارشناسان معتقدند علت اصلی و قابل پیش‌بینی تعارضات زناشویی می‌تواند نداشتن ارتباطات قوی یا حتی منفی باشد که آسیب‌های جدی به رابطۀ زناشویی وارد می‌کند. آگاهی و ایجاد ارتباطات سالم در زناشویی، شاه‌کلید زندگی سالم زناشویی است.
7. فشار روحی: وجود فشارهای روحی هر روزه می‌تواند مشکلات تازه‌ای را در زندگی زناشویی ایجاد کند. اگر زن یا شوهر روزی پر از استرس را گذرانده باشد، در رفتار با شریک زندگی خود ممکن است حساس و زودرنج شود و نتواند تعارض زناشویی را مدیریت کند. استرس و فشارهای مختلف روزانه، صبر و خوش‌بینی افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهند و از جهت عاطفی نسبت به یکدیگر بی‌توجه می‌شوند.

عوامل بیرونی

1. خانواده و دوستان: وابستگی زیاد زن یا شوهر به خانوادۀ خود یا دوستان از عواملی است که می‌تواند رضایت از زندگی زناشویی را کم کند. این وابستگی‌ها منجر به دخالت خانواده‌ها در زندگی زوجین شده و بر روابط زن و شوهر تأثیر دارد. خانواده‌ها سعی دارند در زندگی فرزندان خود یا نوع تربیت نوادگان خود وارد شوند که این امر از زیربناهای جدی در ایجاد تعارض زناشویی از بدو ازدواج تا انتهای آن است.
2. مسائل جنسی: به عقیدۀ کارشناسان، رابطۀ جنسی زوجین مهم‌ترین اصل در زندگی زناشویی است. وجود رابطۀ جنسی مناسب علاوه‌بر این‌که باعث می‌شود طرفین آرامش روحی و روانی داشته باشند، به افزایش عشق و محبت بین آنها نیز کمک می‌کند. اگر این احساس رضایت از ارتباط جنسی در زناشویی حاصل نشود تعارض بین زوجین رخ می‌نماید.
3. نقش تقسیم کار: بسیاری از زوجین دربارۀ تقسیم مسئولیت‌ها به مشکل می‌خورند. در سال‌های اخیر، دگرگونی‌هایی در زندگی‌های مدرن پیش آمده که موجب شده زنان اغلب مسئولیت دوگانه‌ای داشته باشند. اگر زوجین از ابتدای شروع زندگی در مورد تقسیم کارها به توافق برسند مانع بروز تعارضات بعدی خواهد بود.

عوامل زمینه‌ای

خانواده، کانون عاطفي است که صرفا در چارچوب ابراز عواطف مثبت و پرهيز از بروز عواطف منفي دوام مي‌آورد. سازگاری، رابطه مستقیم با آرامش و دلبستگی عاطفی دارد، فردی که با دیدن همسرش آرامش نیابد نه‌تنها با او سازگاری نخواهد داشت بلکه او را بلای کمرشکن می‌داند.

از دیگر زمینه‌هایی که روابط زوجین را متأثر می‌سازد، بیماری است. بیماری زندگی را تلخ، عقل را پریشان و دل را گرفتار می‌کند. برخی از بیماری‌ها از جمله عقیم‌بودن در تعارض جدی با انگیزه بقای زوجین قرار می‌گیرد، زن و مرد ازدواج می‌کنند تا با تولیدمثل، نام خود را جاودانه سازند. عقیم بودن، موجب سلب آرامش و ناسازگاری می‌شود.

از دیگر انگیزه‌های ازدواج تأمین نیاز جنسی است. این غریزه‌، هرچند خاستگاه زیستی دارد، اما متشکل از مجموعۀ نیازها، احساس‌ها و توانمندی‌های بدنی و روانی است. در گذشته افراد، آگاهی جنسی‌شان غالبا منحصر به همسر قانونی‌شان می‌شد، اما امروزه تکنولوژي‌هاي رسانه‌اي با ترویج تنوع‌طلبي جنسي، نقش مهمی در ناسازگاری زوجین دارند. تأمین معیشت از دیگر نیازهای حیاتی انسان است. اسلام داشتن شغل، وسیله نقلیه و منزل وسيع را از خوشبختی انسان دانسته و فقر را موجب شكست دين، پريشاني عقل و دشمنى می‌داند. امروزه، فاصله جدی میان درآمد و هزینه‌ها، عدم قناعت و عطش مصرف‌زدگی، زمینه‌ساز بسیاری از ناسازگاری‌ها بوده و قناعت از عناصر کلیدی آرامش محسوب می‌شود.

