پرش به محتوا

فلسطین

از ایران پدیا
نسخهٔ تاریخ ۷ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۵۶ توسط حسین صبوری (بحث | مشارکت‌ها) (ابرابزار)
فلسطین
پرچم فلسطین
پرچم فلسطین
نام و مشخصات
نام رسمیدولت فلسطین
نظام سیاسی و حکومتی
سرودبلادی
زبان رسمیعربی
زبان‌های رایجگویش عربی فلسطینی
عبری
انگلیسی
فرانسوی
پایتختبیت‌المقدس
نوع حکومتجمهوری نیمه‌ریاستی
نظام سیاسیچندحزبی
بالاترین مقامرئیس‌جمهور
رئیس دولتمحمود عباس
تاریخچه
تأسیس۱۹۸۸م
استقلال۱۵ نوامبر ۱۹۸۸م
جغرافیا
قارهآسیا
منطقهخاورمیانه
مساحت۲۷ هزار کیلومتر مربع
آب‌وهوامدیترانه‌ای
جمعیت
جمعیت۵٬۶۸۷٬۳۲۸ نفر
گروه‌های قومیعرب
یهودی
سامری‌ها
دیناسلام
اقتصاد
واحد پولشِکِل جدید اسرائیل
دینار اردن
دلار آمریکا
صنایع اصلیکشاورزی
سیمان
نساجی
صابون‌سازی
فرآوری مواد غذایی
تراش سنگ

فلسطین؛ سرزمینی کهن در غرب آسیا و در کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه.

فلسطین در معنای تاریخی و جغرافیایی، سرزمینی در خاورمیانه و منطقهٔ شامات در کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه است که در دوره‌های مختلف، حدود و تقسیمات سیاسی متفاوتی داشته است. فلسطین از دیرباز جایگاهی تاریخی و دینی در ادیان ابراهیمی داشته است. در دورهٔ معاصر، بخشی از این سرزمین در قالب دولت فلسطین شناخته می‌شود و بخش‌هایی از سرزمین تاریخی فلسطین نیز در پی جنگ‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۶۷م تحت‌کنترل یا اشغال اسرائیل قرار گرفته‌اند. دولت فلسطین در ۱۹۸۸م از سوی سازمان آزادی‌بخش فلسطین اعلام موجودیت کرد و بیت‌المقدس را پایتخت خود می‌داند، هرچند مراکز اداری تشکیلات خودگردان در رام‌الله مستقر است. دولت فلسطین جمهوری نیمه‌ریاستی و چندحزبی است، اما به‌دلیل اشغال، دوگانگی سیاسی و محدودیت‌های اعمال حاکمیت، کنترل یکپارچه‌ای بر سراسر سرزمین فلسطین ندارد. اقتصاد این سرزمین، متکی بر خدمات، کشاورزی و کمک‌های خارجی است و از محدودیت‌های ناشی از اشغال و درگیری‌ها تأثیر می‌پذیرد. دولت فلسطین از سال ۲۰۱۲م دولت ناظر غیرعضو سازمان ملل متحد است و بیش‌از ۱۴۰ کشور آن را به رسمیت شناخته‌اند.

نام‌گذاری

فلسطین در طول تاریخ با نام‌های متعددی شناخته شده است. کهن‌ترین نام‌های آن، خارو و رتینو بوده که توسط مصریان باستان به‌کار می‌رفته است. در هزارهٔ پنجم پیش‌از میلاد، با ورود قبایل آموری، کنعانی و یبوسی، نام کنعان بر این سرزمین غالب شد. پس‌از استقرار فلسطینیان در بخش‌هایی از سواحل جنوبی این سرزمین در اواخر هزارهٔ دوم پیش‌از میلاد، نام فلسطین در منابع تاریخی رواج یافت و در منابع آشوری به‌صورت فلستو و در نوشته‌های یونانی تحت‌عنوان پالستاین آمده است.[۱] نام فلسطین در دوره‌های بعد نیز در کاربردهای جغرافیایی و اداری تداوم یافت و در دورهٔ رومی به‌صورت پالستینا به‌کار رفت. به گزارش برخی منابع، نام فلسطین به مهاجرت قوم پلست Peleset در حدود ۱۲۰۰ پیش‌از میلاد از ناحیهٔ دریای اژه به سواحل جنوبی کنعان نسبت داده می‌شود؛ قومی که نام آنان با نام این سرزمین پیوند یافته است. هرودوت نیز در سدهٔ پنجم پیش‌از میلاد از نام فلسطین برای اشاره به این ناحیه استفاده کرده است.[۲][۳][۴]

دولت فلسطین

فلسطین در معنای تاریخی و جغرافیایی، سرزمینی در شرق دریای مدیترانه است که حدود و تقسیمات سیاسی و اداری آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. در پی تحولات سیاسی و نظامی سدهٔ بیستم میلادی، به‌ویژه پایان قیمومیت بریتانیا، جنگ ۱۹۴۸م و اشغال بخش‌هایی از فلسطین در جنگ ۱۹۶۷م، این سرزمین در وضعیت‌های سیاسی و حقوقی متفاوتی قرار گرفت. دولت فلسطین عنوان موجودیت سیاسی‌ای است که شورای ملی فلسطین در ۱۵ نوامبر ۱۹۸۸م اعلام کرد و مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۲م، بر پایهٔ قطعنامهٔ ۶۷/۱۹، جایگاه دولت ناظر غیرعضو را به آن اعطا کرد. فلسطین در کاربرد سازمان ملل متحد به کرانه باختری و نوار غزه اطلاق می‌شود.[۵][۶] دولت فلسطین بیت‌المقدس را پایتخت خود می‌داند.[۷]

جغرافیا

سرزمین فلسطین در معنای تاریخی و جغرافیایی، با حدود ۲۷ هزار کیلومتر مربع وسعت، در غرب آسیا، شرق دریای مدیترانه و در همسایگی کشورهای لبنان در شمال، سوریه در شمال‌شرقی، اردن در شرق و مصر در جنوب‌غربی قرار دارد و جزء کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک به‌شمار می‌رود.[۸][۹][۱۰] در وضعیت کنونی، کرانهٔ باختری و نوار غزه، بخش‌هایی از سرزمین تاریخی فلسطین را تشکیل می‌دهند و بخش‌های دیگر این سرزمین، از ۱۹۴۸م در اشغال اسرائیل قرار دارند؛ کرانهٔ باختری، بیت‌المقدس شرقی و نوار غزه نیز از سال ۱۹۶۷م تحت اشغال اسرائیل قرار دارند.[۱۱]

ویژگی‌های جغرافیایی

سرزمین فلسطین در گسترهٔ طبیعی خود از نظر ناهمواری و چشم‌انداز طبیعی تنوع دارد و به‌طور کلی از چهار ناحیهٔ طبیعی شامل جلگهٔ ساحلی مدیترانه، رشته‌کوه‌های مرکزی، درهٔ اردن و صحرای نقب تشکیل شده است.[۱۲] بلندترین نقطهٔ سرزمین فلسطین تاریخی، کوه جرموق با ارتفاع ۱٬۲۰۴ متر است.[۱۳] جلگه‌های ساحلی و دامنه‌های کوهستانی از مناطق مهم کشاورزی به‌شمار می‌روند و محصولاتی مانند زیتون،[۱۴] مرکبات، غلات و سبزیجات در آنها کشت می‌شود. درهٔ اردن نیز باوجود برخورداری از خاک حاصلخیز، با محدودیت منابع آب مواجه است. فلسطین از نظر زیستی نیز دارای زیست‌بوم‌های متنوع، جنگل‌های مدیترانه‌ای و مناطق حفاظت‌شده است.[۱۵]

آب‌وهوا

سرزمین فلسطین به‌طور عمده دارای اقلیم مدیترانه‌ای است، اما تفاوت ارتفاع، ناهمواری‌ها و موقعیت جغرافیایی موجب تنوع آب‌وهوایی در مناطق مختلف آن شده است؛ به‌گونه‌ای که در برخی نواحی، شرایط نیمه‌خشک و خشک نیز دیده می‌شود.[۱۶] قرار گرفتن این سرزمین در محدودهٔ گذار میان اقلیم مدیترانه‌ای و مناطق بیابانی، از عوامل اصلی تنوع اقلیمی و زیستی آن است.[۱۷]

منابع آبی

رود اردن از مهم‌ترین منابع آب سطحی سرزمین فلسطین و منطقهٔ پیرامون آن است که از پیوستن سه شاخه‌رود در دامنه‌های کوه حرمون در مرز سوریه و لبنان شکل می‌گیرد و پس‌از طی حدود ۲۵۱ کیلومتر به بحرالمیت/دریای مرده می‌ریزد. رودهای یرموک، العوجه و المقطع/نهر حیفا نیز از دیگر رودهای مهم این منطقه هستند.[۱۸][۱۹] از مهم‌ترین پهنه‌های آبی مرتبط با سرزمین فلسطین می‌توان به دریاچهٔ طبریا، بحرالمیت/دریای مرده و دریاچهٔ حوله اشاره کرد که در شمال این سرزمین قرار داشته است.[۲۰] بخش مهمی از آب مورد نیاز مناطق فلسطینی از منابع زیرزمینی، به‌ویژه آبخوان‌های کوهستانی و ساحلی، تأمین می‌شود و محدودیت منابع آب و دسترسی به آن از چالش‌های مهم محیط‌زیستی این سرزمین است.[۲۱]

تقسیمات کشوری

سرزمین‌های تحت ادارهٔ تشکیلات خودگردان فلسطین از نظر اداری به ۱۶ استان تقسیم می‌شوند که ۱۱ استان در کرانهٔ باختری و ۵ استان در نوار غزه قرار دارند. استان‌های کرانهٔ باختری شامل قدس، رام‌الله و البیره، نابلس، جنین، طولکرم، قلقیلیه، سلفیت، طوباس، اریحا و الاغوار، بیت‌لحم و الخلیل هستند و استان‌های نوار غزه نیز شامل شمال غزه، غزه، دیرالبلح، خان‌یونس و رفح می‌شوند.[۲۲] ادارهٔ هر استان بر عهدهٔ استانداری است که توسط رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین منصوب می‌شود.[۲۳] تشکیلات خودگردان فلسطین در آنها دارای درجاتی از اداره است؛ میزان اعمال این اختیارات نیز در همهٔ مناطق یکسان نیست. در کرانهٔ باختری، براساس توافق‌های اسلو، مناطق تحت اداره و کنترل فلسطینی و اسرائیلی به مناطق «الف»، «ب» و «ج» تقسیم شده‌اند و تفاوت در سطح اختیارات تشکیلات خودگردان و کنترل اسرائیل، حدود اعمال حاکمیت و اختیارات اداری آن را در مناطق مختلف تعیین می‌کند.[۲۴]

اهمیت فلسطین

فلسطین به‌دلیل قرار گرفتن در محل اتصال غرب آسیا و شمال آفریقا و مجاورت با شرق دریای مدیترانه، از موقعیتی ژئوپلیتیکی و راهبردی برخوردار است.[۲۵] این سرزمین در طول تاریخ در مسیر ارتباطی میان شبه‌جزیرهٔ عربستان، شام، مصر و مدیترانه قرار داشته و به‌همین دلیل، همواره مورد توجه قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است.[۲۶][۲۷] موقعیت جغرافیایی فلسطین همچنین بر تحولات سیاسی و نظامی خاورمیانه و مناسبات میان قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تأثیر گذاشته است.[۲۸]

اهمیت دینی

فلسطین از دیرباز یکی از کانون‌های مهم ادیان ابراهیمی بوده است. این سرزمین در سنت یهودی با تاریخ بنی‌اسرائیل و پیامبران بنی‌اسرائیل پیوند دارد؛[۲۹] در سدهٔ نخست میلادی، با زندگی و فعالیت عیسی مسیح، به یکی از کانون‌های مهم مسیحیت تبدیل شد و پس‌از گسترش اسلام در سدهٔ هفتم میلادی، بیت‌المقدس و مسجدالاقصی جایگاه ویژه‌ای در سنت اسلامی یافتند.[۳۰] از این‌رو، سرزمین فلسطین در هر سه دین ابراهیمی جایگاهی دینی و تاریخی دارد و به‌سبب قرار داشتن مسجدالاقصی، نخستین قبلهٔ مسلمانان، از اهمیت ویژه‌ای برای مسلمانان برخوردار است.[۳۱][۳۲]

در منابع اسلامی، ازجمله قرآن، از این سرزمین با عنوان «ارض مقدسه» و «ارض مبارکه» یاد شده است و برخی مفسران، مقصود از این تعابیر را فلسطین یا سرزمین شام دانسته‌اند.[۳۳] همچنین، شماری از پژوهشگران دینی، قداست فلسطین را با جایگاه آن در تاریخ ادیان و روایت‌های مربوط به پیامبران، ازجمله موسی، مرتبط می‌دانند.[۳۴] برخی مفسران نیز آیات ابتدایی سورهٔ تین را ناظر به بیت‌المقدس دانسته‌اند.[۳۵] وجود اماکن مقدس اسلامی، مسیحی و یهودی نیز موجب شده است فلسطین تاریخی در طول تاریخ جایگاهی ویژه در میان پیروان سه دین ابراهیمی داشته باشد.[۳۶]

جمعیت

براساس منابع تاریخی، ساکنان فلسطین از جوامع عرب، یهودی و دیگر گروه‌های قومی و دینی تشکیل می‌شدند و عرب‌های فلسطینی شامل مسلمانان، مسیحیان و گروه‌های دیگر بودند.[۳۷] در سال ۱۹۴۸م حدود نیمی از عرب‌های فلسطین، نزدیک به ۷۰۰ هزار نفر، از محل سکونت خود آواره شدند و به کرانهٔ باختری، نوار غزه و کشورهای اردن، سوریه، لبنان، مصر و عراق رفتند.[۳۸] در سال ۲۰۲۳م، عرب‌های باقی‌مانده در بخش اشغال‌شده توسط اسرائیل حدود ۲۰درصد جمعیت آن را تشکیل می‌دادند.[۳۹][۴۰]

براساس مرکز آمار فلسطین در سال ۲۰۲۰م، جمعیت فلسطینیان در جهان به ۱۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر رسیده که از این تعداد ۳٫۱ میلیون تن در کرانهٔ باختری و قدس شرقی و ۲٫۱ میلیون نفر در نوار غزه ساکن هستند و بیش از ۶ میلیون فلسطینی نیز در کشورهای مختلف به‌عنوان پناهنده یا آواره زندگی می‌کنند.[۴۱] براساس برآوردهای سازمان ملل متحد، جمعیت دولت فلسطین و سرزمین‌های تحت ادارهٔ آن در سال ۲۰۲۶م حدود ۵٬۶۸۷٬۳۲۸ نفر بوده است که معادل ۰/۰۶۹درصد از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد و از این نظر در رتبهٔ ۱۱۹ جهان قرار دارد. از نظر ترکیب دینی، مسلمانان اکثریت مطلق جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دهند و بیشتر آنان پیرو مذهب اهل‌سنت و فقه شافعی هستند.[۴۲][۴۳] حدود ۸۴/۹۸درصد از جمعیت، معادل ۴٬۸۳۷٬۸۳۵ نفر، در مناطق شهری سکونت دارند و میانگین سنی جمعیت ۲۰/۳ سال است که بیانگر ساختار جمعیتی جوان آن است.[۴۴] همچنین، براساس برآوردهای مرکز آمار فلسطین، حدود ۳۶درصد از جمعیت را افراد زیر ۱۵ سال و حدود ۶۴درصد را افراد زیر ۳۰ سال تشکیل می‌دهند.[۴۵]

تاریخ

فلسطین از دوران باستان محل استقرار اقوام گوناگونی بود و فلسطینیان باستان، آرامیان و فینیقیان در بخش‌هایی از آن سکونت داشتند. موقعیت جغرافیایی این سرزمین در محل اتصال آسیا، آفریقا و اروپا، موجب شد در دوره‌های مختلف تحت حاکمیت قدرت‌هایی مانند مصر باستان، آشوریان، بابلیان، هخامنشیان، مقدونیان و سلوکیان قرار گیرد. در برخی دوره‌ها نیز حکومت‌هایی از بنی‌اسرائیل بر بخش‌هایی از فلسطین شکل گرفت.[۴۶] پس‌از تسلط روم در سال ۶۳ پیش‌از میلاد، فلسطین در قلمرو امپراتوری روم قرار گرفت.[۴۷] در حدود سال ۳۰ میلادی، عیسی مسیح دعوت خود را در اورشلیم آغاز کرد و فلسطین به یکی از مراکز مهم شکل‌گیری و گسترش مسیحیت تبدیل شد.[۴۸] پس‌از تقسیم امپراتوری روم، این سرزمین تا سدهٔ هفتم میلادی در قلمرو امپراتوری بیزانس باقی ماند. مسیحیان فلسطینی نیز از جوامع کهن مسیحی منطقه به‌شمار می‌روند و پیشینهٔ حضور آنان به دورهٔ روم و بیزانس بازمی‌گردد.[۴۹][۵۰]

ورود اسلام

فلسطین در سال ۱۳ هجری و در زمان خلافت عمر بن خطاب، پس‌از نبردهایی به فرماندهی خالد بن ولید، به قلمرو مسلمانان پیوست.[۵۱][۵۲] بیت‌المقدس نیز در همین دوره و براساس توافقی با ساکنان مسیحی شهر، به تصرف مسلمانان درآمد که براساس آن، امنیت اماکن دینی مسیحیان تضمین و آنان در برابر پرداخت جزیه در شهر باقی ماندند و بنابر درخواست نمایندگان مسیحیان، از اسکان یهودیان در شهر جلوگیری شد.[۵۳] پس‌از آن، فلسطین در دوره‌هایی تحت حاکمیت امویان، عباسیان، فاطمیان و عثمانیان قرار داشت.[۵۴]

