ازدواج موقت

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ازدواج موقت، ازدواج شرعی در موارد خاص با مدت معیّن و تعهدات کمتر از ازدواج دائم.

ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که بهصورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار می‌شود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبه‌خود و بدون نیاز به طلاق منقضی می‌شود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالش‌هایی مانند بی‌ثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست.

مفهوم‌شناسی

ازدواج موقت که در زبان فارسی به صیغه نیز معروف است، نوعی ازدواج شرعی در فقه امامیه و قانونی در قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند، با تعیین مدت مشخص و مهریهٔ معین برقرار می‌شود.

در متون فقهی و روایی، واژه‌هایی چون متعة، نکاح متعه، متعهٔ زنان و نکاح منقطع معادل ازدواج موقت به کار رفته‌اند. این ازدواج در چارچوب آموزه‌های اسلام دارای شرایطی است که آن را به‌عنوان گونه‌ای از ازدواج رسمیت می‌بخشد و از این نظر با هم‌خانگی یا همباشی تفاوت دارد. مهم‌ترین تفاوت ازدواج موقت و دائم، مدت‌دار بودن ازدواج موقت و لزوم بیان مدت در صیغهٔ عقد است.

پیشینه

براساس مطالعات جامعه‌شناختی و تاریخی، ازدواج موقت یا اشکال مشابهی از همسری موقت، پیش‌از اسلام در برخی فرهنگ‌های عربی و حتی ایران باستان وجود داشته و اسلام با اعمال مقررات جدید، آن را ضابطه‌مند کرد. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد این نهاد در طول زمان چهار دورهٔ مشخص را پشت سر گذاشته است:

1. آغاز تشریع در عصر پیامبر: ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام مشروع و رایج بود و صحابه و عموم مسلمانان در زمان او و خلافت ابوبکر آن را انجام می‌دادند.
2. خلافت خلیفهٔ دوم: براساس منابع تاریخی، عمر بن خطاب ازدواج موقت را نه به‌دلیل نسخ آیهٔ قرآنی، بلکه با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی ممنوع اعلام کرد و برای مرتکبان آن مجازات سنگینی تعیین کرد.
3. استمرار در فقه امامیه: شیعیان براساس اجماع فقهای امامیه، همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی دانسته و تحریم آن را بدعت شمرده‌اند.
4. دوران معاصر در ایران: با گسترش مذهب شیعه در ایران، ازدواج موقت جایگاه شرعی و حقوقی خود را حفظ کرد و از دورهٔ صفویه به بعد بار دیگر رسمیت یافت؛ جایگاهی که در قانون مدنی معاصر نیز تثبیت شده است.

ازدواج موقت در فقه اسلامی

ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛ اما اهل‌سنت، زیدیه، اسماعیلیه و اباضیه آن را جایز نمی‌دانند و به تحریم یا نسخ آن پس‌از پیامبر استناد می‌کنند. امامیه برای جایز بودن آن به آیهٔ ۲۴ سورهٔ نساء و روایات متواتر استناد می‌کنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفته‌اند.

روایات ائمهٔ شیعه در مورد حلال بودن و حتی استحباب متعه از یک‌سو و منع از انجام آن در برخی روایات از سوی دیگر، از سوی فقهای شیعه این‌گونه تفسیر شده است که اصل ازدواج موقت در موارد خاص و ضرورت‌هایی چون مسافرت یا عدم توانایی بر ازدواج دائم مباح شده و در مواردی که مانع انجام وظایف نسبت به همسر دائم شود، منع شده است. برخی فقهای امامیه حتی بر این باورند که حکم به حلال بودن ازدواج موقت از احکام ثانویه است و تنها برای موارد ضروری مشروعیت یافته و خواستهٔ اصلی شارع، ازدواج دائم است.

در میان برخی شیعیان نیز دیدگاه‌هایی مطرح است: گروهی آن را مشروع اما در عصر حاضر به‌لحاظ آثار و پیامدهای اجتماعی عملی نمی‌دانند و گروهی دیگر مانند فمینیست‌ها آن را مشروع ولی ظالمانه و مخالف حقوق و شخصیت زنان می‌شمارند.

ارکان ازدواج موقت

ازدواج موقت چهار رکن دارد: صیغه، زوجین، مهر و تعیین مدت:

صیغه

ازدواج موقت همانند عقد دائم با ایجاب و قبول صحیح منعقد می‌شود.