یکی دیگر از زمینه‌های ناسازگاری در روابط زوجین، اختلال در نقش‌های جنسیتی است؛ ساختار فیزیکی زن، متفاوت با هیئت طبیعی مرد بوده و زن، امانت الهی در دست مرد است. از همین رو مرد، سرپرست خانواده و زن، در موقعیت بانوی خانه قرار می‌گیرد. امروزه، این نقش‌ها آسیب دیده‌اند. اختلاف در حوزه تصمیم‌گیری، موجب ناسازگاری شده و نقش برتر از مهم‏ترين عوامل نگهدارنده نهاد خانواده‌ است.

عوامل اجتماعی

تغییر الگوهای مصرف، مصرف‌زدگی، ناهماهنگی میان درآمدها و هزینه‌های جاری خانواده‌، تأثیر تکنولوژی‌های نوین همچون شبکه اینترنت، ماهواره و فضای مجازی باعث بروز نسبی ناسازگاری میان زوجین شده است. ناکامی جنسی با ناسازگاری زوجین رابطه مستقیم داشته و پای‌بندی مذهبی آنها با ناسازگاری رابطه معکوس دارد. امروزه هرچند ازدوا‌ج‌ها از روی علاقه صورت گرفته و برخلاف نسل‌های پیشین، دو طرف، شناخت نسبی از یکدیگر دارند، اما در طول زندگی مسائلی رخ می‌دهد که منجر به ناسازگاری میان آنها می‌شود. برخی از زوج‌های امروزی هرچند به‌دلیل وجود فرزندان، برای نرسیدن به‌ مرحله طلاق رسمی تلاش می‌کنند، اما تقریبا نیمی از چنین پیوندهای مشکل‌دار، به‌ ناسازگاری ختم شده و درصد بالایی از مابقی نیز به طلاق عاطفی منجر می‌شوند. برای پیشگیری از وقوع ناسازگاری و کاهش آن در خانواده باید عوامل اصلی ناسازگاری زوجین شناسایی شوند.

عوامل اجتماعی با ایجاد اختلال در فرایند جامعه‌پذیری، شخصیت افراد را متأثر می‌سازند. ناسازگاری در واقع ناشی از تعارض در روابط زناشویی بوده و محصول مستقیم عدم تفاهم و برداشت‌های منفی زوجین از پیام‌هایی است که در قالب کنش‌های متقابل نمادین به همدیگر منتقل می‌کنند.

عوامل شخصیتی

در جهان متجدد، سنت‌ها باز اندیشی شده و «خود» پروژه‌ای است که باید طراحی و از نو بازاندیشی شود و دیگر چون گذشته، سنت‌ها و عادات، آن‌ را شکل نمی‌دهد. اسلام تأکید جدی برکفویت در ازدواج دارد. در جوامع سنتی، انسان‌ها به لحاظ شخصیتی مشابه ‌هم بودند؛ اما در دنیای مدرن، ارزش‌ها و انتظارات افراد متفاوت شده و به تبع آن، تفاوت‌هاي فردي نیز تشدید شده‌ است. تشدید تفاوت‌ها، پيداکردن کسانی که نزديک و هماهنگ با یکدیگر باشند را دشوار کرده است. چنین تفاوت‌هایی که نقش مستقیم در شکل‌گیری و تشدید ناسازگاری‌های زوجین به‌خصوص در ابتدای زندگی مشترک‌شان دارند عبارت‌اند از:

1.کامجویی جنسی

ازدواج و انتخاب همسر مهم‌ترین اقدامی است که انسان در زندگی خود انجام می‌دهد و باید با کسی ازدواج کند که از صلاحیت نسبی، اخلاقی و اعتقادی برخوردار باشد. در فرهنگ جدید، اهمیت بنیادین خانواده کاهش یافته است. برخی جوانان، فلسفه ازدواج را در سطح اشباع تمایلات جنسی و قرارداد میان دو ‌فرد می‌فهمند، به معیارهای همسرگزینی دینی توجه نکرده و عمدتا بر مبنای تمایلات غریزی ازدواج می‌کنند. ناسازگای، دقیقا زمانی آغاز می‌شود که جوانان غافل از اهمیت ازدواج، عاشق همدیگر شده، پیمان زناشویی را در خیابان‌ها، پارک‌ها و پارتی‌ها می‌بندند. چنین ازدواج‌های به ظاهر جذاب، به سرعت سرد شده و با خسته‌ شدن زوجین از همدیگر، ناسازگاری‌شان شروع می‌شود.