پیشینهٔ حضور شیعیان در فلسطین: در برخی منابع گزارش‌هایی از گسترش تشیع در دورهٔ فاطمیان و اکثریت داشتن شیعیان در برخی مقاطع تاریخی این سرزمین وجود دارد.[۵۵] در دورهٔ عثمانی شیعیان بار دیگر در فلسطین حضور یافتند و برخی منابع نخستین سرکوب آنان را به دورهٔ صلاح‌الدین ایوبی نسبت داده‌اند.[۵۶] با آغاز جنگ‌های صلیبی در ۱۰۹۵م، فلسطین نزدیک به دو قرن میان مسلمانان و صلیبیان دست‌به‌دست شد. بیت‌المقدس در سال ۱۰۹۹م به تصرف صلیبیان درآمد و صلاح‌الدین ایوبی در ۱۱۸۷م آن را بازپس گرفت. پس‌از حکومت ایوبیان، فلسطین تا اوایل سدهٔ شانزدهم میلادی تحت حکومت ممالیک قرار داشت و از سال ۱۵۱۶م به قلمرو امپراتوری عثمانی پیوست و نزدیک به چهار قرن بخشی از آن باقی ماند.[۵۷]

پس‌از فروپاشی امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول، فلسطین بر پایهٔ نظام قیمومت جامعهٔ ملل از سال ۱۹۲۲م تحت ادارهٔ بریتانیا قرار گرفت. اعلامیه بالفور در سال ۱۹۱۷م که از ایجاد خانهٔ ملی برای یهودیان در فلسطین حمایت می‌کرد، زمینهٔ افزایش مهاجرت یهودیان و تشدید تنش میان اعراب فلسطینی و مهاجران یهودی را فراهم کرد. این وضعیت به اعتراض‌ها و قیام‌های گستردهٔ فلسطینیان، ازجمله انقلاب بزرگ عربی فلسطین در سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹م، انجامید.[۵۸] مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷م طرح تقسیم فلسطین به دو دولت عربی و یهودی را تصویب کرد و برای بیت‌المقدس جایگاهی بین‌المللی در نظر گرفت.[۵۹] براساس این طرح، ۵۶/۴درصد از سرزمین به دولت یهودی و ۴۲/۸درصد به دولت عربی اختصاص یافت. رهبران یهودی طرح را پذیرفتند، اما رهبران عرب فلسطین و بسیاری از دولت‌های عربی آن را رد کردند.[۶۰]

اشغال فلسطین

نوشتار اصلی: اشغال فلسطین

پس‌از پایان قیمومت بریتانیا و اعلام تأسیس اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸م و آغاز جنگ، بخش بزرگی از سرزمین فلسطین تحت کنترل اسرائیل قرار گرفت و حدود ۷۰۰ هزار فلسطینی در جریان جنگ آواره شدند؛ رویدادی که در حافظهٔ فلسطینیان به روز نکبت شناخته می‌شود.[۶۱] در ادامه، جنگ‌های ۱۹۵۶م،[۶۲] ۱۹۶۷م[۶۳] و ۱۹۷۳م[۶۴] نیز میان اسرائیل و کشورهای عربی رخ داد. در جنگ ۱۹۶۷م نیز کرانهٔ باختری، بیت‌المقدس شرقی و نوار غزه به اشغال اسرائیل درآمدند.[۶۵] در نتیجهٔ این تحولات، بخش بزرگی از جمعیت فلسطینی آواره و در داخل و خارج از سرزمین فلسطین پراکنده شد و مسئلهٔ آوارگان و بازگشت آنان به یکی از موضوعات پایدار مناقشهٔ فلسطین تبدیل شد.[۶۶] در دههٔ ۱۹۹۰م، توافق‌های اسلو به ایجاد تشکیلات خودگردان فلسطین انجامید،[۶۷] اما اختلافات مربوط به مرزها، بیت‌المقدس، شهرک‌های اسرائیلی و آوارگان همچنان ادامه یافت و براساس کنوانسیون چهارم ژنو، وضعیت اشغال سرزمین‌های فلسطینی از منظر حقوق بین‌الملل همچنان موضوع حقوقی و سیاسی مهمی است.[۶۸] فلسطینیان در واکنش به اشغال و شهرک‌سازی اسرائیلی‌ها،[۶۹][۷۰] از شیوه‌های سیاسی و دیپلماتیک، اعتراض‌های مردمی، انتفاضه‌ها، پیگیری حقوقی و مقاومت مسلحانه استفاده کرده‌اند.[۷۱][۷۲][۷۳]

اشغال فلسطین پیامدهای گسترده‌ای ازجمله کشته و آواره شدن شمار زیادی از فلسطینیان، گسترش جنبش‌ها و گروه‌های مقاومت فلسطینی، افزایش اعتراض‌ها و انتفاضه‌ها،[۷۴] برگزاری گردهمایی‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی در حمایت از فلسطین،[۷۵][۷۶][۷۷] و نام‌گذاری روز جهانی قدس داشته است.[۷۸] این مسئله در جهان اسلام نیز بازتاب گسترده‌ای یافته است. بسیاری از مراجع و عالمان همچون سید عبدالحسین شرف‌الدین، محمدحسین کاشف‌الغطاء، سید ابوالحسن اصفهانی، سیدحسین بروجردی، عبدالکریم زنجانی، سیدابوالقاسم خویی، سید محمدحسین طباطبایی، سید محمدهادی میلانی، سیدمحسن حکیم،[۷۹] امام خمینی،[۸۰] مرتضی مطهری[۸۱] و سید علی خامنه‌ای از آزادی فلسطین حمایت کرده‌اند.[۸۲] در برخی از این حمایت‌ها، دربارهٔ جهاد در برابر اشغال، تحریم رابطه با اسرائیل و آزادی فلسطین و بیت‌المقدس فتوا یا موضع‌گیری شده است.[۸۳][۸۴][۸۵] در سطح بین‌المللی، ابتکارها و راهکارهای سیاسی و دیپلماتیک مختلفی برای حل مسئله فلسطین پیشنهاد یا اجرا شده است؛ ازجمله پیمان کمپ دیوید، کنفرانس مادرید،[۸۶] توافق‌های اسلو، توافق وای ریور یا مریلند، طرح صلح عربستان سعودی، طرح نقشه راه در ۲۰۰۲م، کنفرانس آناپولیس در ۲۰۰۷م،[۸۷] معامله قرن در ۲۰۲۰م و راه‌حل دوکشوری.[۸۸]

حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳م

در ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، حماس و دیگر گروه‌های مسلح فلسطینی عملیات طوفان الاقصی را با حمله‌ای گسترده از زمین، هوا و دریا به مواضع و شهرک‌های اسرائیلی در پیرامون نوار غزه آغاز کردند. این عملیات با عبور نیروهای فلسطینی از موانع مرزی و شلیک گستردهٔ راکت همراه بود و به کشته و اسیر شدن شماری از اسرائیلی‌ها انجامید.[۸۹][۹۰][۹۱] در پی آن، اسرائیل حملهٔ گسترده‌ای را به نوار غزه آغاز کرد که با بمباران مناطق مسکونی و تخریب گستردهٔ خانه‌ها، مساجد، کلیساها، مدارس و مراکز درمانی و کشته و زخمی شدن شمار زیادی از فلسطینیان همراه شد.[۹۲] این جنگ به یکی از مهم‌ترین بحران‌های انسانی و سیاسی منطقه[۹۳] و از مهم‌ترین موضوعات حقوق بشردوستانه و بین‌المللی تبدیل شد[۹۴] و واکنش‌های گسترده‌ای در کشورهای مختلف و در سطح سازمان‌های بین‌المللی ازجمله؛ برگزاری تظاهرات در کشورهای مختلف، محکومیت اقدامات نظامی اسرائیل از سوی برخی نهادهای بین‌المللی و برگزاری نشست‌های فوق‌العادهٔ شورای امنیت سازمان ملل، سازمان همکاری اسلامی و اتحادیهٔ عرب به دنبال داشت.[۹۵][۹۶][۹۷][۹۸] در ادامه، پیامدهای این جنگ به حوزه‌های سیاسی، امنیتی، اجتماعی و اقتصادی در فلسطین و اسرائیل نیز گسترش یافت و موجب تشدید بحران سیاسی، افزایش اعتراضات عمومی، جابه‌جایی جمعیت در مناطق مرزی و آسیب به بخش‌هایی از اقتصاد اسرائیل شد.[۹۹][۱۰۰][۱۰۱]

نظام سیاسی

فلسطین در دوره‌های مختلف تاریخی تحت حاکمیت حکومت‌های گوناگونی قرار داشته است. این سرزمین از سدهٔ شانزدهم تا پایان جنگ جهانی اول بخشی از امپراتوری عثمانی بود و پس‌از آن تحت قیمومت بریتانیا قرار گرفت. پس‌از جنگ ۱۹۴۸م، کرانهٔ باختری تحت ادارهٔ اردن و نوار غزه، تحت ادارهٔ مصر قرار گرفت و در جریان جنگ ۱۹۶۷م، هر دو منطقه به اشغال اسرائیل درآمدند. در پی توافق‌های اسلو در دههٔ ۱۹۹۰م، تشکیلات خودگردان فلسطین برای ادارهٔ بخش‌هایی از کرانهٔ باختری و نوار غزه تشکیل شد.[۱۰۲]

ساختار سیاسی تشکیلات خودگردان فلسطین بر سه قوهٔ مجریه، مقننه و قضائیه استوار است. قوهٔ مجریه از رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر تشکیل می‌شود و رئیس‌جمهور براساس قانون با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شود. آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری در سال ۲۰۰۵م برگزار شد و محمود عباس از آن زمان این سمت را بر عهده دارد.[۱۰۳] همچنین، براساس اعلامیهٔ قانون اساسی جدید در سال ۲۰۲۵م، در صورت خالی‌شدن مقام ریاست‌جمهوری و غیرفعال بودن مجلس قانون‌گذاری، معاون رئیس‌جمهور که هم‌زمان معاون کمیتهٔ اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین است، به‌طور موقت و حداکثر برای ۹۰ روز مسئولیت ریاست‌جمهوری را تا زمان برگزاری انتخابات جدید بر عهده می‌گیرد.[۱۰۴] قوهٔ مقننه در اختیار مجلس قانون‌گذاری فلسطین است که آخرین انتخابات آن در سال ۲۰۰۶م برگزار شد. این مجلس از سال ۲۰۰۷م و پس‌از تسلط حماس بر نوار غزه، عملاً فعالیتی نداشته است. قوهٔ قضائیه نیز براساس قانون، نهادی مستقل متشکل از دیوان عالی و دادگاه‌های بدوی و تجدیدنظر است؛ هرچند انحلال دادگاه قانون اساسی در سال ۲۰۱۸م بر عملکرد آن تأثیر گذاشته است.[۱۰۵] در سال ۲۰۱۴م، فتح و حماس برای تشکیل دولت وحدت ملی توافق کردند و این دولت در همان سال تشکیل شد، اما در ژوئن ۲۰۱۵م منحل شد.[۱۰۶][۱۰۷]

اعمال حاکمیت تشکیلات خودگردان در سراسر سرزمین‌های فلسطینی یکسان نیست و تحت‌تأثیر تقسیمات سرزمینی، اشغال و کنترل اسرائیل و محدودیت‌های ناشی از آن قرار دارد.[۱۰۸][۱۰۹] دیوان بین‌المللی دادگستری نیز در سال ۲۰۲۴م در نظریهٔ مشورتی خود، تداوم حضور اسرائیل در سرزمین فلسطینی اشغالی و سیاست‌های مرتبط با شهرک‌سازی را مغایر با حقوق بین‌الملل دانست و پایان دادن به این وضعیت را خواستار شد.[۱۱۰]

احزاب و جریان‌های سیاسی

پس‌از اشغال، صحنهٔ سیاسی فلسطین از احزاب و جنبش‌هایی با گرایش‌های ملی‌گرا، اسلام‌گرا و چپ‌گرا تشکیل شده است. مهم‌ترین این جریان‌ها عبارت‌اند از:

  • جنبش آزادی‌بخش میهنی فلسطین (فتح): قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین گروه عضو سازمان آزادی‌بخش فلسطین است و در ادارهٔ تشکیلات خودگردان فلسطین در بخش‌هایی از کرانهٔ باختری نقش اصلی دارد. این جنبش در سال ۱۹۶۵م به رهبری یاسر عرفات تأسیس شد و گرایشی ملی‌گرا و سکولار دارد. فتح از مذاکره و راه‌حل دوکشوری برای حل منازعهٔ فلسطین و اسرائیل و تشکیل دولت فلسطین در مرزهای پیش‌از جنگ ۱۹۶۷م حمایت می‌کند.[۱۱۱]
  • اخوان‌المسلمین فلسطین: این جریان در سال ۱۹۴۸م با مشارکت شاخه‌های اخوان‌المسلمین مصر و اردن شکل گرفت و پس‌از اشغال کرانهٔ باختری و نوار غزه در سال ۱۹۶۷م، نفوذ آن افزایش یافت. فعالیت آن عمدتاً در حوزه‌های دینی، آموزشی و اجتماعی بود و بعدها زمینهٔ شکل‌گیری جنبش حماس را فراهم کرد.[۱۱۲]
  • جنبش مقاومت اسلامی (حماس): این جنبش از شاخهٔ فلسطینی اخوان‌المسلمین شکل گرفت و از سال ۲۰۰۷م به‌صورت دفاکتو ادارهٔ نوار غزه را در دست داشته است. حماس عضو سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیست، موجودیت اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد و مبارزهٔ مسلحانه با اسرائیل را از راهبردهای اصلی خود می‌داند.[۱۱۳] ایالات متحده و اتحادیهٔ اروپا حماس را در فهرست سازمان‌های تروریستی خود قرار داده‌اند؛ این تصمیم در چارچوب سیاست‌ها و قوانین آنها در زمینهٔ مبارزه با تروریسم اتخاذ شده است.[۱۱۴][۱۱۵]
  • جنبش جهاد اسلامی فلسطین: این جنبش در سال ۱۹۸۱م به‌وسیلهٔ فتحی شقاقی بنیان‌گذاری شد و از جریان‌های فلسطینی مخالف شناسایی اسرائیل و راه‌حل دوکشوری به‌شمار می‌رود. جهاد اسلامی عضو سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیست، در انتخابات تشکیلات خودگردان فلسطین مشارکت نمی‌کند و بر مبارزهٔ مسلحانه با اسرائیل تأکید دارد.[۱۱۶][۱۱۷] برخی منابع، با استناد به دیدگاه‌ها و آثار فتحی شقاقی، این جنبش را متأثر از برخی آموزه‌های شیعه دانسته‌اند.[۱۱۸] در سال ۲۰۱۴م نیز گروهی از اعضای جداشدهٔ جهاد اسلامی، جنبش صابرین را به رهبری هشام سالم بنیان گذاشتند.[۱۱۹]
  • جریان‌های چپ‌گرا: جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین و جبههٔ دموکراتیک برای آزادی فلسطین از گروه‌های عضو سازمان آزادی‌بخش فلسطین هستند و با گرایش‌های سوسیالیستی و ملی‌گرایانه فعالیت می‌کنند.[۱۲۰]

مجریان نظام سیاسی فلسطین

نظام سیاسی فلسطین بر دو نهاد اصلی، سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) به‌عنوان نمایندهٔ رسمی مردم فلسطین و تشکیلات خودگردان فلسطین به‌عنوان نهاد اداره‌کنندهٔ بخش‌هایی از کرانهٔ باختری، استوار است.[۱۲۱] براساس قانون اساسی موقت اصلاح‌شده در سال ۲۰۰۳م، ساختار سیاسی فلسطین به‌صورت نیمه‌ریاستی طراحی شده است؛ بااین‌حال، تداوم اشغال بخش‌هایی از سرزمین فلسطین، پراکندگی سرزمینی و اختلافات سیاسی داخلی، عملکرد نهادهای حکومتی را با محدودیت‌هایی مواجه کرده است.[۱۲۲] در عمل، ادارهٔ بخش‌هایی از سرزمین‌های فلسطینی میان تشکیلات خودگردان فلسطین در بخش‌هایی از کرانهٔ باختری و حماس در نوار غزه تقسیم شده است.[۱۲۳]

وضعیت حقوقی و بین‌المللی

از سال ۲۰۱۲م در سازمان ملل متحد دولتی به اسم دولت فلسطین ثبت شد که دارای جایگاه دولت ناظر غیرعضو است؛ جایگاهی که پیش‌تر سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) به‌عنوان ناظر در این سازمان داشت.[۱۲۴] پذیرفته‌شدن فلسطین به‌عنوان دولت ناظر غیرعضو سازمان ملل، جایگاه حقوقی و سیاسی مردم فلسطین را در عرصهٔ بین‌المللی ارتقا داد.[۱۲۵] قطعنامه تعیین حق سرنوشت فلسطینیان در مجمع عمومی سازمان ملل با اکثریت قاطع آرا به تصویب رسید و در رأی‌گیری آن ۱۷۲ کشور رأی موافق، ۷ کشور رأی مخالف و ۸ کشور رأی ممتنع دادند. این تصمیم، گامی در جهت شناسایی حقوق سیاسی مردم فلسطین در عرصهٔ بین‌المللی شمرده شده است، هرچند به معنای عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل متحد تلقی به قبول نشده است.[۱۲۶] در پی این تحول، سازمان ملل متحد در یادداشتی حقوقی نام دولت فلسطین را به کار برد و سازمان بین‌المللی استانداردسازی نیز از سال ۲۰۱۳م این نام را پذیرفت.[۱۲۷][۱۲۸] باوجود این، فلسطین همچنان عضو کامل سازمان ملل متحد نیست؛ درخواست عضویت کامل آن در آوریل ۲۰۲۴م در شورای امنیت به‌دلیل وتوی ایالات متحدهٔ آمریکا به تصویب نرسید.[۱۲۹] دولت فلسطین که در سال ۱۹۸۸م اعلام موجودیت کرد، از سوی شمار زیادی از کشورهای جهان به رسمیت شناخته شده است؛ بااین‌حال، اسرائیل و برخی کشورهای غربی، ازجمله ایالات متحدهٔ آمریکا، آن را به رسمیت نشناخته‌اند.[۱۳۰]

