حضرت فاطمه
 | |
| پیوندها | |
|---|---|
| وبگاه رسمی | |
فاطمه زهرا؛ فرزند محمد بن عبدالله پیامبر اکرم و خدیجه بنت خُوَیلِد و همسر علی بن ابی‌طالب.
حضرت فاطمه، دختر پیامبر اکرم و حضرت خدیجه، بر پایه منابع در سال پنجم یا دوم پس از بعثت و به قولی پنج سال پیش از بعثت پیامبر به دنیا آمد و در سال دوم هجرت با امام علی ازدواج کرد. او با لقب‌هایی چون صدیقه، طاهره، زهرا و کنیه‌هایی مانند ام ابیها و ام‌الائمه شناخته می‌شود؛ در سختی‌های رسالت همراه پدر بود، پس از وفات مادرش مونس و مایه دلگرمی پیامبر شد و پیامبر او را پاره تن و عزیزترین کس خود می‌دانست. از او چهار فرزند، حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم، به یادگار ماند. در خانه، یار و همدل علی بود و در بیرون، مدافع حق و ولایت. قرآن در سوره کوثر، آیات تطهیر، مباهله و مودت و سوره انسان از او و اهل‌بیت یاد کرده و روایات شیعه و سنی او را «سیده نساء العالمین» خوانده‌اند. فاطمه زنی عابد، زاهد، سخاوتمند، صبور و خیرخواه بود؛ از کثرت عبادت پاهایش ورم می‌کرد، برای همگان دعا می‌کرد، به مستمندان می‌رسید و در دفاع از حق، خطبه فدکیه را ایراد کرد. تسبیحات حضرت زهرا، مصحف فاطمه و خطبه فدکیه میراث معنوی او است.
زندگینامه
تولد و نسب
فاطمه آخرین فرزند محمد بن عبدالله پیامبر اکرم و خدیجه بنت خُوَیلِد بنابر منابع شیعی در جمعه ۲۰ جمادی‌الثانی سال پنجم[۱] یا سال دوم[۲] پس از بعثت و بنابر قول اکثر علمای اهل‌سنت پنج سال پیش از بعثت[۳] به دنیا آمد.
نام، کنیه و القاب
بنابر گزارش‌های روایی، نام فاطمه از جانب خدا انتخاب شده است. فاطمه، برگرفته از ریشه فطم به معنای جدا کردن و بریدن چیزی از چیز دیگر است. در رابطه با وجه نامگذارى به این اسم که مشهورترین نام مى‌باشد دلایل متعددى در روایات ازجمله؛ بریدگى و دورى او، ذریه و شیعیانش از جهنم، بریدگى و دورى از ناپاکی، بدی و شر و برخوردارى از دانش بیان شده است.[۴] در منابع شیعه و اهل‌سنت نزدیک به ۵۰ لقب برای فاطمه ذکر شده است.[۵] ازجمله القاب مشهور او، زهرا، بتول، سیدة نساء العالمین و کوثر ثبت شده است.[۶] .برای فاطمه هشت لقب ثبت شده است: صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیه، مرضیه، محدثه و زهرا.[۷] اُمُّ‌اَبیها، ام‌الائمه، ام‌الحسن، ام‌الحسین و ام‌المحسن از کنیه‌های فاطمه است که اُمُّ‌اَبیها از کنیه‌های معروف اوست.[۸]
ازدواج و فرزندان
ازدواج فاطمه‌زهرا با علی بن ابی‌طالب به‌عنوان یکی از رویدادهای مهم تاریخ اسلام و خواست الهی در سال دوم یا سال سوم هجرت انجام شده، اما در مورد روز و ماه آن اختلاف‌نظر هست. بنابر قول مشهور، عقد در اول ذی‌الحجه در سال دوم قمری ذکر شده است.[۹] میزان مهریه او، ۵۰۰ درهم است[۱۰] که مهریه همسران و دختران پیامبر بوده است و مهرالسنه نامیده می‌شود.[۱۱] فاطمه همسرش را در همه حال و به شیوه‌های گوناگون تکریم می‌کرد[۱۲] و در شرایط دشوار اقتصادی با ریسندگی[۱۳] به تأمین نیازهای خانواده کمک می‌کرد و از همسرش چیزی فراتر از توان او نمی‌خواست.[۱۴] همچنین در خانه با علی با محبت سخن می‌گفت و در بیرون از خانه او را با کنیه خطاب می‌کرد.[۱۵] فاطمه علی را یاور خود در اطاعت خدا می‌دانست.[۱۶] پیامبر اکرم، کارهای داخل خانه، مانند آرد کردن گندم و پختن نان، را به فاطمه و کارهای بیرون از خانه، مانند تهیه هیزم و آبیاری، را به علی سپرد.[۱۷] تقسیم کار خانوادگی آن دو در برخی منابع بر اساس نقش‌های جنسیتی توصیف شده است.[۱۸] گزارش‌های تاریخی درباره وجود اختلاف میان فاطمه و امام علی قابل اعتماد نیستند.[۱۹]