2.ناهمگونی شخصیتی

ناهمگونی شخصیتی از مهم‌ترین عوامل ناسازگاری است. دختر و پسر جوانی که ازدواج می‌کنند، گذشته از تفاوت‌های جنسیتی و خانوادگی، متأثر از فضای عمومی بوده و دارای آرزوها و خصلت‌های نسبتا متفاوتی هستند. برخی از زوجین، متأثر از رسانه‌ها، تحت تاثیر جریانات روز قرار گرفته و با هر موجی‌ به این سو و آن سو متمایل می‌شوند و هرکدام، متناسب با شاکله شخصیتی خود عمل می‌کنند، مراد از شاکله، نظام اخلاقی است که به عمل افراد جهت می‌بخشد. جوانان برای داشتن همسر سازگار، باید خود و طرف مقابل خود را بشناسند. همان‌گونه که خودشناسی، محصول نقش والدین در جامعه‌پذیری فرزندان است، شناختن فردی به‌عنوان همسر مناسب نیز نیاز به همکاری والدین دارد. اما امروزه، الگوی انتخاب فردی بر دخالت خانواده‌ها، تا حدوی غلبه یافته و همگونی در ازدواج،‌ دچار مشکل شده است.

3.آرمان‌زدگی

آرمان‌ها منبع انگیزش برای حرکت هستند. به همان میزان که بی‌آرمانی زندگی را پوچ می‌سازد، بدآرمانی نیز ویرانگر است. منطق زندگی ایجاب می‌کند که انسان‌ها متناسب با امکاناتی که دارند، آرزوهای خود را تعیین کرده و برای دست‌یابی به‌آن‌ها، تلاش کنند؛ اما تعدادی از جوانان امروزی با این ذهنیت ازدواج می‌کنند که همسرش در او ذوب شده و او را خوشبخت کند. در این نگرش، خوشبختی به‌جای این‌که معطوف به ‌امکانات و تلاش‌های خود فرد تعریف شود در گرو امکانات و تلاش‌هاي او معنا می‌شود. وقتی الزامات زندگي مشترک آن‌ها را با واقعيت‌های غیرقابل انتظاری مواجه ساخته و تحقق انتظارات و توقعات غیرمنطقی‌شان را به بن‌بست می‌کشاند، از همدیگر دلسرد شده و ناسازگاری به وجود می‌آید.

4.ناتوانی در انجام و ظایف

سازگاری، ارتباط مستقیم با مهارت در زندگی و همدلی زوجین دارد. مهارت یعنی توانایی جلوگیری از بروز مشکل و مواجهه منطقی با مشکلات و مراد از همدلی تفاهم و شناخت متقابل است. در جوامع سنتی، دختران و پسران به خوبی مهارت‌های زندگی را در خانواده آموخته و جامعه‌پذیر می‌شدند، ولی امروزه با این‌که دختران و پسران در سنين بالاتری ازدواج مي‌کنند، اما تعداد زیادی از آنها بي‌تجربه و پرتوقع ‌هستند. برخی از دختران شرط مي‌کنند که بعد از ازدواج، اصلاً آشپزي نکنند. چنین نگاهی باعث ايجاد بافت ‌کاملاً غيرطبيعي در روابط زوجین شده و زندگی‌‌ را به سوی ناسازگاری‌ سوق می‌دهد.‌ در برخی موارد، اختلافات ساده‌ای وجود دارد، اما زوجين قادر به حل آن‌ها نيستند و درصدي از افراد حاضرند به جاي حل مسئله، صورت مسئله را پاک کنند.

5.کاهش آستانه‌ صبر و سازش

در سبک‌زندگی جدید از یک سو انتظارات زوجین از همدیگر بالا رفته و از سوی دیگر آستانه صبر و سازش‌پذیری آن‌ها در مقابل مشکلات، کاهش یافته است. فراتر از این، خانواده و جامعه نيز کمتر از گذشته، زوجين را به تحمل مشکلات فرا مي‌خوانند. در بستر چنین نظام فرهنگی، مشکلات کوچک بهانه‌های بزرگی برای ناسازگاری برخی از زوجین می‌شوند.