دربارهٔ آثار حقوقی و سیاسی جایگاه دولت فلسطین و محدودهٔ سرزمینی آن دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. تشکیلات خودگردان فلسطین، تشکیل دولت فلسطین در مرزهای ۱۹۶۷م، شامل کرانهٔ باختری، بیت‌المقدس شرقی و نوار غزه، را مبنای موضع سیاسی خود می‌داند.[۱۳۱] برخی حقوقدانان، ارتقای جایگاه فلسطین در سازمان ملل به دولت ناظر غیرعضو را تحولی سیاسی و حقوقی دانسته‌اند که به تقویت موقعیت بین‌المللی فلسطین و بهره‌گیری از سازوکارها و نهادهای حقوقی بین‌المللی انجامیده است.[۱۳۲] در مقابل، دربارهٔ تعیین قلمرو دولت فلسطین بر مبنای مرزهای ۱۹۶۷م، دیدگاه‌هایی مطرح شده است که این چارچوب را با برخی مطالبات تاریخی فلسطینیان متفاوت می‌دانند؛ زیرا در برخی مواضع تاریخی فلسطینی، دامنه مطالبات سرزمینی فراتر از کرانه باختری، نوار غزه و بیت‌المقدس شرقی تعریف شده بود.[۱۳۳][۱۳۴] میان دولت فلسطین به‌عنوان موجودیت سیاسی معاصر و فلسطین به‌عنوان یک مفهوم تاریخی و جغرافیایی باید تمایز گذاشت؛ دولت فلسطین در چارچوب سیاسی معاصر شکل گرفته است، درحالی‌که پیوند تاریخی مردم فلسطین با سرزمینی فراتر از محدودهٔ سیاسی کنونی آن مطرح بوده است.[۱۳۵]

اعلامیهٔ استقلال فلسطین

سازمان آزادی‌بخش فلسطین در ۱۵ نوامبر ۱۹۸۸م، اعلامیهٔ استقلال فلسطین را صادر و تأسیس دولت فلسطین را اعلام کرد. این اعلامیه به معنای تحقق استقلال و حاکمیت کامل دولت فلسطین بر تمام سرزمین مورد ادعای تاریخی فلسطینیان نبود؛ زیرا بخش‌هایی از این سرزمین همچنان تحت کنترل یا اشغال اسرائیل قرار داشت و دارد. پس‌از این اعلامیه، دولت فلسطین از سوی شمار زیادی از کشورها به رسمیت شناخته شد، اما وضعیت نهایی و حدود سرزمینی آن همچنان محل اختلاف است.[۱۳۶]

راه‌حل دوکشوری

راه‌حل دوکشوری یکی از طرح‌ها برای حل مناقشهٔ فلسطین و اسرائیل است که بر تشکیل دولت فلسطین در کنار اسرائیل، عمدتاً بر پایهٔ مرزهای پیش‌از جنگ ۱۹۶۷م، استوار است. این راهکار از سوی سازمان ملل متحد، اتحادیهٔ اروپا و شماری از کشورها، ازجمله کشورهای عربی، روسیه و ترکیه، حمایت شده است.[۱۳۷][۱۳۸] دولت فلسطین، سازمان آزادی‌بخش فلسطین و جنبش فتح نیز از تشکیل دولت فلسطین بر پایهٔ مرزهای پیش‌از جنگ ۱۹۶۷م حمایت کرده‌اند، درحالی‌که برخی جریان‌های سیاسی اسرائیل با تشکیل دولت مستقل فلسطین مخالفت کرده‌اند و مواضع گروه‌های فلسطینی، ازجمله حماس، دربارهٔ این راهکار در دوره‌های مختلف متفاوت بوده است.[۱۳۹]

باوجود حمایت شماری از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی، راه‌حل دوکشوری تاکنون به توافق نهایی میان طرفین منجر نشده است.[۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴][۱۴۵] موضوعاتی مانند حدود مرزها، وضعیت بیت‌المقدس، شهرک‌های اسرائیلی، ترتیبات امنیتی، وضعیت آوارگان فلسطینی و حق بازگشت آنان از مهم‌ترین مسائل مورد اختلاف در مذاکرات مربوط به این راهکار بوده است.[۱۴۶] جمهوری اسلامی ایران با راه‌حل دوکشوری موافق نیست و دیدگاه متفاوتی را برای حل مسئلهٔ فلسطین مطرح کرده است.[۱۴۷][۱۴۸]

طرح همه‌پرسی

جمهوری اسلامی ایران برای حل مسئلهٔ فلسطین، بر برگزاری همه‌پرسی با مشارکت مسلمانان، مسیحیان و یهودیان فلسطین به‌عنوان راهکاری برای تعیین سرنوشت سیاسی این سرزمین تأکید کرده است.[۱۴۹][۱۵۰] براساس این طرح، سرنوشت سیاسی و نظام حکومتی فلسطین باید از طریق رأی ساکنان فلسطین تعیین شود.[۱۵۱][۱۵۲] این طرح، در مقابل راه‌حل‌های مبتنی بر تقسیم سرزمین و تشکیل دو دولت، بر تعیین سرنوشت سیاسی فلسطین از طریق مشارکت ساکنان آن تأکید دارد و جمهوری اسلامی ایران آن را در چارچوب حق تعیین سرنوشت مردم فلسطین مطرح کرده است.[۱۵۳]

روابط خارجی

دولت فلسطین، سیاست خارجی خود را بر حمایت از حق تعیین سرنوشت فلسطینیان، پایان اشغال سرزمین‌های فلسطینی از سال ۱۹۶۷م و تشکیل دولت مستقل فلسطین با پایتختی بیت‌المقدس شرقی استوار کرده است.[۱۵۴][۱۵۵] مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۴م با ۱۴۳ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۲۵ رأی ممتنع، قطعنامه‌ای در حمایت از درخواست عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل متحد تصویب کرد؛ بااین‌حال، شورای امنیت به‌دلیل وتوی ایالات متحدهٔ آمریکا، تاکنون با عضویت کامل فلسطین موافقت نکرده است.[۱۵۶]

روابط فلسطین با کشورهای عربی، به‌ویژه مصر، قطر، امارات متحده عربی، اردن و عربستان سعودی، از محورهای سیاست خارجی آن به‌شمار می‌رود.[۱۵۷] این روابط در دوره‌های مختلف تحت‌تأثیر تحولات منطقه‌ای، روند صلح خاورمیانه، اختلافات داخلی فلسطین و تغییر رویکرد برخی کشورهای عربی در قبال اسرائیل قرار داشته است.[۱۵۸][۱۵۹] برقراری یا گسترش روابط رسمی برخی کشورهای عربی با اسرائیل، به‌ویژه در چارچوب توافق‌های عادی‌سازی روابط از سال ۲۰۲۰م، با واکنش‌های متفاوتی در جهان عرب و میان جریان‌های فلسطینی روبه‌رو شده است. برخی جریان‌های فلسطینی و مخالفان این روند، عادی‌سازی روابط را مغایر با حمایت از آرمان فلسطین دانسته‌اند؛[۱۶۰][۱۶۱] جمهوری اسلامی ایران نیز با این روند مخالفت کرده و آن را در چارچوب رویکردهای سازش‌کارانه با اسرائیل ارزیابی کرده است.[۱۶۲] سازمان همکاری اسلامی با ۵۷ کشور عضو نیز از حقوق فلسطینیان و جایگاه بیت‌المقدس شرقی حمایت کرده و مسئلهٔ فلسطین را از موضوعات محوری دستور کار خود دانسته است.[۱۶۳][۱۶۴]

ایالات متحده آمریکا

ایالات متحدهٔ آمریکا از مهم‌ترین حامیان سیاسی، نظامی و اقتصادی اسرائیل به‌شمار می‌رود. انتقال سفارت آمریکا از تل‌آویو به بیت‌المقدس در سال ۲۰۱۸م و به رسمیت شناختن بیت‌المقدس به‌عنوان پایتخت اسرائیل و حمایت از برخی سیاست‌های اسرائیل، با مخالفت مقام‌های فلسطینی روبه‌رو شد و بر روابط دو طرف تأثیر گذاشت.[۱۶۵][۱۶۶] همچنین، مواضع آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل متحد، ازجمله استفاده از حق وتو در برخی قطعنامه‌های مرتبط با اسرائیل و فلسطین، از عوامل مؤثر بر روابط دو طرف به‌شمار می‌رود.[۱۶۷]

اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا از دههٔ ۱۹۸۰م مواضع مشخصی دربارهٔ مسائل اصلی مناقشهٔ فلسطین، ازجمله آوارگان، مرزها، بیت‌المقدس، امنیت، شهرک‌سازی و صلح نهایی داشته و اصول کلی سیاست آن در این زمینه تغییر اساسی نکرده است؛ بااین‌حال، کوشیده است از نقشی فرعی به نقشی فعال‌تر و مرکزی‌تر در مسئلهٔ فلسطین تبدیل شود. این تحول با تحولات بین‌المللی و منطقه‌ای پس‌از فروپاشی نظام دوقطبی، افزایش جایگاه بین‌المللی اروپا و پیامدهای امنیتی بحران خاورمیانه برای این قاره مرتبط بوده است. همجواری جغرافیایی با خاورمیانه، وجود جوامع مسلمان در کشورهای اروپایی و پیامدهایی مانند مهاجرت و ناامنی، موجب شده است اروپا از تداوم بحران فلسطین متأثر باشد. بااین‌حال، حضور پررنگ آمریکا و روابط راهبردی آن با اسرائیل، مخالفت اسرائیل با نقش‌آفرینی گستردهٔ اروپا، محدودیت توان نظامی و ملاحظات تاریخی اروپا، اختلاف میان کشورهای عضو اتحادیه و تغییر رویکرد برخی کشورهای عربی در قبال اسرائیل، از عوامل محدودکنندهٔ نقش این اتحادیه بوده‌اند. همچنین گسترش بحران‌های امنیتی، جنگ‌های داخلی، خلأهای سیاسی و ظهور گروه‌های افراطی در خاورمیانه و شمال آفریقا موجب شده است مسئلهٔ فلسطین تا حدودی جایگاه خود را به‌عنوان موضوعی فوری و اولویت‌دار در سیاست اروپا از دست بدهد؛ ازاین‌رو، اروپا باوجود تلاش برای ایفای نقشی فعال‌تر، نتوانسته است جایگاهی سیاسی و بین‌المللی هم‌تراز با نقش اقتصادی خود در روند حل مسئلهٔ فلسطین به دست آورد.[۱۶۸]

جمهوری اسلامی ایران

روابط ایران و فلسطین پیشینه‌ای طولانی دارد. پیش‌از جنگ جهانی اول، ایران در شهرهای عکا، بیت‌المقدس و حیفا نمایندگی‌های کنسولی داشت. ایران در جریان بررسی طرح تقسیم فلسطین در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷م با این طرح مخالفت کرد، هرچند پیشنهاد تقسیم به تصویب نرسید.[۱۶۹] پس‌از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م، حمایت از فلسطین به یکی از اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد و این رویکرد در حوزه‌های سیاسی، دیپلماتیک و رسانه‌ای ادامه یافت.[۱۷۰][۱۷۱] برخی پژوهش‌ها، گستردگی مسئله فلسطین، روابط ایران و فلسطین و تنوع گرایش‌های مذهبی گروه‌های فلسطینی را از عوامل اثرگذار بر روابط ایران با جریان‌های فلسطینی دانسته‌اند.[۱۷۲] مقام‌های جمهوری اسلامی ایران نیز در مجامع بین‌المللی، ازجمله سازمان همکاری اسلامی، بر حمایت از حقوق مردم فلسطین و همکاری کشورهای اسلامی در این زمینه تأکید کرده‌اند.[۱۷۳][۱۷۴]

روسیه

در ژوئیهٔ ۲۰۲۶م، محمود عباس در سفر به روسیه با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و دو طرف بر گسترش همکاری‌های دوجانبه تأکید کردند.[۱۷۵]

چین

چین از حامیان عضویت کامل دولت فلسطین در سازمان ملل متحد است و در سال ۲۰۲۴م میزبان گفت‌وگوهای وحدت میان گروه‌های فلسطینی بود.[۱۷۶][۱۷۷]

آوارگان فلسطینی

در نتیجهٔ جنگ ۱۹۴۸م، اشغال و درگیری‌های پس‌از آن و تحولات سیاسی و نظامی سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم میلادی، میلیون‌ها فلسطینی آواره یا مهاجر شده‌اند و جوامع قابل‌توجهی از آنان در کشورهای عربی، به‌ویژه اردن، لبنان و سوریه، و نیز در اروپا، آمریکای شمالی و آمریکای لاتین زندگی می‌کنند.[۱۷۸][۱۷۹][۱۸۰] آوارگی ۱۹۴۸م که به نکبت معروف است، نقطهٔ عطف مهمی در شکل‌گیری جامعهٔ پناهندگان فلسطینی و پراکندگی آنان در خارج از سرزمین فلسطین بود. بخشی از فلسطینیان نیز در اردوگاه‌های آوارگان در کرانهٔ باختری، نوار غزه، اردن، لبنان و سوریه سکونت دارند و از خدمات آژانس امداد و کار سازمان ملل متحد برای آوارگان فلسطینی در خاور نزدیک (آنروا) بهره می‌برند.[۱۸۱][۱۸۲] شمار پناهندگان فلسطینی در این مناطق در سال ۲۰۲۳م حدود ۵٫۶ میلیون نفر برآورد شد.[۱۸۳] جنگی که از ۷ اکتبر ۲۰۲۳م آغاز شد نیز به آوارگی نزدیک به ۲ میلیون نفر و کاهش ۱۰٫۶درصدی جمعیت نوار غزه انجامید.[۱۸۴] براساس گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۵م، حدود ۶ میلیون فلسطینی در جهان در وضعیت پناهندگی یا شرایط مشابه آن قرار داشتند.[۱۸۵] تداوم آوارگی و پراکندگی فلسطینیان از ۱۹۴۸م، در کنار استمرار پیوند آنان با سرزمین، هویت تاریخی و مسئلهٔ حق بازگشت، به یکی از ویژگی‌های پایدار مسئلهٔ فلسطین تبدیل شده است.[۱۸۶]

نظام اقتصادی

اقتصاد سرزمین فلسطین در دوره‌های مختلف تاریخی بر کشاورزی، تجارت، صنایع دستی و مبادلات منطقه‌ای استوار بود و تحولات سیاسی سدهٔ بیستم، به‌ویژه پایان قیمومت بریتانیا، جنگ ۱۹۴۸م، آوارگی فلسطینیان و اشغال ۱۹۶۷م، ساختار و پیوندهای اقتصادی این سرزمین را دگرگون کرد. در دورهٔ قیمومت بریتانیا بر فلسطین، پوند فلسطین از سال ۱۹۲۷م، پول رسمی این سرزمین بود و ارزش آن با لیرهٔ طلای انگلیسی برابر بود. پس‌از تشکیل اسرائیل، اسکناس‌های پوند فلسطین همچنان برای مدتی در مناطق مختلف به گردش ادامه دادند؛[۱۸۷] این پول در اسرائیل تا ۱۵ نوامبر ۱۹۴۸م، در کرانهٔ باختری تا ۳۰ نوامبر ۱۹۵۰م و در نوار غزه تا ۹ ژوئن ۱۹۵۱م مورد استفاده بود.[۱۸۸] پس‌از جنگ ۱۹۴۸م و سپس اشغال ۱۹۶۷م، تقسیم سرزمینی و تغییر روابط اقتصادی و تجاری، زمینهٔ شکل‌گیری ساختار اقتصادی کنونی سرزمین‌های فلسطینی را فراهم کرد. اقتصاد سرزمین‌های فلسطینی در دورهٔ معاصر، به‌ویژه پس‌از شکل‌گیری تشکیلات خودگردان فلسطین، به کمک‌های مالی بین‌المللی، درآمدهای گمرکی و روابط اقتصادی با اسرائیل وابستگی زیادی پیدا کرده است.[۱۸۹] بخش مهمی از روابط اقتصادی میان تشکیلات خودگردان فلسطین و اسرائیل بر پایهٔ پروتکل اقتصادی پاریس تنظیم شده است که در چارچوب توافق‌های اسلو به امضا رسید و نقش مهمی در ساختار اقتصادی فلسطین داشته است.[۱۹۰] دولت فلسطین، پول ملی مستقلی ندارد و در مبادلات اقتصادی سرزمین‌های فلسطینی بیشتر از شِکِل جدید اسرائیل، در کنار دینار اردن و دلار آمریکا، استفاده می‌شود.[۱۹۱] نظام بانکی نیز زیرنظر مرجع پولی فلسطین فعالیت می‌کند، اما به‌دلیل نداشتن بانک مرکزی مستقل، اختیار انتشار پول را ندارد.[۱۹۲][۱۹۳][۱۹۴]

کشاورزی، به‌ویژه تولید زیتون و فرآورده‌های آن، از پایه‌های اصلی اقتصاد روستایی در سرزمین‌های فلسطینی به‌شمار می‌رود.[۱۹۵] صنایع سیمان، نساجی، صابون‌سازی، فرآوری مواد غذایی و تراش سنگ از مهم‌ترین فعالیت‌های صنعتی در سرزمین‌های فلسطینی هستند.[۱۹۶] گردشگری، به‌ویژه در بیت‌اللحم و بیت‌المقدس، فناوری اطلاعات در رام‌الله و بازرگانی در الخلیل نیز از بخش‌های مهم اقتصاد فلسطین به‌شمار می‌آیند.[۱۹۷][۱۹۸]