زوجین

مرد مسلمان می‌تواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمی‌تواند. احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر) در آن جاری است. ازدواج با زن مؤمن و عفیف مستحب است.

مهریه

تعیین مهریه شرط صحت عقد است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل می‌شود. برخلاف ازدواج دائم که در صورت عدم تعیین مهر، عقد باطل نیست و مهرالمثل تعیین می‌شود. ابهام در مهر نیز موجب بطلان عقد موقت است. مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد. زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر می‌شود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است. در صورت بخشش مدت پیش‌از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک می‌شود و نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.

مدت

مدت در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد. اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است، و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب می‌شود. تعیین مدت، براساس توافق دو طرف صورت می‌گیرد.

شرایط صحت عقد موقت

شرایط عمومی صحت ازدواج موقت، عبارت است از:

• بلوغ، عقل، اختیار و قصد انشاء: زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند.
• نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب می‌شوند.
• رضایت و عدم اکراه و اجبار: در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است.
• اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.

شباهت‌ها و تفاوت‌ها با عقد دائم

شباهت‌ها

1. خواستگاری کردن زوجه دائم بر دیگران حرام است، در ازدواج موقت هم، همین‌طور است.
2. زنای با زن شوهردار، موجب حرمت ابدی می‌شود؛ زنا با زوجۀ موقت دیگری نیز موجب حرمت ابدی می‌شود.
3. در ازدواج دائم و موقت جمع میان دو خواهر جایز نیست.
4. هر دو عقد شامل عده زوجه می‌شوند.
5. در هر دو ازدواج عدهٔ زن باردار و عدهٔ وفات شوهر یکسان است.

تفاوت‌ها

1. در ازدواج دائم، مرد عهده‌دار نفقه است؛ ولی در ازدواج موقت، به توافق طرفین بستگی دارد.
2. در ازدواج دائم، زن باید مرد را به‌عنوان رئیس خانواده بپذیرد و از او در حدود مصالح خانواده اطاعت کند؛ اما در ازدواج موقت، قراردادی میان آن‌ها منعقد می‌شود.
3. در ازدواج موقت، زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی‌برند؛ ولی در ازدواج دائم ارث می‌برند.
4. در ازدواج دائم، هیچ‌کدام بدون رضایت دیگری حق جلوگیری از بچه‌دار شدن ندارد؛ ولی در ازدواج موقت، جلب رضایت طرف دیگر ضرورت ندارد.
5. عدهٔ زن دائم پس‌از طلاق، سه دورهٔ عادت ماهانه است؛ اما عدهٔ زن غیردائم، دو نوبت عادت ماهانه یا چهل و پنج روز است.
6. پایان ازدواج دائم با فوت، فسخ یا طلاق است، اما در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد، و زوجیت از طریق فسخ، فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق می‌افتد.
7. عزل نزد همسر آزاد و دائم تنها با رضایت او و درمورد همسر موقت بدون اجازهٔ او جایز است.

مسائل حقوقی

ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی دربارهٔ تعیین مدت،تعیین مهریه، انحلال عقد،نفقه، عده، اجازه ولی برای دختر باکره، ارث، حقوق فرزندان، موارد الزام به ثبت و شرایط بطلان آن سخن گفته است.

آثار حقوقی ازدواج موقت

• ارث: در عقد موقت، زن و مرد فقط از طریق وصیت می‌توانند برای یکدیگر ارث بگذارند.
• نفقه: زن در متعه حق نفقه ندارد مگر با توافق، یا درصورت بارداری.
• فرزندان: فرزندان حاصل از ازدواج موقت، تمام حقوق فرزندان عقد دائم را دارند؛ و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری الزامی است. فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.
• پایان عقد: در ازدواج موقت طلاق مطرح نیست و این ازدواج با پایان مدت تعیین‌شده یا بخشش مدت توسط مرد پایان می‌یابد. تبدیل ازدواج موقت به دائم یا تمدید آن قبل‌از پایان مدت یا بخشش آن توسط مرد، صحیح نیست.
• نفی ولد: در صورت انکار نسب توسط پدر در ازدواج موقت نیازی به لعان نیست؛ و اثبات نسب فرزند به عهدهٔ زن است.