پیامدهای ناسازگاری زوجین

ناسازگاری زوجین زمینه‌ساز انواع همسرآزاری، طلاق عاطفی و طلاق رسمی بوده و باعث بروز پیامدهای منفی در ابعاد مختلف زندگی می‌شود. تأثیر منفی بر سلامت جسمانی، افسردگی و بهره‌وری پایین در کار، از جمله این پیامدها به‌شمار می‌آیند. تعارضات زناشویی برای فرزندان نیز عواقب منفی شدیدی دارد. ناسازگاری سبب می‌شود، روابط صحیح میان اعضای خانواده از بین رفته و اختلال در فرایند زندگی ایجاد ‌شود، به‌گونه‌ای که فرد در بلندمدت دچار جدی‌ترین آسیب‌های می‌شود. از دیگر پیامد‌های ناسازگاری، بحران در خانواده و کاهش رشد جمعیت است. از منظر روایات، همسر سازگار منبع آرامش و همسر ناسازگار، کمرشکن بوده و باعث می‌شود انسان پیش از رسیدن به زمان پیری، پیر شده، عمر و زندگی‌اش تباه شود.

تعارضات زناشویی، برکیفیت زندگی مشترک افراد تأثیرات و عوارضی دارد. به نظر کارشناسان، کیفیت زندگی پیشگوی مقدار و اثرات بیماری‌ها، ناتوانی‌ها و سنجش سلامت روانی جامعه است. از جمله پیامدهای منفی وجود تعارضات زناشویی عبارتند از:

• کاهش کیفیت زندگی زناشویی؛
• افسردگی و بروز بیماری‌های جسمی و روانی متعدد دیگر؛
• ضعف پرورش صحیح فرزندان؛
• ناسازگاری فرزندان؛ ه- اختلاف بین والدین و فرزندان و نیز بین فرزندان؛
• تزلزل در پایه‌های خانواده؛
• تزلزل در استحکام جامعه و نظام اجتماعی.

روش‌های حل تعارضات زناشویی

روش‌های گوناگونی برای حل تعارضات زناشویی از سوی کارشناسان به زوجین پیشنهاد می‌شود، اما هر سبک حل تعارض در شرایط خاص و برای افراد مختلف امتیازات و ایراداتی دارد. به‌طور خلاصه سبک‌های حل تعارضات زناشویی و تعریف مختصر آنها عبارتند از:

1- سبک اجتنابی: فقدان همکاری، فقدان قاطعیت

در این روش، فرد به نگرانی‌های خود و دیگران چندان اهمیتی نمی‌دهد. این سبک به‌طور معمول با کناره‌گیری توأم است و مسؤولیت‌ها به دوش دیگری می‌افتد. از ویژگی‌های این سبک، دورماندن از تعارض، نادیده‌انگاشتن اختلاف، خونسردی و خنثی‌بودن است. زوجین ابراز وجود ندارند؛ بنابراین وضعیت بازنده- بازنده رخ می‌نماید.

2- سبک ملزم‌شده: فقدان قاطعیت، همکاری

در این سبک، فرد نگرانی‌های خود را مهم نمی‌داند و برعکس، به نگرانی‌های طرف مقابل اهمیت می‌دهد. وی تلاش دارد تفاوت‌ها را کم کند و به اشتراکات تأکید دارد تا رضایت دیگری را جلب کند. همچنین از دیگر ویژگی‌های این سبک، ابراز وجود نکردن و مشارکت برای حل تعارض است. در اینجا تعارض یک وضعیت بازنده- برنده دارد.

3- سبک مسلط: فقدان همکاری، قاطعیت

این سبک با اهمیت زیاد به نگرانی‌های خود و عدم اهمیت به نگرانی‌های همسر شناخته می‌شود به‌طوری‌که رفتار شخص، تحمیل‌کننده است. او تلاش دارد به میل خود عمل کند و مشارکت چندانی با شریک زندگی ندارد. این سبک دارای شرایط رقابتی برنده- بازنده است.

4- سبک همکاری: همکاری بالا، قاطعیت بالا

در اینجا نگرانی‌های خود و طرف مقابل به یک اندازه مهم است. در این سبک طرفین تشریک مساعی دارند مانند استقبال از نظرات یکدیگر، تبادل اطلاعات، بررسی تفاوت‌‌ها و در نهایت قبول آنها. در این حالت، مشارکت و ابراز وجود طرفین وجود دارد؛ بنابراین تعارض به‌شکل سازنده حل خواهد شد و وضعیت برنده-برنده دیده می‌شود.