بخش عمدهٔ برق مورد نیاز سرزمین‌های فلسطینی از طریق واردات، عمدتاً از اسرائیل، تأمین می‌شود و محدودیت زیرساخت‌های انرژی، همراه با چالش‌های تأمین آب، از موانع اصلی توسعه اقتصادی این سرزمین به‌شمار می‌رود.[۱۹۹] اقتصاد کرانهٔ باختری بیشتر بر خدمات، کشاورزی و بازرگانی استوار است، درحالی‌که اقتصاد نوار غزه به‌دلیل محاصره، محدودیت‌های تردد و تجارت و درگیری‌های مکرر، با محدودیت‌های گسترده در تولید، تجارت و سرمایه‌گذاری روبه‌رو است.[۲۰۰][۲۰۱] همچنین زیرساخت‌های حمل‌ونقل و جابه‌جایی کالا در فلسطین نیز تحت‌تأثیر محدودیت‌های تردد، ایست‌های بازرسی و آسیب‌های ناشی از درگیری‌ها قرار دارند که دسترسی به بازارها، حمل کالا و فعالیت‌های اقتصادی را با اختلال روبه‌رو کرده و بر تجارت، سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی اثر گذاشته است.[۲۰۲]

پس‌از آغاز عملیات طوفان الاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳مر و آغاز جنگ اسرائیل در نوار غزه، اقتصاد سرزمین‌های فلسطینی با رکود و کاهش شدید فعالیت‌های اقتصادی روبه‌رو شد. براساس گزارش‌ها، تولید ناخالص داخلی در سه‌ماههٔ نخست سال ۲۰۲۴م نسبت به مدت مشابه سال پیش ۳۵درصد کاهش یافت؛ به‌گونه‌ای که اقتصاد نوار غزه ۸۶درصد و اقتصاد کرانهٔ باختری ۲۵درصد کوچک‌تر شد. همچنین فعالیت‌های صنعتی، ساختمانی، کشاورزی و بازرگانی نیز کاهش قابل‌توجهی را تجربه کردند.[۲۰۳] بر پایهٔ داده‌های بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی فلسطین در سال ۲۰۲۵م حدود ۱۷٫۱۷ میلیارد دلار آمریکا، معادل ۰٫۰۱درصد اقتصاد جهان، بوده است.[۲۰۴] براساس آمار سال ۲۰۲۶م، نرخ بیکاری در کرانهٔ باختری ۲۹٫۵درصد، در نوار غزه بیش از ۸۰درصد و نرخ فقر در نوار غزه بیش از ۹۰درصد گزارش شده است.[۲۰۵]

زیرساخت‌ها

زیرساخت‌های سرزمین فلسطین در دورهٔ معاصر، در کنار میراث زیرساختی شکل‌گرفته در دوره‌های پیشین، شامل شبکه‌های حمل‌ونقل، آب و انرژی، ارتباطات، فاضلاب، مدیریت پسماند و تأسیسات عمومی و شهری است. توسعه و دسترسی به این زیرساخت‌ها در کرانهٔ باختری و نوار غزه یکسان نیست و تحولات سیاسی و نظامی، اشغال، محدودیت‌های تردد، محدودیت‌های جغرافیایی و اقتصادی و درگیری‌های مسلحانه بر گسترش، نگهداری و بازسازی آنها تأثیر گذاشته است.[۲۰۶]

  • حمل‌ونقل: شبکهٔ حمل‌ونقل فلسطین عمدتاً جاده‌ای است و فرودگاه بین‌المللی یاسر عرفات در نوار غزه که در سال ۱۹۹۸م افتتاح شد، از سال ۲۰۰۰م از فعالیت بازمانده است. دسترسی سرزمین‌های فلسطینی به گذرگاه‌های مرزی و مسیرهای اصلی حمل‌ونقل نیز تحت‌تأثیر اشغال، محدودیت‌های تردد و شرایط سیاسی و امنیتی قرار دارد.
  • آب و فاضلاب: تأمین آب و توسعهٔ شبکه‌های فاضلاب از مهم‌ترین چالش‌های زیرساختی در سرزمین‌های فلسطینی است. منابع آب، شبکه‌های انتقال و تصفیهٔ فاضلاب در مناطق مختلف با محدودیت‌های فنی، مالی و سیاسی روبه‌رو هستند و در نوار غزه، فشار بر منابع آب و زیرساخت‌های آب و فاضلاب شدیدتر است.
  • انرژی و برق: شبکهٔ برق سرزمین‌های فلسطینی از منابع و شبکه‌های خارج از این سرزمین نیز تأمین می‌شود و ظرفیت تولید داخلی محدود است. تفاوت در دسترسی و پایداری تأمین برق میان کرانهٔ باختری و نوار غزه، یکی از مسائل مهم زیرساختی فلسطین به‌شمار می‌رود.
  • ارتباطات: شبکه‌های تلفن، اینترنت و ارتباطات دیجیتال در فلسطین توسعه یافته‌اند و بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی، آموزشی و اجتماعی را پشتیبانی می‌کنند. بااین‌حال، توسعهٔ زیرساخت‌های ارتباطی و دسترسی به فناوری‌های جدید در مناطق مختلف با محدودیت‌های فنی و سیاسی مواجه بوده است.
  • مدیریت پسماند: جمع‌آوری و دفع پسماندهای شهری و توسعهٔ تأسیسات دفع و بازیافت از دیگر بخش‌های زیرساخت عمومی فلسطین است. کمبود زمین، محدودیت منابع مالی و مشکلات دسترسی، به‌ویژه در نوار غزه، بر مدیریت پسماند و توسعهٔ تأسیسات مرتبط تأثیر گذاشته است.[۲۰۷]

زبان و دین رسمی

زبان رسمی و اداری دولت فلسطین، عربی است و بیشتر ساکنان مناطق فلسطینی به گویش عربی فلسطینی، از گویش‌های عربی شامی، سخن می‌گویند. زبان‌های عبری، انگلیسی و فرانسوی نیز، به‌ویژه میان افراد تحصیل‌کرده و برخی جوامع مهاجر، رواج دارند.[۲۰۸]

دین و مذهب

اسلام دین رسمی دولت فلسطین است. مسلمانان اکثریت مطلق جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دهند و بیشتر آنان پیرو مذهب اهل‌سنت و فقه شافعی هستند.[۲۰۹] شیعیان و پیروان فرقهٔ احمدیه نیز میان جمعیت فلسطین حضور دارند، اما هر دو گروه از اقلیت‌های بسیار کوچک مذهبی به‌شمار می‌روند.[۲۱۰] در دهه‌های اخیر، همگرایی میان برخی جریان‌های اهل‌سنت و شیعی در حمایت از مسئلهٔ فلسطین و مقاومت در برابر اسرائیل نیز بازتاب یافته است.[۲۱۱][۲۱۲]

مسیحیان از دیگر گروه‌های دینی سرزمین فلسطین تاریخی و جامعهٔ فلسطینی هستند که جمعیت آنان از سال ۱۹۴۸م به‌طور چشمگیری کاهش یافته و امروزه حدود ۱ تا ۲درصد از جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دهند.[۲۱۳] بیشتر مسیحیان فلسطینی پیرو کلیسای ارتدکس یونانی هستند و در کنار آنان، کاتولیک‌های رومی، کاتولیک‌های یونانی ملکیت، ارتدکس‌های سریانی و ارمنی و پروتستان‌ها نیز حضور دارند.[۲۱۴] یهودیان از دیرباز در سرزمین فلسطین حضور داشته‌اند و جوامع یهودی در دوره‌های مختلف در بخش‌هایی از این سرزمین سکونت داشته‌اند. در دورهٔ معاصر، در کنار جوامع یهودی دارای سابقهٔ تاریخی در فلسطین، مهاجرت‌های گستردهٔ یهودیان از کشورهای مختلف نیز در افزایش جمعیت یهودی این سرزمین نقش داشت. این روند در چارچوب شکل‌گیری و گسترش جنبش صهیونیستی، که یک جنبش سیاسی بود، دنبال شد.[۲۱۵] براساس آمار ارائه شده در پایان سال ۲۰۲۰م، حدود ۶/۹ میلیون یهودی، معادل حدود ۴۵درصد از جمعیت سرزمین فلسطین تاریخی، در مناطق تحت‌کنترل اسرائیل زندگی می‌کردند.[۲۱۶] این رقم بیانگر جمعیت یهودی ساکن مناطق تحت‌کنترل اسرائیل است و نباید آن را معادل شمار صهیونیست‌ها دانست؛ زیرا صهیونیسم یک جنبش سیاسی-ملی‌گرایانه است و یهودیت و صهیونیسم مفاهیمی یکسان نیستند.[۲۱۷] جامعهٔ کوچک سامری‌ها نیز با جمعیتی حدود ۴۰۰ نفر، عمدتاً در نزدیکی شهر نابلس در کرانهٔ باختری سکونت دارند.[۲۱۸]

فرهنگ و جامعه

فرهنگ فلسطین حاصل تعامل سنت‌های عربی، اسلامی و مسیحی و میراث تاریخی این سرزمین است و در حوزه‌هایی مانند پوشاک، گل‌دوزی، موسیقی، خوراک، هنرهای بومی و آداب اجتماعی بازتاب یافته است.[۲۱۹] تحولات سیاسی و نظامی سدهٔ بیستم، به‌ویژه آوارگی گستردهٔ فلسطینیان در ۱۹۴۸م و اشغال کرانهٔ باختری، بیت‌المقدس شرقی و نوار غزه در ۱۹۶۷م، بر شیوهٔ حفظ، انتقال و بازنمایی این میراث نیز تأثیر گذاشت. باوجود پراکندگی جمعیت فلسطینی، برخی عناصر فرهنگی مانند گلدوزی سنتی، دبکه و پوشاک سنتی میان فلسطینیان داخل و خارج از سرزمین فلسطین استمرار یافتند و به عناصر مهم هویت فرهنگی تبدیل شدند؛ گل‌دوزی فلسطینی نیز به‌صورت بین‌نسلی منتقل می‌شود و در سال ۲۰۲۱م در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.[۲۲۰] دبکه نیز همچنان در جشن‌ها، عروسی‌ها و دیگر مناسبت‌های اجتماعی اجرا می‌شود و در سال ۲۰۲۳م در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.[۲۲۱]

آداب‌ورسوم

احترام به بزرگ‌ترها، مهمان‌نوازی، رعایت آداب گفتار و تعامل صمیمانه در محافل اجتماعی، از ویژگی‌های فرهنگ عمومی فلسطین به‌شمار می‌رود. پذیرایی با قهوهٔ عربی یا چای و سنت قهوه‌نوشی نیز جایگاه ویژه‌ای در مناسبات اجتماعی فلسطینیان دارد.[۲۲۲] مراسم ازدواج و دیگر مناسبت‌های خانوادگی و اجتماعی نیز بخشی از آداب‌ورسوم این جامعه را تشکیل می‌دهند.[۲۲۳]

نهادهای اجتماعی و سازمان‌های مردم‌نهاد

نهادهای اجتماعی، خیریه و مردم‌نهاد در فلسطین در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت، امدادرسانی، حمایت از حقوق زنان و خانواده‌ها، حقوق بشر و توسعهٔ محلی فعالیت می‌کنند و در کنار نهادهای دولتی و سازمان‌های بین‌المللی، بخشی از خدمات اجتماعی را ارائه می‌دهند.[۲۲۴][۲۲۵] این نهادها در شرایط ناشی از اشغال، آوارگی، محدودیت‌های اقتصادی و درگیری‌های نظامی، در تأمین بخشی از نیازهای اجتماعی و حفظ پیوندهای جامعه نیز نقش داشته‌اند[۲۲۶] و سازمان‌های غیردولتی، اتحادیه‌های صنفی، انجمن‌های تخصصی و برخی نهادهای دینی را دربر می‌گیرند.[۲۲۷][۲۲۸]

آیین‌ها و مناسبت‌ها

مناسبت‌های مذهبی، ازجمله ماه رمضان، عید فطر و عید قربان میان مسلمانان و کریسمس و عید پاک میان مسیحیان برگزار می‌شود. روز زمین نیز از مهم‌ترین مناسبت‌های ملی فلسطینیان است و در کنار مناسبت‌های مذهبی و خانوادگی، به بازنمایی پیوند اجتماعی و هویت فلسطینی کمک کرده است. این مناسبت‌ها و جشن‌ها، همراه با مراسم خانوادگی، پوشاک سنتی، رقص دبکه و موسیقی محلی، از جلوه‌های فرهنگ بومی فلسطین به‌شمار می‌روند.[۲۲۹]

خوراک

آشپزی فلسطین از سنت‌های عربی، اسلامی، مسیحی، عثمانی و بومی تأثیر پذیرفته است.[۲۳۰] استفاده از روغن زیتون، گوشت، ادویه و سبزیجات تازه از ویژگی‌های اصلی این آشپزی است. مسخّن، کنافهٔ نابلسی، پنیر نابلسی، پنیر عکاوی، سماقیه و مقلوبه از شناخته‌شده‌ترین خوراک‌های فلسطین به‌شمار می‌روند.[۲۳۱][۲۳۲]

پوشش

پوشاک سنتی فلسطین در مناطق مختلف تنوع داشته است. ثوب، پوشش سنتی زنان که با گل‌دوزی‌های منطقه‌ای تزیین می‌شود، از شاخص‌ترین عناصر پوشاک فلسطینی است و نقش‌مایه‌ها و شیوهٔ دوخت آن در برخی موارد با محل زندگی و پیشینهٔ اجتماعی زنان ارتباط داشته است.[۲۳۳] کوفیه یا چفیه نیز که در گذشته از پوشش‌های رایج کشاورزان بود، در سدهٔ بیستم، به‌ویژه در جریان تحولات و منازعات سیاسی فلسطین، به نمادی از هویت ملی و مقاومت فلسطینی تبدیل شد.[۲۳۴][۲۳۵]

پوشش زنان فلسطینی در سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم میلادی تحت‌تأثیر تغییرات اجتماعی، شهرنشینی، گسترش آموزش، تحولات سیاسی و گرایش‌های دینی دستخوش تغییر شده است. حجاب که در گذشته با پوشش سنتی و روستایی پیوند داشت، از دههٔ ۱۹۵۰م میان بخشی از زنان شهری و تحصیل‌کرده کاهش یافت، اما از اواخر دههٔ ۱۹۷۰م در برخی مناطق، ازجمله نوار غزه، دوباره رواج بیشتری پیدا کرد.[۲۳۶] برخی پژوهش‌ها این روند را، در کنار عوامل اجتماعی و سیاسی داخلی، با افزایش گرایش‌های دینی در منطقه پس‌از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م[۲۳۷] نیز مرتبط دانسته‌اند.[۲۳۸][۲۳۹] در سال ۱۹۸۱م حدود ۹۰درصد از دانشجویان زن دانشگاه ملی نجاح، حجاب داشتند و این گرایش شماری از دانشجویان مسیحی را نیز دربر می‌گرفت.[۲۴۰] بااین‌حال، پوشش زنان فلسطینی یکدست نیست و تحت‌تأثیر باورهای دینی، شرایط اجتماعی، محل زندگی و انتخاب فردی شکل می‌گیرد.[۲۴۱] ازاین‌رو، حجاب و دیگر عناصر پوشش در جامعهٔ فلسطینی، افزون‌بر کارکرد دینی و اجتماعی، در برخی دوره‌ها و میان برخی گروه‌ها با مفاهیم هویت فرهنگی و مقاومت نیز پیوند یافته‌اند.[۲۴۲][۲۴۳]

میراث فرهنگی

میراث فرهنگی فلسطین مجموعه‌ای از عناصر مادی و ناملموس، سنت‌ها، آثار و شیوه‌های فرهنگی است که در طول تاریخ در میان جوامع ساکن سرزمین فلسطین شکل گرفته یا در آن رواج یافته و نسل‌به‌نسل منتقل شده است. این میراث، که ادبیات شفاهی، موسیقی و رقص، پوشاک و گل‌دوزی، معماری، صنایع دستی، خوراک و دیگر جلوه‌های زندگی اجتماعی را دربر می‌گیرد، از عناصر مهم تداوم فرهنگی و هویت جمعی فلسطینیان به‌شمار می‌رود.[۲۴۴] تحولات سیاسی و نظامی سدهٔ بیستم، به‌ویژه آوارگی گستردهٔ فلسطینیان در ۱۹۴۸م، بر پراکندگی جوامع فلسطینی و شیوه‌های انتقال برخی عناصر میراث فرهنگی آنان تأثیر گذاشت؛ بااین‌حال، عناصری مانند گل‌دوزی سنتی میان فلسطینیان داخل سرزمین فلسطین و جوامع فلسطینیِ خارج از آن، ازجمله در اردوگاه‌های پناهندگان، حفظ و به نسل‌های بعد منتقل شده است. این میراث در کنار کارکرد فرهنگی، در حفظ پیوندهای اجتماعی و بیان هویت جمعی فلسطینیان نیز نقش داشته است.[۲۴۵][۲۴۶]

میراث ناملموس

  • قصه‌های عامیانه: حکایه یا داستان‌گویی سنتی فلسطینی، گونه‌ای از ادبیات شفاهی است که مضامین اجتماعی، اخلاقی و عناصر فراطبیعی را دربر می‌گیرد و در سال ۲۰۰۸م در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.[۲۴۷]
  • موسیقی و رقص: موسیقی سنتی فلسطین شامل گونه‌هایی مانند زجل، الروزنا، ظریف‌الطول، سامر، سحجه، المیجنا و عتابه است[۲۴۸][۲۴۹][۲۵۰] و سازهایی مانند یرغول، مجوز، دربکه، بزق، ربابه، قربه، عود، قانون و دف در آیین‌ها و مناسبت‌های اجتماعی به کار می‌روند.[۲۵۱] دبکه نیز از رقص‌های سنتی رایج در فلسطین و دیگر بخش‌های شام است که در عروسی‌ها، جشن‌ها و مناسبت‌های اجتماعی اجرا می‌شود و در انتقال سنت‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی نقش دارد.[۲۵۲]
  • گلدوزی و پوشاک سنتی: گلدوزی فلسطینی، به‌ویژه نقش‌دوزی بر پوشاک زنان، از عناصر شناخته‌شدهٔ میراث فرهنگی فلسطین است که میان نسل‌های مختلف منتقل شده است. این هنر در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۱م در فهرست نمایندگی میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.[۲۵۳][۲۵۴]