در منابع شیعه و اهل‌سنت، حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم چهار فرزند فاطمه و علی بن ابی‌طالب هستند.[۲۰] همچنین در برخی منابع شیعه و اهل‌سنت از فرزند دیگری به نام محسن یا محسّن یاد شده است که به دنبال حوادث پس از درگذشت پیامبر سقط شده است.[۲۱]
رویدادهای تاریخی
گزارش‌های تاریخی بسیار کمی درباره دوران کودکی و نوجوانی فاطمه وجود دارد. او در سختی‌های دوران تبلیغ دین، همراه پیامبر بود.[۲۲] شفقت و مهربانی فاطمه و مراقبت از پدر، موجب دلگرمی پیامبر بود؛ به همین دلیل، پیامبر او را اُمُّ‌اَبیها نامید.[۲۳] همچنین در حوادثی چون مباهله،[۲۴] محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب أبی‌طالب،[۲۵] هجرت به مدینه[۲۶] و نیز در برخی جنگ‌ها[۲۷] پدر را همراهی کرد. از مهم‌ترین رویدادهای اواخر دوره حیات فاطمه، مخالفت در برابر ماجرای سقیفه بنی ساعده و خلافت ابوبکر بن ابی‌قحافه، مصادره فدک و ایراد خطبه فدکیه در جمع صحابه بود.[۲۸]
فضایل و جایگاه دینی
فضایل یا مناقب فاطمه، اشاره به ویژگی‌ها و صفات نیک و پسندیده حضرت او است.[۲۹]
- فضایل مشترک با اهل‌بیت: فاطمه، یکی از پنج‌تن اصحاب کساء و یکی از مصادیق اهل‌بیت و چهارده معصوم است و در فضایل مشترک آنان نیز سهیم است.[۳۰] ازجمله این فضایل می‌توان به هم‌سنگ قرآن بودن اهل‌بیت بر اساس حدیث ثقلین،[۳۱] تشبیه اهل‌بیت به کشتی نوح در حدیث سفینه،[۳۲] معرفی آنان به‌عنوان امان اهل زمین در حدیث امان،[۳۳] اقرار به ولایت اهل‌بیت به‌عنوان شرط تکامل پیامبران[۳۴] و حضور فاطمه در مقام اعراف بر اساس دیدگاه علامه طهرانی اشاره کرد.[۳۵]
- فضایل قرآنی: فاطمه مصداق عصمت و پاکی بر اساس آیه تطهیر،[۳۶] تنها زن حاضر در ماجرای مباهله،[۳۷] مصداق نیکوکاران در آیه اطعام[۳۸] و از مصادیق وجوب محبت در آیه مودّت دانسته شده است.[۳۹] همچنین استمرار نسل پیامبر از طریق او به‌عنوان مصداق سوره کوثر،[۴۰] از مصادیق امانت الهی در آیه امانت،[۴۱] از مصادیق کلمات الهی در آیه توبه،[۴۲] شاخه‌ای از درخت پاک و مصداق کلمه طیبه در آیه ۲۴ سوره ابراهیم[۴۳] و مصداق مشکات (چراغدانی) در آیه نور به شمار آمده است.[۴۴] در برخی روایات نیز فاطمه مصداق شب قدر در آیه ۱ سوره قدر و آیه ۳ سوره دخان معرفی شده است.[۴۵] در برخی از منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، فصلی به بیان فضایل و مناقب فاطمه اختصاص داده شده و اشعار فراوانی نیز درباره فضایل و مناقب او سروده شده است.[۴۶]