5- سبک مصالحه: همکاری متوسط، قاطعیت متوسط

از بین سبک‌های حل تعارضات زناشویی، سبک مصالحه دارای وضعیت متوسط است بدین معنا که نگرانی‌های خود و دیگران از اهمیت متوسط برخوردار است. در اینجا راهبرد دادوستد براساس تصمیم‌گیری متقابل و قابل قبول وجود دارد. موقعیت در این سبک، نه برنده- نه بازنده است.

رویکرد رفع تعارض

از نظر کارشناسان روانشناسی، دو رویکرد برای موفقیت در ازدواج و پیشگیری از تعارضات زناشویی و یا انتخاب شیوۀ درست مقابله با تعارض وجود دارد.

1- مشاوره قبل از ازدواج

با انجام مشاوره هنگام ازدواج با کارشناسان روان‍‌شناسی می‌توان آغاز موفقی برای زندگی زناشویی رقم زد. پس از ازدواج نیز دوره‌های زوج‌درمانی از راه‌حل‌های مهم برای حل تعارضات زناشویی است تا پیش از آن‌ که ادامۀ زندگی از کنترل زوجین بیرون رود، به بهبود روابط زناشویی بینجامد.

2- آموزش معنوی

رویکرد آموزش معنوی زوجین تأثیر به‌سزایی در کاهش تعارضات زناشویی دارد. پژوهشگران اعتقاد دارند اگر زوج‌ها از ابتدای زندگی مشترک، معنویت را در تفکرات و سبک زندگی خود بالا برند به افزایش عزت نفس خانواده و موفقیت زندگی زناشویی خود تا حد زیادی کمک کرده‌اند. پررنگ‌شدن صفاتی چون صبر، توکل، گذشت و بسیاری فضایل اخلاقی و رفتاری با کسب معنویت ممکن است، به‌طوری‌که حلاوت و شیرینی زندگی زناشویی را به زوجین می‌چشاند.

روش‌های حل تعارضات زناشویی در اسلام

در آموزه‌های اسلام راه‌هایی در جهت رفع تعارضات زناشویی مطرح شده‌اند از جمله:

الف- ایمان به خدا

اگر انسان مرکز یورش عوامل ناراحتی قرار می‌گیرد، با اتکاء به خداوند می‌تواند خود را از غم مشکلات و ناراحتی‌ها آزاد کند.

ب- احترام متقابل زوجین بر اساس اعتقاد به کرامت انسانی

اگر زوجین عزت نفس و کرامت را یک اصل اساسی بدانند و رفتارهای خود را بر مبنای آن قرار دهند، در شرایط تعارض با همسر هرگز نسبت به یکدیگر پرده‌دری و بی‌حرمتی نمی‌کنند و موقعیت بحرانی تعارض را به خوبی مدیریت خواهند کرد.

ج- افزایش مهربانی در سایۀ عفو و گذشت

اگر زوجین متوجه باشند که رابطۀ خداوند با بندگان خود بر مبنای رحمت و مودت است، انگیزه می‌گیرند تا ارتباط خود با همسر را بر این اساس بنا نهند. عفو از نمودهای آرامش‌بخشی زوجین برای یکدیگر و دلیل افزایش مهر و محبت بین آنها در شرایط بحرانی تعارض است. وعدۀ الهی نیز این است که عنصر عفو می‌تواند بدی‌‌ها، سردی رابطه، نفرت و کینه‌ها را به محبت، گرمی و صمیمیت بدل کند.

د- مثبت‌اندیشی

اسلام در جهت مدیریت تعارضات زوجین، الگوی مثبت‌اندیشی ارائه می‌دهد. خوش‌بینی و داشتن حسن ظنّ، تقویت‌کنندۀ خوبی برای احتراز از واکنش‌های منفی در هنگام بروز تعارش است. بر این اساس، در اسلام توصیه شده است زوجین از مشکلات با یکدیگر تلقی مثبت داشته باشند.