میراث مادی

  • معماری: معماری تاریخی فلسطین، به‌ویژه در شهرها و روستاها، از دوره‌های مختلف تاریخی تأثیر پذیرفته و در خانه‌ها، بناهای مذهبی، بازارها و مراکز شهری بازتاب یافته است. معماری سنتی شهرهای فلسطین، در کنار تأثیرات عثمانی، ویژگی‌هایی از معماری مدیترانهٔ شرقی را نیز در خود حفظ کرده است.[۲۵۵]
  • صنایع دستی: گل‌دوزی، بافندگی، سفالگری، ساخت زیورآلات نقره، شیشه‌گری، صابون‌سازی نابلسی و منبت‌کاری روی چوب زیتون از مهم‌ترین هنرها و صنایع دستی فلسطین به‌شمار می‌روند.[۲۵۶][۲۵۷] استمرار برخی صنایع دستی سنتی میان خانواده‌ها و جوامع فلسطینی، ازجمله در میان جوامع فلسطینی آواره و پراکنده، به گفت‌وگو و تعامل میان افراد و تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی و انتقال آن به نسل‌های بعدی کمک کرده است.[۲۵۸][۲۵۹]

بناها و محوطه‌های تاریخی

فلسطین تاریخی دارای مجموعه‌ای از بناها و محوطه‌های تاریخی، مذهبی و مقدس متعلق به دوره‌ها و سنت‌های دینی مختلف است. از شاخص‌ترین آنها می‌توان به شهر قدیم بیت‌المقدس،[۲۶۰] کلیسای مهد در بیت‌اللحم، کلیسای قیامت یا کلیسای رستاخیز، مسجد و حرم ابراهیمی در الخلیل، جبل الفریدیس، دیرالقرنطل، کلیسای بشارت، کاخ هشام[۲۶۱] و تل‌السلطان در اریحا،[۲۶۲] محوطهٔ باستانی سبسطیه[۲۶۳] و دیوار بُراق/نُدبه اشاره کرد.[۲۶۴] همچنین از مهم‌ترین اماکن و محوطه‌های مرتبط با تاریخ و میراث یهودی در فلسطین تاریخی می‌توان به دیوار غربی /دیوار نُدبه در بخش غربی محوطهٔ کوه معبد،[۲۶۵] شهر داوود در جنوب شهر قدیم اورشلیم[۲۶۶] و محل دفن تاریخی یهودیان در کوه زیتون اشاره کرد.[۲۶۷]

اماکن اسلامی

فلسطین دارای ۳٬۰۶۴ مسجد فعال است که ۲٬۱۰۲ مسجد در کرانهٔ باختری و ۹۶۲ مسجد در نوار غزه قرار دارد.[۲۶۸] از مهم‌ترین مساجد و اماکن مذهبی این سرزمین می‌توان به مسجدالاقصی، قبةالصخره، مسجد یا حرم ابراهیمی، حرم شریف، المسجد العمری الکبیر، مسجد سید هاشم، مسجد عمر بن خطاب، مسجد الجزار، الجامع الکبیر، جامع الخضراء، جامع البیک و الجامع الأبیض اشاره کرد که برخی از آنها پیشینه‌ای باستانی دارند.[۲۶۹][۲۷۰] در نوار غزه، برخی مساجد به نام شخصیت‌های اهل‌بیت، ازجمله امام علی، امام حسین، عباس، جعفر بن ابی‌طالب، فاطمه زهرا و رقیه نام‌گذاری شده‌اند.[۲۷۱][۲۷۲]

اماکن مسیحی

در فلسطین بیش از ۱۰۰ کلیسا وجود دارد که از مهم‌ترین آنها می‌توان به کلیسای مهد و کلیسای سنت کاترین در بیت‌لحم اشاره کرد.[۲۷۳] کلیسای قیامت یا کلیسای رستاخیز و کلیسای بشاره نیز از دیگر بناهای مهم مسیحی این سرزمین به‌شمار می‌روند.[۲۷۴]

زیارتگاه‌ها و بقاع

فلسطین محل شماری از اماکن مقدس و آرامگاه‌های منسوب به پیامبران و شخصیت‌های دینی است؛ ازجمله آرامگاه منسوب به ابراهیم در الخلیل، یحیی در سامریه و مریم در ناصره.[۲۷۵][۲۷۶] بیت‌المقدس نیز با آثاری مانند مساجد معروف، مقام موسی و مقبرهٔ منسوب به داوود، از مهم‌ترین مراکز مذهبی این سرزمین به‌شمار می‌رود.[۲۷۷]

در فلسطین، بقعه‌ها و زیارتگاه‌های متعددی نیز به اهل‌بیت، صحابه و دیگر شخصیت‌های اسلامی منسوب است. ازجملهٔ آنها می‌توان به مقام رأس‌الحسین در عسقلان، مقام‌های منسوب به امام علی، مزار منسوب به فاطمه دختر امام حسین، مزار سکینه بنت حسین، مزار منسوب به برخی نوادگان عباس بن علی، مقام سلمان فارسی و مقبرهٔ هاشم، نیای پیامبر اسلام، در غزه اشاره کرد. این اماکن نیز در کنار دیگر بناهای تاریخی و مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی و دینی جوامع ساکن فلسطین را تشکیل می‌دهند. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، بخشی از این بناها و اماکن مذهبی، به‌ویژه در نوار غزه، در جریان حملات اسرائیل آسیب دیده یا تخریب شده‌اند.[۲۷۸]

نظام اجتماعی

نظام اجتماعی فلسطین بر پیوندهای خانوادگی، خویشاوندی و در برخی مناطق بر ساختارهای قبیله‌ای و عشیره‌ای استوار است و این شبکه‌ها در بسیاری از جنبه‌های زندگی اجتماعی و سیاسی نقش دارند. جامعهٔ فلسطین در کرانهٔ باختری و نوار غزه از قبایل، عشایر و خاندان‌های سرشناس تشکیل شده است.[۲۷۹] این ساختارها جایگزین نهادهای رسمی سیاسی نیستند، بلکه بر خویشاوندی، همبستگی اجتماعی و پیوندهای خانوادگی شکل گرفته‌اند و باوجود شهرنشینی و مدرنیزاسیون، همچنان در حفظ روابط اجتماعی نقش دارند.[۲۸۰] قبایل در فلسطین، در مقایسه با برخی کشورهای منطقه مانند سوریه، عراق و اردن، نقش سیاسی و اقتصادی محدودتری دارند، هرچند برخی سنت‌های اجتماعی، به‌ویژه در زمینهٔ ازدواج، همچنان از ساختارهای خویشاوندی تأثیر می‌پذیرند.[۲۸۱]

اشغال، آوارگی و تداوم منازعهٔ فلسطین و اسرائیل در سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم، ساختار و روابط اجتماعی فلسطینیان را نیز دستخوش تغییر کرده است. پراکندگی جمعیت فلسطینی در کرانهٔ باختری، نوار غزه و جوامع مهاجر و پناهنده، در کنار تجربهٔ مشترک آوارگی، محدودیت‌های ناشی از اشغال و پیامدهای جنگ، به تداوم شبکه‌های خانوادگی و اجتماعی میان فلسطینیان داخل و خارج از سرزمین فلسطین کمک کرده است.[۲۸۲][۲۸۳] دین و اجتماعات دینی از عوامل مؤثر در حفظ پیوندهای اجتماعی و تقویت تاب‌آوری جامعه فلسطینی، به‌ویژه در نوار غزه، بوده‌اند. پژوهشی کیفی دربارهٔ تجربه فلسطینیان غزه نشان داده است که ایمان دینی، رهبران دینی و شبکه‌های حمایت اجتماعی در مقابله با آثار روانی و اجتماعی جنگ و آوارگی نقش داشته‌اند. این مطالعه همچنین نشان می‌دهد که آوارگی و شرایط ناشی از جنگ، با ایجاد فشار بر انسجام اجتماعی، اهمیت شبکه‌های اجتماعی و دینی را در حمایت از افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر افزایش داده است.[۲۸۴]

جایگاه زنان

براساس آمار سال ۲۰۲۵م، زنان حدود ۴۹درصد جمعیت فلسطین و بیش از ۶۰درصد دانش‌آموختگان دانشگاهی را تشکیل می‌دهند، اما سهم آنان در مناصب عالی حکومتی همچنان محدود است و ۱۴/۹درصد از سمت‌های رهبری سیاسی را در اختیار دارند.[۲۸۵] در دولت نوزدهم فلسطین که در سال ۲۰۲۴م تشکیل شد، چهار زن به عضویت هیئت وزیران درآمدند و سهم زنان در کابینه به حدود ۱۲درصد رسید.[۲۸۶] زنان نزدیک به نیمی از کارکنان بخش عمومی را تشکیل می‌دهند، اما سهم آنان از مناصب عالی مدیریتی ۱۷/۳درصد و از سمت‌های معاونت وزارتخانه‌ها ۴/۸درصد است.[۲۸۷][۲۸۸][۲۸۹] غیرفعال بودن مجلس قانون‌گذاری از سال ۲۰۰۶م نیز از عوامل محدودکنندهٔ مشارکت سیاسی زنان است؛ پیش‌از آن، حدود ۲۰درصد کرسی‌های مجلس در اختیار زنان بود.[۲۹۰] دولت فلسطین در مه ۲۰۲۵م نیز حداقل سهمیهٔ ۳۰درصدی برای حضور زنان در کمیته‌های وزارتخانه‌ها، هیئت‌های مدیره و کمیته‌های ملی تصویب کرد.[۲۹۱] باوجود این، ساختارهای اجتماعی پدرسالار، محدودیت‌های سیاسی، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی اشغال و تداوم منازعه از موانع مشارکت بیشتر زنان در ساختار حکومتی و عرصهٔ عمومی فلسطین به‌شمار می‌روند.[۲۹۲]

نقش زنان در نهضت فلسطین

مشارکت زنان فلسطینی در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی از اواخر سدهٔ نوزدهم آغاز شد و در دورهٔ قیمومت بریتانیا و شکل‌گیری جنبش ملی فلسطین گسترش یافت.[۲۹۳] آنان از طریق انجمن‌ها و سازمان‌های مدنی در فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و امدادی مشارکت کردند.[۲۹۴] در قیام عربی فلسطین در سال‌های ۱۹۳۶–۱۹۳۹م و انتفاضه‌ها نیز شماری از زنان در فعالیت‌های اعتراضی و در برخی موارد در اقدامات مسلحانه حضور داشتند؛ فاطمه غزاله ازجمله زنانی بود که در جریان قیام ۱۹۳۶م به دست نیروهای بریتانیایی کشته شد.[۲۹۵] تداوم منازعهٔ فلسطین و اسرائیل بر نقش اجتماعی و سیاسی زنان فلسطینی نیز تأثیر گذاشته است.[۲۹۶] همچنین، گروهی از زنان موسوم به مرابطات در مسجدالاقصی حضور داشتند و فعالیت آنان در برخی منابع با حفظ حضور فلسطینیان در این مکان و واکنش به محدودیت‌های ورود مرتبط دانسته شده است.[۲۹۷]

خانواده

خانواده از نهادهای اصلی جامعهٔ فلسطین به‌شمار می‌رود، اما در دهه‌های اخیر دستخوش تغییرات جمعیتی و اجتماعی شده است.[۲۹۸] میانگین بُعد خانوار از ۵/۸ نفر در سال ۲۰۰۷م به ۵/۰ نفر در سال ۲۰۲۱م کاهش یافته است؛ به‌طوری‌که این رقم در کرانهٔ باختری ۴/۷ نفر و در نوار غزه ۵/۶ نفر بوده است. همچنین، در سال ۲۰۲۱م حدود ۱۱درصد از خانوارهای فلسطینی، شامل ۱۲درصد در کرانهٔ باختری و ۱۰درصد در نوار غزه، دارای سرپرست زن بودند.[۲۹۹]

نرخ باروری نیز روندی کاهشی داشته و از ۴/۶ تولد به ازای هر زن در دورهٔ ۲۰۰۳–۱۹۹۹م، به ۳/۸ تولد در دورهٔ ۲۰۱۹–۲۰۱۷م و ۳/۳۱ تولد در سال ۲۰۲۳م رسیده است.[۳۰۰][۳۰۱] باوجود این کاهش، نرخ باروری فلسطین همچنان در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بالا است؛ به‌گونه‌ای‌که در سال ۲۰۲۰م این نرخ در مناطق شهری ۳/۸، در مناطق روستایی ۴/۴ و در اردوگاه‌ها ۳/۵ تولد به ازای هر زن بوده است.[۳۰۲]

براساس آمار سال ۲۰۲۲م، ۴۳٬۴۳۰ مورد ازدواج و ۹٬۵۶۴ مورد طلاق در فلسطین به ثبت رسید که به‌ترتیب ۲۴٬۲۶۳ و ۵٬۳۰۲ مورد در کرانهٔ باختری و ۱۹٬۱۶۷ و ۴٬۲۶۲ مورد در نوار غزه بوده است. میانگین سن ازدواج نیز ۲۶ سال برای مردان و ۲۱ سال برای زنان گزارش شده است.[۳۰۳] گزارش‌های پیشین نیز نرخ طلاق در فلسطین را در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان پایین ارزیابی کرده‌اند.[۳۰۴] در سال‌های اخیر، اشغال، آوارگی، جنگ، ناامنی و مشکلات اقتصادی نیز بر وضعیت خانواده‌های فلسطینی اثر گذاشته و در برخی مناطق فشار برنهاد خانواده و روندهای مرتبط با آن، ازدواج و طلاق را افزایش داده است.[۳۰۵]

نظام آموزشی

آموزش در سرزمین فلسطین پیشینه‌ای تاریخی دارد و در دورهٔ معاصر، هم‌زمان با تحولات سیاسی و اجتماعی این سرزمین، ساختارهای آموزشی آن دستخوش تغییر شده است. نظام آموزشی فلسطین زیرنظر وزارت تربیت و آموزش عالی فلسطین[۳۰۶] اداره می‌شود و آموزش در مقاطع پیش‌دبستانی، عمومی و آموزش عالی را در کرانهٔ باختری و نوار غزه دربر می‌گیرد.[۳۰۷] آموزش عالی در این سرزمین از دههٔ ۱۹۵۰م با تأسیس کالج‌های دوساله آغاز شد و از دههٔ ۱۹۷۰م با تأسیس دانشگاه‌ها ادامه یافت.[۳۰۸] براساس آمار سال تحصیلی ۲۰۲۵–۲۰۲۴م، در کرانهٔ باختری ۲٬۴۷۴ مدرسه با ۸۱۳٬۱۳۶ دانش‌آموز فعالیت می‌کنند و نرخ ترک تحصیل ۰٫۶۲٪ است.[۳۰۹] همچنین، تا سال ۲۰۲۲م، ۵۳ مؤسسهٔ آموزش عالی، شامل ۱۹ دانشگاه، ۱۵ کالج دانشگاهی و ۱۷ کالج محلی، در فلسطین فعال بوده‌اند.[۳۱۰]

در پی جنگ و درگیری‌های نظامی از سال ۲۰۲۳م، بخش آموزش در سرزمین‌های فلسطینی، به‌ویژه نوار غزه، آسیب‌های گسترده‌ای دیده است. براساس گزارش‌ها، هزاران دانش‌آموز، کودک و معلم کشته یا مجروح شده‌اند، بیش از ۲۰۰ مدرسه تخریب یا آسیب دیده و بیش از ۶۰۰ هزار دانش‌آموز از دسترسی به آموزش محروم شده‌اند. این وضعیت، روند آموزش و سلامت روانی دانش‌آموزان را به‌طور قابل‌توجهی تحت‌تأثیر قرار داده است.[۳۱۱]

برخی منابع، سیاست‌ها و اقدامات آموزشی اسرائیل در سرزمین‌های فلسطینی را نیز از عوامل مؤثر بر دگرگونی محتوای آموزشی و بازنمایی تاریخ، هویت و میراث فرهنگی فلسطینیان دانسته‌اند و دربارهٔ تأثیر آنها بر روایت‌های تاریخی و فرهنگی مورد استفاده در آموزش بحث کرده‌اند.[۳۱۲]

ادبیات و هنر

ادبیات

ادبیات فلسطین شامل شعر، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه، نقد ادبی و روزنامه‌نگاری است و در پی تحولات تاریخی سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم، به‌ویژه آوارگی، اشغال و پراکندگی فلسطینیان، موضوعاتی چون هویت، تبعید، حافظه و پیوند با سرزمین را بازتاب داده است.[۳۱۳] شعر، بخش مهمی از این میراث است[۳۱۴] و شاعرانی چون ابراهیم طوقان، عبدالرحیم محمود،[۳۱۵] فدوی طوقان و محمود درویش از چهره‌های برجستهٔ آن به‌شمار می‌روند.[۳۱۶][۳۱۷] ادبیات داستانی نیز از نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم گسترش یافت و در سه حوزهٔ ادبیات تبعید، کرانهٔ باختری و غزه و فلسطینیان ساکن اسرائیل شکل گرفت.[۳۱۸] ادبیات شفاهی، به‌ویژه حکایه، نیز از گونه‌های مهم فرهنگ فلسطین محسوب می‌شود.[۳۱۹]

هنرهای تجسمی

هنر فلسطینی شامل نقاشی، مجسمه‌سازی، پوستر، گرافیتی، عکاسی، پوشاک سنتی و صنایع دستی است و بازتاب‌دهندهٔ تاریخ، فرهنگ و تجربهٔ زیستهٔ فلسطینیان است. این هنر پس‌از نکبت ۱۹۴۸م و آوارگی گستردهٔ فلسطینیان، با مضامینی چون هویت ملی، آوارگی، مقاومت، حافظه و پیوند با سرزمین درآمیخت و نمادهایی مانند کلید فلسطینی، درخت زیتون، صبر/کاکتوس، شقایق تاجی و پرتقال یافا به عناصر نمادین آن تبدیل شدند. تحولات سیاسی و اجتماعی پس‌از ۱۹۴۸م و تجربهٔ اشغال و پراکندگی نیز در شکل‌گیری مضامین و شیوه‌های بازنمایی هنر فلسطینی تأثیر گذاشت. هنرمندانی چون ناجی العلی، اسماعیل شموط، مصطفی الحلاج و عبدالحی مسلم، روایت فلسطینی از اشغال و آوارگی را در سطح بین‌المللی معرفی کردند.[۳۲۰][۳۲۱]