ازدواج موقت در اقوام مختلف

مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ برای مثال، قوم‌های بلوچ و ترکمن نسبت به فارس‌ها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند. براساس پژوهشی در سه شهر تهران، اصفهان و مشهد، گرایش مردان به ازدواج غیردائم تا ۶۱درصد به‌دلیل نیازهای جنسی، تا ۳۱درصد به‌دلیل نیازهای عاطفی و تا ۸درصد به‌دلیل نیازهای مادی گزارش شده است. در سوی دیگر، زنان با دغدغه‌ها و نگرانی‌های متفاوتی روبه‌رو هستند و رفع نیازهای عاطفی و اقتصادی با ۸۱درصد، مهم‌ترین عامل گرایش آنان به ازدواج موقت دانسته شده است.

کارکردها

ایجاد محرمیت

گاهی هدف از اجرای عقد نکاح موقت، بهره جنسی نیست؛ بلکه صرف ایجاد محرمیّت است. در فرهنگ مسلمانان گاهی با استفاده از عقد موقت، روابطی رسمیت می‌یابد که نیازمند وجود محرمیت میان دو نفر است. در این موارد، تکالیف و تعهدات ازدواج با شرط ضمن عقد ساقط می‌شود و تنها کارکردهای تنقیص شدهٔ آن مورد توجه قرار می‌گیرد، مانند:

• محرمیت در دوران نامزادی؛ امروزه بسیاری از خانواده‌های ایرانی برای دختر و پسر در دوران نامزدی، عقد موقت می‌خوانند تا آنها به یکدیگر مَحرَم شوند و آشنایی عروس و داماد و خانواده‌های آنها در چارچوب شرعی، شکل بگیرد.
• محرمیت دو خانواده؛ در فرهنگ شیعیان، گاهی از طریق عقد موقت کودک، دو خانواده که به‌ضرورت، نیازمند تعامل نزدیک هستند، به یکدیگر محرم می‌شوند تا معاشرت دو خانواده با محدودیت‌های کمتری انجام شود.

سامان‌دهی روابط و نیاز جنسی

اسلام برای کسانی که توان ازدواج دائم ندارند یا در شرایطی مانند سفرهای طولانی قرار دارند، ازدواج موقت را به‌عنوان راهکاری مشروع برای کنترل غرایز جنسی و پیشگیری از فساد پیشنهاد می‌کند. این ازدواج باوجود این‌که اصل بر ازدواج دائم است و تنها در موارد ضرورت مجاز شمرده می‌شود، اما در چارچوب خود حقوق و تعهدات طرفین را مشخص می‌کند و با تعیین مهریه و مدت، فضایی ضابطه‌مند و اخلاقی برای روابط فراهم می‌آورد. ازدواج موقت با هدایت امیال جنسی به مسیری مشروع، از رفتارهایی چون خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری کرده و به سلامت روانی و کاهش جرایم جنسی کمک می‌کند. همچنین الزام زن به رعایت عده، از همباشی بی‌ضابطه جلوگیری کرده و به حفظ طهارت نسل می‌انجامد.

حمایت‌گری

برای زنان، نیاز جنسی جنبهٔ فرعی دارد و آنان بیشتر برای تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی می‌آورند؛ لذا این ازدواج می‌تواند پشتوانهٔ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بی‌همسر فراهم کند. زنانی که توانایی تأمین نیازهای مالی خود را ندارند، با ازدواج مشروع مدت‌دار می‌توانند این مشکل را حل کنند.

چالش‌ها

بی‌ضابطگی و دشواری ثبت

ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛ لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار می‌شود. ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان و سلامت اخلاقی و جنسی جامعه تنها در شرایط اضطراری مجاز است و رواج بی‌ضابطۀ آن خطر سوءاستفادۀ هوسرانان را افزایش می‌دهد.

چالش‌های عاطفی

باوجود تأمین نیازهای مشروع، محدودیت زمان و تعهدات، می‌تواند موجب چالش‌های عاطفی، استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی به‌ویژه در دختران مجرد شود.

آسیب به خانواده

ازدواج موقت مرد متأهل، حتی با هدف ثواب یا حمایت مالی، می‌تواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیت‌پذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات و ایجاد تنش‌های روانی برای زن و فرزندان شود و با حسن معاشرت زوجین در تعارض باشد. عدم الزام به ثبت نیز ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند. فقها باوجود مشروعیت، با استناد به احادیثی که تک‌همسری را برتر می‌دانند، استفاده از این حکم را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز می‌شمارند تا سوءاستفاده رخ ندهد.