عامل اصلی حل تعارضات زناشویی از نظر اسلام

مهم‌ترین اصل در اسلام که نشان می‌دهد چگونه الگوهای حل تعارضات زناشویی می‌توانند در عمل موفق باشد، ایمان قوی به خداوند است. به نظر کارشناسان دینی، مدیریت تعارضات در اسلام برخاسته از توحید است. اگر روایات اسلامی توصیه به سازگاری و گذشت در مقابل بدی همسر کرده‌اند، علت این است که گذشت و سازش علاوه‌بر خوشبختی زوجین در زندگی و آرامش آنها، سعادت در آخرت را هم به‌دنبال دارد؛ همان‌طور که خداوند در آیۀ ۴۰ سورۀ شوری برای آن وعدۀ پاداش الهی داده است.

مراکز حل تعارضات زناشویی

بر اساس دستورالعمل ریاست قوۀ قضائیه کشور، مراکز مشاورۀ خانواده در استان‌های کشور و شهرهای مختلف تأسیس شده‌اند تا مرجعی برای زوجین و ارائه راه‌حل‌های ویژۀ رفع اختلافات و تعارضات آنها باشند.

منابع

• قرآن.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• ابوالحسن ‌تنهایی، حسین و شکربیگی، عالیه، «جهانی شدن، تجدد گرایی و خانواده در ایران (گذار یا فروپاشی)»، مجله جامعه‌شناسی، شماره 10، فروردین 1387ش.
• آزادی، زینب و کیمیایی، سیدعلی، «رابطه توانایی حل مسأله خانواده و باورهای غیرمنطقی با مشکلات و ناسازگاری‌زناشویی»، فصلنامه پژوهش‌های نوین روان‌شناختی، سال نهم، شماره 36، زمستان 1393ش.
• بابایی‌فرد، اسداله و دیگران، «بررسی عوامل مؤثر برناسازگاری زوجین در زندگی مشترک در خانواده‌های شهر کاشان»، فصلنامه مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، سال پنجم، شماره 1، بهار 1402ش.
• پاينده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحة مجموعه كلمات قصار حضرت رسول، تهران،‏ دنياى دانش، ‏1382ش.
• جمعی از نویسندگان، راهبردهای تحکیم خانواده (مجموعه مقالات)، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، 1389ش.
• جهاني‌ دولت‌آباد، اسماعيل، «تبيين نظري تعارضات زناشويي با رويكرد پارادايمي» فصلنامه خانواده‌پژوهی، سال سیزدهم، شماره 49، بهار 1396ش.
• حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة،‌ قم، مؤسسه آل‌البيت، ‌1409ق‌.
• حسینی کامکار، الناز و دیگران، «اثربخشی آموزش تغییر سبک‌زندگی در ارتقای سلامت روان و حل تعارضات زوجین با ناسازگاری زناشویی»، فصلنامه نسیم تندرستی، دوره 2، شماره 2، پاییز 1392ش.
• خوشنویس، ناهید، «رسانه و سبک‌زندگی»، مجله روابط عمومی، شماره 73، مهر 1389ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
• رازی، فخرالدین ، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
• ریحانی، حمید، شناخت و انتخاب در خواستگاری، تهران، بعثت، 1389ش.
• سجادی، سیدابراهیم، «همگرایی و فروپاشی نهاد خانواده در قرآن»، مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره 37، بهار و تابستان 1383ش.
• سگالن، مارتن، جامعه‌شناسی تاریخی خانواده، ترجمه حمید الیاسی، تهران، مرکز، 1388ش.
• صدوق‏، محمد، أمالي‏، بيروت‏، اعلمى‏، 1400ق.
• صدوق، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
• طبا‌طبایي، سيد محمدحسين، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوي‌‌ همداني، قم، جامعه ‌مدرسين، 1363ش.
• طبرسی، حسن بن فضل، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏، 1370ش.
• عطاردى، عزيزالله، ‏مسند الإمام الرضا‏، مشهد، آستان قدس، 1406ق‏.
• فقيهي، علي‌نقي، تربيت جنسي از منظر قرآن و احاديث، قم، دارالحديث، 1388ش.
• قرشى، سيد على‌اكبر، قاموس قرآن، تهران، ‏دارالكتب الإسلامية، 1371ش‏.
• مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، بيروت، مؤسسة الطبع و النشر، 1410‍ق.
• محبی، محمدعارف، «تجدد؛ نابسامانی ازدواج و تشکیل خانواده»، دو فصلنامه مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی، شماره 1، بهار و تابستان 1398ش.