هنرهای نمایشی و سینما

تئاتر فلسطین از دههٔ ۱۹۲۰م تاکنون، از اجرای آثار ترجمه‌شده به نمایشنامه‌هایی با مضامین ملی و سپس فعالیت‌های حرفه‌ای پس‌از توافق اسلو تحول یافته و باوجود محدودیت‌ها به فعالیت خود ادامه داده است.[۳۲۲] سینمای فلسطین با تولید صدها فیلم مستند و داستانی، به روایت تاریخ، جامعه و تجربه‌های زیستهٔ فلسطینیان و بازتاب پیامدهای اشغال، آوارگی و منازعهٔ فلسطین و اسرائیل پرداخته است.[۳۲۳]

پس‌از توافق‌های اسلو و تشکیل تشکیلات خودگردان فلسطین، فعالیت نهادهای فرهنگی و هنری گسترش یافت و مراکزی مانند موزهٔ فلسطین در بیرزیت، بنیاد المعمل، مرکز هنری خلیل السکاکینی و آکادمی بین‌المللی هنر فلسطین در توسعهٔ آموزش هنر، برگزاری نمایشگاه‌ها و معرفی هنر فلسطینی به جهان نقش مهمی ایفا کردند.[۳۲۴][۳۲۵]

رسانه

رسانه‌های فلسطینی شامل نهادهای وابسته به تشکیلات خودگردان در کرانهٔ باختری، رسانه‌های وابسته به حماس در نوار غزه و نیز رسانه‌های مستقل است.[۳۲۶] خبرگزاری رسمی وفا و سازمان رادیو و تلویزیون فلسطین (PBC) از نهادهای دولتی هستند و روزنامه‌هایی مانند الحیاه الجدیده، القدس، الایام و فلسطین از مهم‌ترین نشریات به‌شمار می‌روند.[۳۲۷][۳۲۸][۳۲۹] در غزه، شبکهٔ الاقصی و خبرگزاری شهاب از رسانه‌های وابسته به حماس هستند[۳۳۰] و رسانه‌های بین‌المللی مانند الجزیره، رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس‌پرس و بی‌بی‌سی نیز در این سرزمین‌ها فعالیت می‌کنند.[۳۳۱] براساس گزارش گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۲۵، فلسطین در رتبهٔ ۱۶۳ از ۱۸۰ کشور از نظر آزادی رسانه قرار دارد و در جریان جنگ از ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، شمار زیادی از روزنامه‌نگاران در نوار غزه کشته شدند و فعالیت رسانه‌ای با محدودیت‌های گسترده‌ای مواجه شد.[۳۳۲] در کرانهٔ باختری نیز گزارش‌هایی از نقض آزادی مطبوعات از سوی تشکیلات خودگردان و نیروهای اسرائیلی منتشر شده است.[۳۳۳] رسانه‌های فلسطینی، افزون‌بر اطلاع‌رسانی، در بازنمایی رویدادهای تاریخی و سیاسی و انتقال دیدگاه‌ها و روایت‌های مربوط به جامعهٔ فلسطینی نیز نقش داشته‌اند. هفته‌نامهٔ الاستقلال و رادیوی إذاعة صوت القدس نیز در برخی منابع به جریان‌های سیاسی و دینی خاص در فلسطین نزدیک دانسته شده‌اند.[۳۳۴]

بهداشت و درمان

نظام سلامت در سرزمین‌های فلسطینی، به‌ویژه در کرانهٔ باختری و نوار غزه با مشارکت وزارت بهداشت فلسطین، سازمان‌های بین‌المللی، ازجمله آنروا، نهادهای غیردولتی و بخش خصوصی اداره می‌شود.[۳۳۵][۳۳۶][۳۳۷] امید به زندگی در فلسطین طی دهه‌های گذشته افزایش یافته و هم‌زمان میزان مرگ‌ومیر نوزادان کاهش یافته است؛ بااین‌حال، بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری‌های قلبی و عروقی، دیابت و سرطان، در کنار بیماری‌های عفونی، از مهم‌ترین چالش‌های سلامت به‌شمار می‌روند.[۳۳۸] آنروا نیز خدماتی مانند مراقبت‌های بهداشتی اولیه، واکسیناسیون، مراقبت از مادر و کودک و درمان بیماری‌های مزمن را برای آوارگان فلسطینی ارائه می‌کند.[۳۳۹] تحولات سیاسی، اشغال و درگیری‌های نظامی نیز در دوره‌های مختلف بر دسترسی فلسطینیان به خدمات درمانی و توسعهٔ زیرساخت‌های سلامت تأثیر گذاشته است. پس‌از آغاز جنگ در نوار غزه در اکتبر ۲۰۲۳م، کمبود دارو و تجهیزات پزشکی، محدودیت دسترسی به خدمات درمانی و آسیب به مراکز و زیرساخت‌های بهداشتی، فشار زیادی بر نظام سلامت وارد کرد.[۳۴۰][۳۴۱] در این دوره، براساس برخی گزارش‌ها، شمار کارکنان درمانی کشته‌شده به حدود ۳۰۰ نفر و میزان تخریب یا ازکارافتادگی ناوگان آمبولانس‌ها به حدود ۸۰درصد رسید.[۳۴۲] همچنین، ۱۴۰۲ نفر از کارکنان پزشکی و ۱۱۳ نفر از نیروهای دفاع مدنی جان خود را از دست دادند.[۳۴۳] حملات به مراکز درمانی و محدودیت دسترسی به خدمات پزشکی، ازجمله در بیمارستان المَعْمَدانی، به یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ بر نظام سلامت غزه تبدیل شد. در جریان حمله به این بیمارستان نیز شمار زیادی از غیرنظامیان کشته و زخمی شدند.[۳۴۴]

ورزش

فوتبال محبوب‌ترین ورزش فلسطین است و پیشینهٔ سازمان‌یافتهٔ آن به دههٔ ۱۹۲۰م و تأسیس باشگاه‌های ورزشی و اجتماعی بازمی‌گردد.[۳۴۵] تیم ملی فوتبال فلسطین با قهرمانی در مسابقات چلنج کاپ آسیا در سال ۲۰۱۴م، برای نخستین‌بار به جام ملت‌های آسیا ۲۰۱۵م راه یافت.[۳۴۶] از شناخته‌شده‌ترین فوتبالیست‌های فلسطین می‌توان به عُدی الدباغ، مهاجم تیم ملی فلسطین[۳۴۷] و مصعب البطاط، کاپیتان پیشین تیم ملی اشاره کرد.[۳۴۸]

افزون‌بر فوتبال، شطرنج، مشت‌زنی،[۳۴۹] ورزش‌هایی مانند دوومیدانی، شنا، بسکتبال، والیبال، تنیس روی میز، شمشیربازی، جودو، کاراته، تکواندو، وزنه‌برداری و کشتی فرنگی نیز در فلسطین رواج دارند و ورزشکاران این کشور در رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی حضور می‌یابند.[۳۵۰] فلسطین از بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۹۶م در آتلانتا تاکنون، در همهٔ دوره‌های بازی‌های المپیک تابستانی شرکت کرده است.[۳۵۱] میار العیایده، سوارکار فلسطینی، نخستین زن اسب‌سوار و مربی اسب‌سواری در فلسطین است.[۳۵۲]

نمادهای ملی فلسطین

سرود ملی بلادی، درخت زیتون، عقاب صحرایی و پرچم فلسطین با رنگ‌های سیاه، سفید، سبز و مثلث قرمز، از مهم‌ترین نمادهای ملی فلسطین به‌شمار می‌روند.[۳۵۳]

دیدگاه اندیشمندان دربارهٔ فلسطین

مسئلهٔ فلسطین در آثار و دیدگاه‌های اندیشمندان، نویسندگان و پژوهشگران از جنبه‌های تاریخی، سیاسی، حقوقی، اجتماعی و فرهنگی بررسی شده است و ازاین‌رو، در ادبیات پژوهشی معاصر، موضوعی چندبعدی و میان‌رشته‌ای به‌شمار می‌رود. در رویکرد تاریخی، شکل‌گیری جامعه و هویت فلسطینی، تحولات فلسطین در اواخر دورهٔ عثمانی، دورهٔ قیمومت بریتانیا، تحولات منتهی به سال ۱۹۴۸م، جنگ ۱۹۴۸م و آوارگی گستردهٔ فلسطینیان، جنگ‌های عربی - اسرائیلی و پیامدهای جنگ ۱۹۶۷م از محورهای اصلی پژوهش‌ها بوده است. در این مطالعات، مسئلهٔ آوارگی فلسطینیان، شکل‌گیری اردوگاه‌های پناهندگان و تداوم مسئلهٔ فلسطین در نسل‌های پس‌از آوارگی نیز مورد توجه قرار گرفته است.[۳۵۴]

اندیشمندان فلسطینی نیز از منظرهای گوناگون به این مسائل پرداخته‌اند. ادوارد سعید با تمرکز بر مفهوم شرق‌شناسی، بازنمایی فلسطینیان و رابطهٔ قدرت و دانش، به بررسی جایگاه فلسطین در گفتمان‌های سیاسی و فرهنگی پرداخت. غسان کنفانی در آثار ادبی و سیاسی خود تجربهٔ آوارگی و مقاومت فلسطینیان را بازتاب داد و محمود درویش در شعر خود مفاهیمی مانند سرزمین، هویت، تبعید و حافظه را برجسته کرد. عزمی بشاره و ساری نسیبه نیز از منظرهای سیاسی، فلسفی و اجتماعی دربارهٔ هویت، دولت، شهروندی، اشغال و منازعهٔ فلسطین و اسرائیل و آیندهٔ سیاسی فلسطینیان نوشته‌اند. آثار این متفکران، در کنار آثار دیگر پژوهشگران و نویسندگان فلسطینی، در شکل‌گیری و گسترش گفتمان‌های مربوط به هویت فلسطینی و مطالعات فلسطین نقش داشته است.[۳۵۵]

فلسطین در هنر و رسانهٔ جهان

مسئلهٔ فلسطین بازتاب گسترده‌ای در هنر و رسانه‌های جهان داشته و موضوع آثار فراوانی در حوزه‌های سینما، ادبیات، هنرهای تجسمی، موسیقی، مستند و رسانه‌های خبری بوده است. هنرمندان و نویسندگان بسیاری در کشورهای مختلف با پرداختن به موضوعاتی مانند تاریخ، جنگ، اشغال، آوارگی، هویت، مقاومت، صلح و حقوق بشر، تجربهٔ فلسطینیان را بازنمایی کرده‌اند. همچنین رسانه‌های بین‌المللی، شبکه‌های اجتماعی و جشنواره‌های فرهنگی و هنری، نقش مهمی در انعکاس تحولات فلسطین و شکل‌گیری افکار عمومی دربارهٔ این مسئله ایفا کرده‌اند؛ هرچند نحوهٔ بازنمایی این موضوع در رسانه‌ها و آثار هنری، بسته به رویکردهای سیاسی، فرهنگی و رسانه‌ای، متفاوت بوده است.[۳۵۶]

پژوهش‌ها دربارهٔ فلسطین

دربارهٔ فلسطین تاریخی و تحولات سیاسی، جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی این سرزمین و جامعهٔ فلسطینی، آثار پژوهشی و کتاب‌های متعددی به زبان‌های مختلف منتشر شده است. این آثار موضوعاتی مانند تاریخ و جغرافیای فلسطین، تحولات سیاسی و منازعهٔ فلسطین و اسرائیل، صهیونیسم، آوارگی و پناهندگی فلسطینیان، و نیز دیدگاه‌های سیاسی و فرهنگی دربارهٔ مسئلهٔ فلسطین را بررسی می‌کنند. از آثار و منابع فارسی و عربی در این زمینه می‌توان به القضیة الفلسطینیة نوشتهٔ اکرم زعیتر، بلادنا فلسطین اثر مصطفی مراد الدباغ، دانشنامه فلسطین، دایرةالمعارف مصور فلسطین و ماجرای فلسطین و اسرائیل اشاره کرد.[۳۵۷][۳۵۸][۳۵۹][۳۶۰] همچنین آثاری مانند خاطرات خدمت در فلسطین (۱۳۲۰–۱۳۲۵)، گزارشی تاریخی از وضعیت جامعه و شهرهای فلسطین در دورهٔ مأموریت نویسنده در این سرزمین ارائه می‌کند. در کنار پژوهش‌های تاریخی و جغرافیایی، شماری از آثار نیز به بررسی دیدگاه شخصیت‌های سیاسی و مذهبی دربارهٔ مسئلهٔ فلسطین اختصاص یافته‌اند؛ ازجمله فلسطین از دیدگاه امام خمینی[۳۶۱] و فلسطین از منظر سید علی خامنه‌ای.[۳۶۲]