کاهش مسئولیت‌پذیری

کاهش مسئولیت‌پذیری برخی مردان و محدودیت‌های مالی کمتر در ازدواج موقت، آنان را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوع‌طلبی سوق می‌دهد. تجربه‌های جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت را کاهش می‌دهد. این عوامل همراه با رواج شهوت‌رانی و افزایش سن ازدواج، شکل‌گیری خانواده‌های پایدار را به تأخیر می‌اندازد. در نتیجه، زنانی که تجربهٔ ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه می‌شوند و شانس ازدواج آن‌ها کاهش می‌یابد.

همچنین در سبک زندگی معاصر، به‌ویژه تحت‌تأثیر فشارهای هنجاری و رسانه‌ها، بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبهٔ جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است. این نگرش می‌تواند زمینه‌ساز استفادهٔ ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.

منابع

• * «از مرزبندی‌های ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغه‌ای مجاز در جامعه»، شبکهٔ اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
• «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۸۷ش.
• «انگیزه‌های زن‌ها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
• «تحلیل جامعه‌شناسانهٔ مخاطرات ازدواج‌های موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق.
• احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق.
• الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق.
• الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش.
• امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش.
• انیس، ابراهیم؛ خلف احمد، محمد؛ صوالحی، عطیه؛ منتصر، عبدالرحیم؛ فرهنگ المعجم الوسیط، ترجمه: محد بندرریگی، قم، انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۶ش.
• بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
• بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۳ش.
• بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریهٔ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش.
• بن‌عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
• ترجمان‌زاده، م، فقه و روان‌شناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش.
• ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان‌سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصه‌های سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش.
• ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش.
• جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق.
• جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق.
• جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش.
• حاجی‌آقا، مرضیه، خیری، مهدی، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، مجلهٔ مطالعات جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، بی‌تا.
• خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
• خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
• دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۶۵ش.
• رمضان نیا سماکوش، لیلا، متعه در نگاه شیعه، مازندران، انتشارات درسا قلم، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
• زمانی مقدم، مسعود، «مطالعهٔ جامعه‌شناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش.
• زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
• سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بی‌تا.
• سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش.
• سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
• سیاح، احمد، فرهنگ جامع نوین؛ ترجمه المنجد، تهران، انتشارات الفتح، جلد دوم، ۱۳۸۴ش.
• شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق.
• شریفی، حسن، ازدواج موقت و چالش‌ها، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ چهارم، ۱۳۹۳ش.
• شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق: سید محمد کلانتر، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۸۶–۱۳۹۸ش.
• شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
• شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش.
• صابونی، محمدعلی، روائع‌البیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق.
• صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعهٔ جامعهشناختی رابطهٔ مدیریت بدن و ارزش سرمایهٔ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش.
• صافی، لطف‌الله، جامع الاحکام، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.
• صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش.
• طباطبایی حکیم، محمد سعید، توضیح المسائل، قم، مهر ثامن الائمه (علیه السلام)، ۱۳۹۱ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
• عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق.
• عبداللهی، ک، پژوهش‌های روان‌شناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش.
• عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.
• علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش.
• فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
• قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعه‌شناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش.
• قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش.
• قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
• قریشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب اسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
• کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش.
• کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
• گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش.
• مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
• ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
• مجلسی، محمدباقر، مرآهٔ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش.
• محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، قم، بی‌تا.
• محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش.
• محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
• مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ هشتم، ۱۳۷۲ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیان‌ژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق.
• مودی، ملیحه؛ گرایلی، علی؛ «بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران، آذرماه ۱۳۹۵ش.
• موراتا، ساچیکو، متعه، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش.
• موسوی خمینی، سید روح‌الله، توضیح المسائل امام و مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، ۱۳۸۱ش.
• موسوی خوئی، سید حجت، احکام ازدواج موقت و دائم، قم، انتشارات نسیم انتظار، ۱۳۸۳ش.
• موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• میرخانی، عزت‌السادات، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش.
• نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت- لبنان، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
• نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهل‌بیت رسول‌الله علیه‌وعلیهم افضل‌السلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام‏، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، قم، مرکز پژوهش‌های فارسی الغدیر، ۱۴۲۶ق.
• یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم، العروة الوثقی، بیروت- لبنان، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
• «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.