• موسوی، سیده فاطمه و دهشیری، غلامرضا، «نقش فاصلة بین انتظارات و واقعیت رابطة زناشویی در رضایت زناشویی زنان و مردان شهر تهران»، مجله مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال 13، شماره 2، تابستان 1394ش.
• نورى، میرزاحسین، مستدرك الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق.‏
• وزیری، نیوشا و نامقی‌عاطفه‌نژاد، محمد، «پیش‌بیني تعارضات زناشویي بر اساس طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه، دشواری در تنظیم هیجاني و تمایز یافتگي خود در زوجین»، مجله زن و مطالعات خانواده، شماره 49، پاییز 1399ش.
• بهارستان، جلیل، «بررسی سبک‌های مدیریت تعارض در دبیرستان‌های شهر یزد از دیدگاه مدیران«، مجلۀ علوم تربیتی و روان شناسی، 1383ش.
• پژوهنده، محمدحسین، «راهکارهای اساسی حل مسئله نشوز و شقاق زوجین در قرآن و حدیث«، مجله مشکاة، 1389ش.
• پسندیده، عباس، رضایت زناشویی، قم، دارالحدیث، 1391ش.
• «تعارضات زناشویی»، وبلاگ مرکز مشاورۀ آوای امید، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1401ش.
• «تعارض زناشویی چیست؟ دلایل و راه‌حل‌ها»، وبلاگ روانشناسی سیناپس، تاریخ بازدید: 8 مهر 1402ش.
• «تعریف مفهومی و عملیاتی تعارضات زناشویی»، وب‌سایت نویسان، تاریخ بازدید: 8 مهر 1402ش.
• جابر، علی‌رضا، بررسی تحلیلی کرامت و عزت نفس در قرآن و روانشناسی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1388ش.
• جهانی دولت‌آباد، اسماعیل، «مطالعۀ جامعه‌شناختی علل و زمینه‌های بروز تعارضات زناشویی در شهر تهران»، وب‌سایت بررسی مسائل اجتماعی ایران ، تاریخ درج مطلب: مهر 1394ش.
• حقیقی، حمید، مقایسۀ سبک‌های حل تعارض زناشویی بین زوجین رضایت‌مند، زوجین دارای تعارض و زوجین در شرف طلاق در شهر بندرعباس، بندرعباس، دانشگاه هرمزگان، 1389ش.
• «دستورالعمل نحوۀ تشکیل و فعالیت مراکز مشاورۀ خانواده»، وب‌سایت اختبار، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1396ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، واژه‌یاب تاریخ بازدید: 10 مهر 1402ش.
• دیویس، کنت، خانواده راهنمای مفاهیم و فنون برای متخصص یاوری، ترجمۀ بهاری، تهران، تزکیه، 1382ش.
• شاملو، ابراهیم و همکاران، «اثربخشی آموزش معنویت بر کاهش تعارضات زناشویی»، وب‌سایت پژوهش‌نامۀ مددکاری اجتماعی، تاریخ درج مطلب: 10 تیر 1398ش.
• شیری، زهره، مهارت حل تعارض (برای همسران)، دفتر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، تهران، 1387ش.
• فاتحی‌زاده، مریم و همکاران، مدیریت تعارض‌های زناشویی با رویکرد حل مسئله از منظر مشاوره خانواده و اسلام، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: 9 اسفند 1395ش.
• کریمی، معصومه، «تعارض زناشویی»، وب‌سایت مرکز مشاورۀ سلامت، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1400ش.
• طباطبایی، محمدحسین المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
• طباطبایی ندوشن، مریم، «تعارض در روابط همسران چگونه حل می‌شود»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: مهر 1392ش.
• «علل بروز تعارض و سبک‌های حل تعارض چیست»، وب‌سایت حامی‎لاین، تاریخ بازدید: 8 مهر 1402ش.
• «عوامل تأثیرگذار در تعارض‌های زناشویی چیست»، وب‌سایت روانشناختی رهیاب، تاریخ بازدید: 8 مهر 1402ش.
• محمدپور، احمدرضا و همکاران، مدیریت تعارض همسران، مشهد، آهنگ قلم، 1389ش.
• «مشاورۀ قبل از ازدواج واجب‌تر از شام عروسی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 17 مرداد 1402ش.
• مک‌کی، متیو و همکاران، مهارت‌های زندگی زناشویی، ترجمۀ شهرام محمدخانی و قدرت عابدی، تهران، ورای دانش، .139ش.