مناسبت‌های مهم دربارهٔ فلسطین

  • روز سرزمین: مناسبتی در میان فلسطینیان است که در یادبود اعتراضات علیه مصادرهٔ زمین‌های فلسطینیان برگزار می‌شود و با تجمع، تظاهرات و اعتصاب عمومی همراه است. این مناسبت در پی تصمیم دولت اسرائیل برای مصادرهٔ زمین‌های فلسطینیان در الجلیل و اعتراضات گستردهٔ متعاقب آن شکل گرفت. در جریان این اعتراضات، شش فلسطینی کشته و بیش از ۲۰۰۰ نفر زخمی و بیش از ۱۰۰ نفر از مردم فلسطین دستگیر شدند. از آن زمان، این مناسبت به یکی از نمادهای هویت و اعتراض سیاسی فلسطینیان تبدیل شده است.[۳۶۳]
  • روز جهانی همبستگی با مردم فلسطین: این مناسبت به تصویب قطعنامهٔ ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد دربارهٔ طرح تقسیم فلسطین در سال ۱۹۴۷م و تداوم مناقشهٔ فلسطین و اسرائیل مرتبط است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۷۷م، ۲۹ نوامبر را به‌عنوان روز جهانی همبستگی با مردم فلسطین تعیین کرد. این روز در کشورهای مختلف با برگزاری برنامه‌ها و مراسمی دربارهٔ وضعیت فلسطینیان، مسئلهٔ آوارگان و حق تعیین سرنوشت آنان گرامی داشته می‌شود. تداوم مناقشه، گسترش شهرک‌سازی در بخش‌هایی از کرانهٔ باختری و بحران انسانی در نوار غزه ازجمله موضوعاتی است که در این مناسبت مورد توجه قرار می‌گیرد.[۳۶۴]
  • روز نکبت: آوارگی گستردهٔ فلسطینیان و تحولات ناشی از جنگ ۱۹۴۸م، در ادبیات فلسطینی نَکْبَت یا فاجعه نامیده می‌شود و سال ۱۹۴۸م از این منظر سال نَکْبَت خوانده می‌شود.[۳۶۵] سال ۱۹۶۷م نیز به‌دلیل شکست کشورهای عربی شامل مصر، سوریه، اردن و عراق از اسرائیل و اشغال کرانهٔ باختری، بیت‌المقدس شرقی و نوار غزه، نَکْسَه نام گرفته است.[۳۶۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ صالح الخیری، «نام‌های فلسطین و قدس دلیل عربی بودن آن است»، وب‌سایت مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین.
  2. ↑ «تاریخ باستان و معاصر فلسطین»، وب‌سایت المرکز الفلسطینی للإعلام.
  3. ↑ صالح، فلسطین، ۱۱–۱۲.
  4. ↑ خان، تاریخ فلسطین القدیم، ۲۴.
  5. ↑ «Status of Palestine in the UN/non-member observer State status – GA resolution»، website Question of Palestine.
  6. ↑ “History of the Question of Palestine”, website United Nations.
  7. ↑ “Palestine's Total Size & Land Area: size rank & territory types”, website Georank.
  8. ↑ محجوب و یاوری، گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی، ۲۲۱.
  9. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار، ۴۲.
  10. ↑ جنگجوی مهرانگیز، «نگاهی به نقش و جایگاه منابع آبی در اقتصاد و امنیت تلآویو / آب، پاشنه آشیل امنیت ملی اسراییل»، وب‌سایت مگ ایران - روزنامه سرمایه.
  11. ↑ ولید، نوار غزه، ۹.
  12. ↑ سهلی، فلسطین أرض و شعب، ۳۱.
  13. ↑ محجوب و یاوری، گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی، ۲۲۱.
  14. ↑ «تداوم اشغالگری رژیم صهیون در کرانه باختری/ هویت‌زدایی از فلسطینیان با قطع درختان زیتون»، خبرگزاری تسنیم.
  15. ↑ بختیاری، «فلسطین»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
  16. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،، ۴۷.
  17. ↑ بختیاری، «فلسطین»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
  18. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،، ۴۲.
  19. ↑ شیرودی، فلسطین و صهیونیسم، ۱۳–۱۴.
  20. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار، ۴۷.
  21. ↑ بختیاری، «فلسطین»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
  22. ↑ «تقسیمات استانی جدید فلسطین و اعمال فشار اقتصادی بیشتر به غزه»، خبرگزاری تسنیم.
  23. ↑ «هدف از انتصاب استانداران جدید در کرانه باختری توسط تشکیلات خودگردان فلسطین چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  24. ↑ «آخرین تحولات «دفن ایده تشکیل کشور فلسطین»»، خبرگزاری ایسنا.
  25. ↑ حقجو، «فلسطین نقطه استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان.
  26. ↑ شیرودی، فلسطین و صهیونیسم، ۱۵.
  27. ↑ حقجو، «فلسطین نقطه استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان.
  28. ↑ “Crisis Guide: The Israeli-Palestinian Conflict”, website Council on Foreign Relations (CFR).
  29. ↑ «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  30. ↑ “Jerusalem”, website HISTORY.com (History).
  31. ↑ صالح، فلسطین، ۳۰.
  32. ↑ “Jerusalem”, website HISTORY.com (History).
  33. ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۷:‎ ۶۱.
  34. ↑ دل‌آرا نعمتی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات»، مطالعات قرآنی، ۱۴۰–۱۴۱.
  35. ↑ «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  36. ↑ Magness, The Archaeology of the Holy Land: From the Destruction of Solomon's Temple to the Muslim Conquest, 313–345.
  37. ↑ عبدالحافظ، الاوضاع الدیمقراطیه لفلسطینی، ۲۵۵.
  38. ↑ سهلی، فلسطین، ۳۱.
  39. ↑ صالح، سکان فلسطین، ۴۱.
  40. ↑ «هفت دهه درگیری بین اسرائیل و فلسطینی‌ها بر سر چیست؟»، وب‌سایت یورونیوز.
  41. ↑ «مرکز آمار فلسطین: جمعیت فلسطینیان در جهان به ۱۳٫۷ میلیون نفر رسید»، وب‌سایت آنادولو.
  42. ↑ “Muslim Majority Countries 2026”, website World Population Review.
  43. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  44. ↑ “State of Palestine Population (2026)”, website Worldometer.
  45. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  46. ↑ “Palestine”, website Encyclopaedia Britannica.
  47. ↑ صالح، فلسطین، ۱۲–۱۳.
  48. ↑ آغا، مدائن فلسطین، ۴۲.
  49. ↑ «نگاهی به تاریخچه قدس و فلسطین»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  50. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  51. ↑ ابوخلیل، أطلس دول العالم الإسلامی، ۸۵.
  52. ↑ صالح، فلسطین، ۱۳–۱۴.
  53. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار، ۷۳–۷۴.
  54. ↑ صالح، فلسطین، ۱۳–۱۴.
  55. ↑ خاقانی، «شیعة فلسطین وعودة الحق»، صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی، ۳.
  56. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۱۸۶–۱۸۷.
  57. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار، ۹۴.
  58. ↑ واعظ، خداوردی و دهشیری، «بررسی وضعیت و جایگاه مسئله فلسطین در عادی‌سازی روابط عربستان سعودی و رژیم اسرائیل»، مطالعات بین‌المللی، ۱۴۰.
  59. ↑ زیدآبادی، دین و دولت در اسرائیل، ۱۲۷–۱۲۸.
  60. ↑ دهقانی، «قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»»، سیاست خارجی، ۱۰۱۵–۱۰۱۸.
  61. ↑ دهقانی، «قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»»، سیاست خارجی، ۱۰۲۶–۱۰۲۷.
  62. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۵.
  63. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۹.
  64. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۱۸–۲۱۹.
  65. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۹.
  66. ↑ «مجمع عمومی آوارگان فلسطینی: پرداخت غرامت بدون حق بازگشت مردود است»، خبرگزاری ایرنا.
  67. ↑ «توافق اسلو و دستاوردهای تلخ آن برای فلسطین»، وب‌سایت شبکه العالم.
  68. ↑ Korman, The Right of Conquest: The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice, 249–266 و 304.
  69. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۱۸۰–۱۸۳.
  70. ↑ دهقانی، «ادامه اشغال با شهرک‌سازی: ماهیت رژیم صهیونیستی اسراییل»، مطالعات منطقه‌ای، ۲.
  71. ↑ «مروری بر تاریخ مبارزات مردمی فلسطین از ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۲»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  72. ↑ «جنگ غزه، حمله گسترده موشکی مقاومت به تل آویو و فرودگاه بن گوریون»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  73. ↑ «ابعاد روانی عملیات «طوفان الاقصی» بر ارتش رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری فارس.
  74. ↑ «مروری بر تاریخ مبارزات مردمی فلسطین از ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۲»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  75. ↑ «نگاهی به پنج دوره کنفرانس حمایت از انتفاضه فلسطین»، خبرگزاری صداوسیما.
  76. ↑ «برگزاری کنفرانس حمایت از فلسطین در کربلای معلی»، وب‌سایت شبکه العالم.
  77. ↑ «گزارش العالم از کنفرانس حمایت از مسئله فلسطین در اسلام‌آباد»، وب‌سایت شبکه العالم.
  78. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۹:‎ ۲۶۷.
  79. ↑ پاک‌نیا تبریزی، «علمای شیعه و دفاع از قدس شریف»، مبلغان، ۱۵۳-۱۶۳.
  80. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۲:‎ ۱۳۹ و ۲۰۱.
  81. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۷:‎ ۲۹۱–۲۹۲.
  82. ↑ «بیانات در ششمین کنفرانس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فسطین»»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  83. ↑ رضوی، «علمای شیعه و حمایت فقهی و سیاسی از فلسطین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  84. ↑ سرحدی، «علمایی که نسبت به مسئله فلسطین واکنش نشان دادند»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
  85. ↑ محتشمی‌پور، «مروری بر شکل‌گیری رژیم اشغالگر قدس»، حضور، ۱۲۲.
  86. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۳۱۷–۳۳۱.
  87. ↑ «روند مذاکرات صلح خاورمیانه از ۱۹۶۷م تا کنون»، خبرگزاری بی‌بی‌سی نیوز فارسی.
  88. ↑ «ترامپ: معامله قرن طرحی برد-برد است؛ فلسطینی‌ها 'کشور مستقل' تشکیل می‌دهند»، خبرگزاری بی‌بی‌سی نیوز فارسی.
  89. ↑ «اعلام وضعیت فوق‌العاده در سرزمین‌های اشغالی»، وب‌سایت شبکه العالم.
  90. ↑ «ضربهٔ کاری مقاومت فلسطین به اقتصاد صهیونیست‌ها»، خبرگزاری ایسنا.
  91. ↑ «نوزدهمین روز از عملیات طوفان الاقصی شمار شهدای غزه از 6 هزار نفر گذشت»، وب‌سایت شبکه العالم.
  92. ↑ «محکومیت جنایات اسرائیل در خراسان رضوی همچنان ادامه دارد»، وب‌سایت صاحب‌خبران.
  93. ↑ «واکنش کشورهای مختلف به قتل‌عام مردم غزه توسط رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری مهر.
  94. ↑ «انتقاد شدید گوترش از حمله هوایی رژیم صهیونیستی به غزه»، خبرگزاری ایلنا.
  95. ↑ «روسیه دوباره برای آتش‌بس فوری در غزه به شورای امنیت قطعنامه پیشنهاد داد»، خبرگزاری ایرنا.
  96. ↑ «بیانیه نشست فوق‌العاده سازمان همکاری اسلامی دربارهٔ تجاوزات رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری فارس.
  97. ↑ «اتحادیه عرب: اسرائیل محاصره غزه را لغو کند»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  98. ↑ «اجلاس صلح قاهره بدون دستیابی به نتیجه پایان یافت»، وب‌سایت خبری و تحلیلی عصر ایران.
  99. ↑ «پنج شکست بزرگ اسرائیل در عملیات طوفان الاقصی چه بود؟»، خبرگزاری فارس.
  100. ↑ «ساخت اردوگاه آوارگان؛ این بار برای شهرک‌نشینان صهیونیست»، خبرگزاری فارس.
  101. ↑ «ضربهٔ کاری مقاومت فلسطین به اقتصاد صهیونیست‌ها»، خبرگزاری ایسنا.
  102. ↑ «History of the Question of Palestine»، website United Nations.
  103. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  104. ↑ “AMAN Position Paper: The Constitutional Declaration Regarding the Deputy Chair of the PLO Executive Committee”, website AMAN.
  105. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  106. ↑ “In Gaza, senior UN envoy pledges support as Palestinian unity government takes shape”, website UN News.
  107. ↑ “Palestinians weigh fate of consensus government”, website Al Jazeera.
  108. ↑ جودکی و فلاحی سیف‌الدین، «تشریح محورهای منازعه بین فلسطین و اسرائیل»، پژوهش ملل، ۴۴.
  109. ↑ «نقشه فلسطین و مساحت غزه»، وب‌سایت شبکه العالم.
  110. ↑ «دیوان بین‌المللی دادگستری اشغال اراضی فلسطینی توسط اسرائیل را «غیرقانونی» خواند»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  111. ↑ روحانی، آشنایی با کشورهای اسلامی، ۱۲۱–۱۲۲.
  112. ↑ رشوان، دلیل الحرکات الاسلامیه، ۱۴۷–۱۴۸ و ۱۶۱–۱۶۴.
  113. ↑ رشوان، دلیل الحرکات الاسلامیه، ۱۴۷–۱۴۸ و ۱۶۱–۱۶۴.
  114. ↑ “Sanctions against terrorism”, website Council of the European Union.
  115. ↑ «آمریکا: شورای امنیت حماس را در فهرست گروه‌های تروریستی قرار دهد»، خبرگزاری ایرنا.
  116. ↑ رشوان، دلیل الحرکات الاسلامیه، ۱۴۷–۱۴۸ و ۱۶۱–۱۶۴.
  117. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۲.
  118. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۲.
  119. ↑ «صابرین فلسطین؛ گروه مقاومت شیعی، همچون حزب‌الله لبنان»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  120. ↑ جابر، کوانت و موزلی‌تش، تاریخ انقلاب فلسطین، ۱:‎ ۱۲۴.
  121. ↑ «السلطة الفلسطینیة: ما هی؟ وما صلاحیاتها؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی عربی.
  122. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  123. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  124. ↑ «فلسطین ناظر غیرعضو از نگاه حقوقی و اسلامی، سازمان آزادی‌بخش فلسطین»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  125. ↑ «پذیرش فلسطین به‌عنوان ناظر غیرعضو سازمان ملل احیای عدالت تاریخی است»، خبرگزاری ایرنا.
  126. ↑ «تصویب قطعنامه تعیین حق سرنوشت فلسطینیان در مجمع عمومی سازمان ملل»، خبرگزاری ایسنا.
  127. ↑ “Non-Member-States”, website United Nations.
  128. ↑ “ISO 3166-1 Newsletter VI-14 (2013-02-06) Name change for State of Palestine and other minor corrections”, News Agency ISO 3166-1 Newsletter.
  129. ↑ «سوالات جهانی دربارهٔ به رسمیت شناختن فلسطین؛ این تصمیم چه زمانی عملیاتی می‌شود؟»، خبرگزاری ایرنا.
  130. ↑ «کشور فلسطینی؛ چه کشورهایی به رسمیت شناخته‌اند و چرا مهم است؟»، وب‌سایت دویچه وله.
  131. ↑ «تشکیلات خودگردان: اظهارات بنت درخصوص اراضی فلسطین، مردود است»، خبرگزاری ایسنا.
  132. ↑ «فلسطین؛ لزوم حمایت سیاسی بین‌المللی، هست‌ها و بایدها»، خبرگزاری فارس.
  133. ↑ «سوالات جهانی دربارهٔ به رسمیت شناختن فلسطین؛ این تصمیم چه زمانی عملیاتی می‌شود؟»، خبرگزاری ایرنا.
  134. ↑ «فلسطین در گذر زمان»، خبرگزاری ایرنا.
  135. ↑ «فقط ایران در روزهای سخت در کنار مردم یمن ایستاد»، خبرگزاری مهر.
  136. ↑ “The Question of Palestine and the General Assembly”, website United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL).
  137. ↑ “The Question of Palestine and the General Assembly”, website United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL).
  138. ↑ “What Is U.S. Policy on the Israeli-Palestinian Conflict?”, website Council on Foreign Relations (CFR).
  139. ↑ “What Is U.S. Policy on the Israeli-Palestinian Conflict?”, website Council on Foreign Relations (CFR).
  140. ↑ «عربستان و ۴ کشور عربی خواستار به رسمیت شناختن فلسطین شدند»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد.
  141. ↑ «درخواست فوری روسیه از فلسطین و رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت خبری تحلیلی تابناک.
  142. ↑ «رئیس‌جمهور ترکیه: راه‌حل دو دولتی در مسئله فلسطین اکنون خواست مشترک اکثریت جهانی است»، وب‌سایت تی‌آرتی فارسی.
  143. ↑ “Sanctions against terrorism”, website Council of the European Union.
  144. ↑ «آمریکا: راه‌حل دو کشوری همچنان دست نیافتنی است»، خبرگزاری ایسنا.
  145. ↑ “Is the US serving the Israel-Palestine peace process?”, website CGTN.
  146. ↑ “The Question of Palestine and the General Assembly”, website United Nations Information System on the Question of Palestine (UNISPAL).
  147. ↑ «متن سخنان رئیس‌جمهوری در کنفرانس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین»، خبرگزاری ایرنا.
  148. ↑ «راه‌حل مسئله فلسطین بازگشت آوارگان و برگزاری رفراندوم با حضور ساکنان اصلی آن است»، خبرگزاری ایسنا.
  149. ↑ محمدی، «مفهوم‌شناسی نابودی اسرائیل»، وب‌سایت اندیشکدهٔ مطالعات یهود.
  150. ↑ «اسرائیل چگونه نابود می‌شود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای.
  151. ↑ «باقری: کلید برقراری ثبات و آرامش در منطقه توقف جنایات اسرائیل است»، خبرگزاری ایسنا.
  152. ↑ «امیرعبداللهیان: راه حل دو کشوری به رفع مسئله فلسطین کمکی نمی‌کند»، خبرگزاری ایرنا.
  153. ↑ «چرا ایران در رای‌گیری اعلامیه نیویورک در حمایت از راهکار دو دولتی فلسطین غایب بود؟»، خبرگزاری ایرنا.
  154. ↑ «مجمع عمومی سازمان ملل حق تعیین سرنوشت فلسطینیان را تأیید کرد»، خبرگزاری ایرنا.
  155. ↑ "کل ما تحتاجون معرفته عن قرار الجمعیة العامة بشأن عضویة فلسطین فی الأمم المتحدة"، أخبار الأمم المتحدة.
  156. ↑ «قطعنامه عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل به تصویب مجمع عمومی رسید»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  157. ↑ «عربستان و ۴ کشور عربی خواستار به رسمیت شناختن فلسطین شدند»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد.
  158. ↑ «دومینوی قطع روابط کشورهای عربی با اسرائیل، چرا این قطع ارتباط مهم است؟»، خبر آنلاین.
  159. ↑ «رژیم صهیونیستی و جهان عرب؛ هشت جنگ و پنج پیمان»، خبرگزاری ایرنا.
  160. ↑ «رژیم صهیونیستی و جهان عرب؛ هشت جنگ و پنج پیمان»، خبرگزاری ایرنا.
  161. ↑ «امارات باید مسئولیت تمامی عواقب حماقت عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی را بپذیرد»، خبرگزاری ایسنا.
  162. ↑ «سازش اعراب با دشمن هفتاد ساله؛ برنده و بازنده کیست»، خبرگزاری ایرنا.
  163. ↑ «در مورد سازمان همکاری اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  164. ↑ "منظمة التعاون الإسلامی تُرحب باعتماد مجلس حقوق الإنسان القرارات المتعلقة بفلسطین"، واس (وکالة الأنباء السعودیة).
  165. ↑ «انتقال سفارت آمریکا به قدس؛ تیر خلاص به فرایند صلح»، خبرگزاری ایرنا.
  166. ↑ “US closes Jerusalem consulate in further snub to Palestinian Authority”, website Morning Star.
  167. ↑ بزرگمهری و محمدخانی، «موضوع فلسطین و شورای امنیت سازمان ملل متحد کاربرد حق وتو مانع از تحقق صلح بین‌المللی»، ژئوپلیتیک، ۹۴–۹۵.
  168. ↑ صباغیان و پارسائی، «عوامل بیرونی مؤثر بر نقش‌آفرینی اتحادیه اروپا در قبال مسئله فلسطین»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، ۲۱۸–۲۱۹.
  169. ↑ دهقانی، «بررسی روابط ایران و فلسطین، از پیدایش فلسطین تا اشغال کامل»، مطالعات منطقه‌ای، ۶۰–۶۱.
  170. ↑ «تحولات ۴ دهه‌ای در روابط ایران و مقاومت فلسطین از نگاه الجزیره»، خبرگزاری ایسنا.
  171. ↑ "کیف تطورت علاقة طهران بالمقاومة الفلسطینیة؟"، وب‌سایت شبکهٔ الجزیره.
  172. ↑ «فلسطین؛ نقطه وفاق شیعه، سنی، عرب و عجم!»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  173. ↑ «وزیر خارجه در پیام به خلیل الحیه: حمایت ایران از فلسطین ادامه دارد»، خبرگزاری ایرنا.
  174. ↑ «گفتگوی تلفنی وزرای امور خارجه ایران و اردن»، وب‌سایت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران.
  175. ↑ «دیدار محمود عباس با پوتین»، خبرگزاری مهر.
  176. ↑ «اختصاصی»، خبرگزاری ایرنا.
  177. ↑ «میانجی‌گری چین در جنگ غزه؛ اسرائیل توافق حماس و فتح را محکوم کرد»، خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی.
  178. ↑ “Palestine Refugees”, website UNRWA.
  179. ↑ “Refugees”, website United Nations.
  180. ↑ Albanese and Takkenberg, Palestinian Refugees in International Law (Second Edition), 269–322.
  181. ↑ “Where We Work”, website UNRWA.
  182. ↑ “unrwa projects transparency portal”, website UNRWA.
  183. ↑ «هفت دهه درگیری بین اسرائیل و فلسطینی‌ها بر سر چیست؟»، وب‌سایت یورونیوز.
  184. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  185. ↑ «سازمان ملل: ۴۱٫۶ میلیون آواره در جهان؛ ۶ میلیون نفر فلسطینی هستند»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  186. ↑ «۷۸ سال پس از روز نکبت»، خبرگزاری ایرنا.
  187. ↑ “Note on Currency and Banking in Palestine and Transjordan”, website United Nations — Question of Palestine (UNISPAL).
  188. ↑ "النقود الفلسطینیة عبر العصور"، وکالة الأنباء والمعلومات الفلسطینیة (وفا).
  189. ↑ Rivlin, Arab Economies in the Twenty-First Century, 192–195.
  190. ↑ «اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی»، خبرگزاری مهر.
  191. ↑ “Bank Without Currency: Q&A with Feras Melham, Central Bank Governor Of Palestine”, website Global Finance.
  192. ↑ “Blog: What cash can tell us about Palestine’s fragmented geography”, website UCL Institute for Global Prosperity.
  193. ↑ “Palestinians need a reimagined payments system to rebuild their economy”, website Atlantic Council.
  194. ↑ “West Bank and Gaza Financial Sector Review – World Bank press release”, website UNISPAL.
  195. ↑ «اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی»، خبرگزاری مهر.
  196. ↑ رضایی، «اقتصاد فلسطین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  197. ↑ “Tourism in Palestine in figures”, website Middle East Business.
  198. ↑ “Could Ramallah become an Arab World tech hub?”, website BBC News.
  199. ↑ “Securing Energy for Development in West Bank and Gaza – Brief”, website World Bank.
  200. ↑ Rivlin, Arab Economies in the Twenty-First Century, 1:‎ 192–195.
  201. ↑ “Movement and Access in the West Bank | April 2026”, website OCHA oPt.
  202. ↑ “Movement and Access in the West Bank | April 2026”, website OCHA oPt.
  203. ↑ «اقتصاد فلسطین ۳۵ درصد کوچک شد»، خبرگزاری آنادولو.
  204. ↑ “Palestine GDP”, website Trading Economics.
  205. ↑ «جنگ، ساختار اقتصادی و اجتماعی غزه را فروپاشاند»، وب‌سایت مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین.
  206. ↑ “West Bank and Gaza: Infrastructure Assessment – World Bank report”, website United Nations, UNISPAL (United Nations Information System on the Question of Palestine).
  207. ↑ “West Bank and Gaza: Infrastructure Assessment – World Bank report”, website United Nations, UNISPAL (United Nations Information System on the Question of Palestine).
  208. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  209. ↑ ایوبی، «پاسخ به شبهه‌ای قدیمی»، فتح، ۴.
  210. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  211. ↑ «جنایت روشن و نسل‌کشی یک ملت کهن توسط اسرائیل در غزه»، خبرگزاری مهر.
  212. ↑ «برای کمک‌رسانی به کودکان بی‌سرپرست غزه طرحی راه‌اندازی می‌کنیم»، خبرگزاری مهر.
  213. ↑ “Facts about Palestinian Christians”, website Embassy of the State of Palestine.
  214. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  215. ↑ “Origins and Evolution of the Palestine Problem: 1917-1947”, website United Nations.
  216. ↑ «۴۵ درصد یهودیان جهان ساکن سرزمین‌های اشغالی هستند»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  217. ↑ “Historical Timeline”, website United Nations.
  218. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  219. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  220. ↑ “The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals”, website UNESCO.
  221. ↑ “Decision of the Intergovernmental Committee: 18.COM 8.B.3”, website UNESCO.
  222. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  223. ↑ Hilal, “Pride”, website Goethe-Institut (Palestine Office).
  224. ↑ “About Us”, website NGO Development Center (NDC).
  225. ↑ “Relief and Social Services Programme”, website UNRWA.
  226. ↑ “Mapping Study of Civil Society in Palestine - Update 2015 FINAL REPORT”, website UNISPAL.
  227. ↑ "فلسطینیون یعتنقون المذهب الشیعی فی غزة و حماس السنیة تتکیف مع الوضع"، website France 24.
  228. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۷–۲۰۸.
  229. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  230. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  231. ↑ Dabdoub Nasser, “Revisiting our table". This Week in Palestine.”, website This Week in Palestine.
  232. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  233. ↑ “Iconic Palestinian robe fashions a new political symbol”, website AP News.
  234. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  235. ↑ «چطور مردم جهان چفیه را به عنوان نماد ملی فلسطین پذیرفتند؟»، قدس آنلاین.
  236. ↑ Hammami, “Women, the Hijab and the Intifada”, website MERIP (Middle East Research and Information Project).
  237. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  238. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  239. ↑ رضایی، «بازگشت حجاب به فلسطین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  240. ↑ رضایی، «بازگشت حجاب به فلسطین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  241. ↑ Kassem, Palestinian Women: Narrative Histories and Gendered Memory, 180.
  242. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  243. ↑ رضایی، «بازگشت حجاب به فلسطین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  244. ↑ “State of Palestine – Intangible Cultural Heritage”, website UNESCO Intangible Cultural Heritage.
  245. ↑ “The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals”, website UNESCO.
  246. ↑ “The Inventory of Palestinian Embroidery Heritage”, website UNESCO Intangible Cultural Heritage.
  247. ↑ Rivoal, “Susan Slyomovics, The Object of Memory. Arabs and Jews Narrate the Palestinian Village”, L'Homme. Revue française d'anthropologie, 478–479.
  248. ↑ فیض‌آبادی، «موسیقی اردن»، وب‌سایت ایران موزیکولوژی.
  249. ↑ اسمر، "الإستماع الی نماذج من الأغنیة الشعبیة الفلسطینیة (الروزنا) | الفلکلور الموسیقی الفلسطینی"، محاضرات النجاح.
  250. ↑ "العتابا والمیجنا والدلعونا.. فنون الهویة ومواجهة المحتل فی القوالب الشعریة الفلسطینیة"، شبکه الجزیره.
  251. ↑ “Palestinian music”, website Grove Dictionary of Music and Musicians.
  252. ↑ فیض‌آبادی، «موسیقی اردن»، وب‌سایت ایران موزیکولوژی.
  253. ↑ "تسجیل التطریز الفلسطینی علی لائحة التراث غیر المادی للیونسکو والمالکی یرحب"، خبرگزاری وفا.
  254. ↑ “The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals”, website UNESCO.
  255. ↑ “The Traditional Architecture of Palestine”, website Arab America.
  256. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  257. ↑ Karmi, In Search of Fatima: A Palestinian Story, 18.
  258. ↑ Yamamoto and Kawabata, “The history of Palestinian embroidery and current situation of Palestinian territories”, Journal of Arid Land Studies, 303–311.
  259. ↑ “Tradition of Nabulsi soap making in Palestine”, website UNESCO.
  260. ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیت‌المقدس)، ۱۶.
  261. ↑ «جاذبه‌های گردشگری و مکان‌های دیدنی فلسطین»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  262. ↑ «یونسکو درصدد احیای تل السلطان باستانی در کرانه باختری»، خبرگزاری ایکنا.
  263. ↑ «پروژه یهودی‌سازی محوطه باستانی سبسطیه در کرانه باختری کلید خورد»، خبرگزاری ایکنا.
  264. ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیت‌المقدس)، ۳۸.
  265. ↑ رائف، کنوز القدس، ۳۱.
  266. ↑ مستوفی، نزهةالقلوب (مقالهٔ سوم)، ۵۲.
  267. ↑ «جالب‌ترین و دیدنی‌ترین قبرستان‌ها که از دیدنشان شگفت‌زده می‌شوید!»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  268. ↑ «آیا می‌دانید تعداد مساجد فعال فلسطین بالغ بر ۳۰۶۴مسجد است؟»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  269. ↑ «جاذبه‌های گردشگری و مکان‌های دیدنی فلسطین»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  270. ↑ «آیا می‌دانید تعداد مساجد فعال فلسطین بالغ بر ۳۰۶۴مسجد است؟»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  271. ↑ «مساجد غزه مزین به نام اهل‌بیت»، پایگاه خبری جهان‌نیوز.
  272. ↑ «عشق اهالی غزه به اهل‌بیت+تصاویر»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  273. ↑ «آیا می‌دانید چه تعداد کلیسا در فلسطین وجود دارد؟»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  274. ↑ آغا، مدائن فلسطین، ۴۸–۴۹.
  275. ↑ فوزبورغ، وصف الأراضی المقدسه، ۲۹.
  276. ↑ آغا، مدائن فلسطین، ۸۱.
  277. ↑ «گشتی در آثار تاریخی فلسطین»، وب‌سایت تین‌نیوز.
  278. ↑ «از آثار اسلامی و زیارتی اهل‌بیت در فلسطین چه می‌دانیم؟»، وب‌سایت خبر رضوی.
  279. ↑ «قبایل، عشایر و خانواده‌های سرشناس فلسطینی (قسمت اول) محدودشدن قبیله‌گرایی در میان فلسطینی‌ها»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  280. ↑ "عشائر وعائلات غزة: نرفض أن نکون بدیلا عن أی نظام سیاسی"، خبرگزاری شفقنا (العربی).
  281. ↑ Hilal, “Pride”, website Goethe-Institut (Palestine Office).
  282. ↑ Pasquetti, Refugees Together and Citizens Apart: Control, Emotions, and Politics at the Palestinian Margins, 1–32 & 127–167 & 231–259.
  283. ↑ Fincham, “Nationalist Narratives, Boundaries and Social Inclusion/Exclusion in Palestinian Camps in South Lebanon”, Compare: A Journal of Comparative and International Education, 303–324.
  284. ↑ Hamamra and Mahamid, “Faith, community, and resilience during genocide in Gaza”, Disasters.
  285. ↑ "المرأة الفلسطینیة فی الدبلوماسیة والقیادة السیاسیة"، القدس.
  286. ↑ «دولت جدید فلسطین، 4 وزیر زن، نخست‌وزیر با سابقه بانک جهانی، زن ارمنی، وزیر شد»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.
  287. ↑ "وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشارکة السیاسیة للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵–۲۰۲۶"، شبکة رایا الإعلامیة.
  288. ↑ “Key Statistics on Women in Palestine”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  289. ↑ "المرأة الفلسطینیة فی الدبلوماسیة والقیادة السیاسیة"، القدس.
  290. ↑ "وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشارکة السیاسیة للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵–۲۰۲۶"، شبکة رایا الإعلامیة.
  291. ↑ "الخلیلی تثمّن قرار مجلس الوزراء تعزیز تمثیل النساء فی اللجان ومجالس الإدارة بنسبة 30%"، الوکالة الأنباء و المعلومات الفلسطینیة.
  292. ↑ "المرأة الفلسطینیة فی الدبلوماسیة والقیادة السیاسیة"، القدس.
  293. ↑ علم، حزباوی و حمیدی‌نسب، «نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین»، زن و فرهنگ، ۵۹–۶۰.
  294. ↑ علم، حزباوی و حمیدی‌نسب، «نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین»، زن و فرهنگ، ۶۶.
  295. ↑ علم، حزباوی و حمیدی‌نسب، «نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین»، زن و فرهنگ، ۵۹.
  296. ↑ علم، حزباوی و حمیدی‌نسب، «نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین»، زن و فرهنگ، ۶۶.
  297. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  298. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  299. ↑ “PCBS: Some 14.3 million Palestinians in the world in mid-2022”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  300. ↑ "تقریر إحصائی: عدد الفلسطینیین وصل 13.8 ملیونا أکثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما"، وب‌سایت القدس.
  301. ↑ “Palestine - Population and Demography Country Profile”, website Our World in Data.
  302. ↑ "تقریر إحصائی: عدد الفلسطینیین وصل 13.8 ملیونا أکثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما"، وب‌سایت القدس.
  303. ↑ “Marriage and Divorce Indicators in the Palestine by Region 2022”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) - الجهاز المرکزی للإحصاء الفلسطینی.
  304. ↑ «فلسطین؛ کمترین آمار طلاق در جهان»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  305. ↑ «افزایش بی‌سابقه طلاق در نوار غزه»، وب‌سایت ایندیپندنت فارسی.
  306. ↑ "من نحن"، وزارة التربیة و التعلیم العالی.
  307. ↑ “States Parties to the Global Convention on the Recognition of Qualifications concerning Higher Education - Higher education country profile - State of Palestine”, website UNESCO.
  308. ↑ "نظام التعلیم العالی فی فلسطین"، وزارة التربیة والتعلیم العالی الفلسطینیة.
  309. ↑ “Selected Indicators for Education in Palestine by Level of Education and Region”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  310. ↑ “Distribution of Higher Education Institutions in Palestine by Type of Institution and Region, 2021/2022”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  311. ↑ "MoE demands for urgent action to end systematic targeting of education by Israeli occupation"، وزارة التربیة و التعلیم العالی.
  312. ↑ اسماعیل‌زاده، رحماندوست و مجاهد، «یهودی‌سازی در سیستم آموزشی مدارس فلسطین اشغالی»، انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ۱۹۷.
  313. ↑ «گذر شتابان بر ادبیات فلسطین»، وب‌سایت بامداد.
  314. ↑ «درویش یعنی نبوغ، نوآوری و خلاقیت»، خبرگزاری کتاب ایران.
  315. ↑ سلیمی و موحدی، «معارضهٔ شعری شاعر فلسطینی ابراهیم طوقان با رَئُوبین شاعر یهودی»، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، ۱۰۶.
  316. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  317. ↑ «درویش یعنی نبوغ، نوآوری و خلاقیت»، خبرگزاری کتاب ایران.
  318. ↑ «گذر شتابان بر ادبیات فلسطین»، وب‌سایت بامداد.
  319. ↑ Adam, Loignon and Stiefel, Yearbook of Transnational History, 17–18.
  320. ↑ Boullata, Palestinian Art: From 1850 to the Present, 230–340.
  321. ↑ Bloom and Blair, “The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture”, Palestine, Art of.
  322. ↑ “Palestinian Theater: The Bumpy History of a Maturing Art”, website Interactive Encyclopedia of the Palestine Question.
  323. ↑ Kamin, “Palestinian filmmakers long for home”, website Variety.
  324. ↑ Boullata, Palestinian Art: From 1850 to the Present, 230–340.
  325. ↑ Bloom and Blair, “The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture”, Palestine, Art of.
  326. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  327. ↑ “Palestinian Broadcasting Corporation (PBC)”, website State Media Monitor.
  328. ↑ “Palestinian territories”, website State Media Monitor.
  329. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  330. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  331. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  332. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  333. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  334. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۸.
  335. ↑ «هاآرتص: اسرائیل سیستم بهداشت و درمان کرانه باختری را به آستانه فروپاشی کشانده است»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  336. ↑ «روایت مسئول فلسطینی از وضعیت بحرانی بهداشت و درمان غزه»، خبرگزاری ایرنا.
  337. ↑ “UNRWA Department of Health – Annual Report 2025”, website UNISPAL.
  338. ↑ “UNRWA Department of Health – Annual Report 2025”, website UNISPAL.
  339. ↑ “Occupied Palestinian Territory”, website Health Cluster.
  340. ↑ «هاآرتص: اسرائیل سیستم بهداشت و درمان کرانه باختری را به آستانه فروپاشی کشانده است»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  341. ↑ «روایت مسئول فلسطینی از وضعیت بحرانی بهداشت و درمان غزه»، خبرگزاری ایرنا.
  342. ↑ «نفس‌های آخر اورژانس غزه؛ ۳۰۰ شهید و تخریب ۸۰ درصدی ناوگان آمبولانس»، خبرگزاری تسنیم.
  343. ↑ «آمار کامل تلفات و خسارت‌های غزه در پانصد و شصتمین روز جنگ»، خبرگزاری ایسنا.
  344. ↑ “What we know so far about the deadly strike on a Gaza hospital”, website Al Jazeera English.
  345. ↑ “Israel, Palestine hold 'Sports for Peace' talks”, website ESPN.
  346. ↑ «فلسطین به جام ملت‌های استرالیا صعود کرد»، خبرگزاری مهر.
  347. ↑ «فلسطین به درخشش این ستاره امیدوار است»، خبرگزاری ایسنا.
  348. ↑ «کاپیتان تیم ملی فلسطین: به‌رغم جنگ، آماده جام ملت‌ها هستیم»، خبرگزاری ایرنا.
  349. ↑ «چشم‌اندازی به ورزش فلسطین»، روزنامه رسالت - وب‌سایت مگ‌ایران.
  350. ↑ «فلسطین با ۷۸ ورزشکار در بازی‌های همبستگی حضور دارد»، خبرگزاری ایرنا.
  351. ↑ «۸ ورزشکار فلسطینی با پیام مقاومت و امید در المپیک»، پایگاه خبری تحلیلی دیوان‌نیوز.
  352. ↑ «میار العیایده اولین زن اسب‌سوار در فلسطین»، وب‌سایت آژانس ژنها.
  353. ↑ “Flags, Symbols & Currency of Palestine”, website WorldAtlas.
  354. ↑ “OHCHR Report on Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan (A/HRC/61/70)”, website United Nations — Question of Palestine (UNISPAL).
  355. ↑ Davis, Palestinian Village Histories: Geographies of the Displaced, 1–32.
  356. ↑ Hochberg, Visual Occupations: Violence and Visibility in a Conflict Zone, 1–38.
  357. ↑ باطنی، «زعیتر، اکرم»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۱.
  358. ↑ خاکپور، «دانشنامه فلسطین»، کتاب ماه کلیات، ۷۶–۷۷.
  359. ↑ نورالدین‌کیا، خاطرات خدمت در فلسطین (۱۳۲۵–۱۳۲۰)، ۹–۱۰.
  360. ↑ مراد الدَبّاغ، بلادنا فلسطین، ۷.
  361. ↑ «فلسطین از دیدگاه امام خمینی»، وب‌سایت پورتال امام خمینی.
  362. ↑ خامنه‌ای، فلسطین، فهرست مطالب.
  363. ↑ «روز سرزمین؛ نماد مقاومت مردم فلسطین»، خبرگزاری ایمنا.
  364. ↑ «۲۹ نوامبر؛ روز جهانی همبستگی با مردم فلسطین»، وب‌سایت بیتوته.
  365. ↑ سهلی، فلسطین، ۳۱.
  366. ↑ سهلی، فلسطین، ۵۴.

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=فلسطین&oldid=93254»