- فضایل روایی: فاطمه با عنوان‌ها و ویژگی‌هایی چون برترین بانوی جهان،[۴۷] پاره تن پیامبر،[۴۸] همتای علی،[۴۹] محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر،[۵۰] دریای علم[۵۱] و حجت الهی معرفی شده است.[۵۲] بر اساس برخی احادیث، خشنودی و خشم او با خشنودی و خشم خداوند پیوند دارد[۵۳] و فرشتگانی، ازجمله جبرئیل، با او گفت‌وگو می‌کردند که از این جهت او را محدَّثه نامیده‌اند.[۵۴] در شماری از روایات نیز او نخستین واردشونده به بهشت،[۵۵] حوریه‌ای به صورت انسان (حوراء إنسیّه)،[۵۶] مظهر رحمت الهی و صاحب جایگاهی گسترده در شفاعت روز قیامت دانسته شده است.[۵۷] برخی منابع، عبادت فاطمه را ستوده و آن را مایه مباهات خداوند معرفی کرده‌اند.[۵۸] او همچنین تجسم خوبی‌ها[۵۹] و از علل آفرینش جهان شمرده شده است.[۶۰] امام مهدی نیز در پاسخ به نامه‌ای از شیعیان، فاطمه را الگوی نیکوی خود (اسوة حسنة) معرفی کرده است.[۶۱] برخی از این علما با استناد به روایات، جایگاه او را پس از پیامبر و علی، برتر از دیگر پیامبران، امامان و مخلوقات می‌دانند.[۶۲]
ویژگی‌های جسمانی، شخصیتی و اخلاقی
در برخی روایات، ویژگی‌های جسمانی و ظاهری فاطمه توصیف شده است. پوست او سفید و روشن بود و چهره‌اش به ماه شب چهاردهم یا خورشیدی تشبیه شده که از پشت ابر نمایان می‌شود.[۶۳] از ویژگی‌های شخصیتی و رفتارها و آموزه‌های اخلاقی فاطمه در زمینه‌هایی مانند حیا و عفت، ایمان و اخلاص، ساده‌زیستی و زهد، ایثار، عدالت، حجاب و عفاف و حضور اجتماعی-سیاسی، صداقت، ادب، بخشندگی، ایثار و مهربانی، قناعت، ولایت مداری و بصیرت، احاطه علمی، قوّت فکری، پاسداری از ارزش‌ها و مفاخر اصیل، مبارزه پیگیر با بدعت‌ها، جهل، کجروی‌ها، رکورد جامعه و نمونه شاخص نقش دختر، مادر و همسر یاد شده است.[۶۴]
ویژگی‌های اخلاقی و عملی
جایگاه سروری زنان
قرآن در آیه ۴۲ سوره آل‌عمران، حضرت مریم را برگزیده خدا و برترین زنان عالم می‌داند. در این چارچوب، برخی روایات شیعه و بعضی عالمان اهل‌سنت، مریم را برترین زن جهان در روزگار خودش دانسته و فاطمه زهرا را برترین زن جهان در همه زمان‌ها معرفی کرده‌اند. مفسر تفسیر المیزان معتقد است؛ برگزیده بودن مریم به‌معنای تولّد عیسی به‌گونه غیر متعارف و بدون شوهر است و به‌معنای برتر بودن وی از بقیه زنان نیست. هرچند مراد از «عالَمین» در آیه، مطلق هر دو جهان است ولی در آیه از واژه «اصطفاء» استفاده شده که با حرف «علی» متعدی شده و به‌معنای تقدّم است. با توجه به آیه بعد که تولد عیسی را به مریم بشارت می‌دهد و همچنین آیه ۹۱ سوره انبیاء و آیه ۱۲ سوره تحریم که بردمیده‌شدن روح الهی در رحم وی تصریح کرده‌اند، برگزیدگی مریم بر همه زنان به سبب ولادت اعجازآمیز عیسی است و زنی در این ویژگی، هم‌تراز مریم نیست. برخی مفسران اهل‌سنت نیز مشابه این استدلال را مطرح کرده‌اند. از سوی دیگر، مصادر حدیثی شیعه و اهل‌سنت، فاطمه زهرا را با وصف «سیدة نساء العالمین» معرفی کرده‌اند. بیش از پنجاه روایت در مصادر حدیثی شیعه با این مضمون گزارش شده‌اند. منابع حدیثی اهل‌سنت نیز این وصف را به گونه‌های متفاوت از پیامبر گزارش کرده‌اند، ازجمله: «سیدة نساء المؤمنین»، «سیدة نساء اهل‌الجنّه» و «سیدة نساء العالمین». به‌سبب گزارشِ این لقب با اسناد معتبر در مصادر حدیثی اهل‌سنت، محدثان و مورخان آنها نیز این ویژگی را پذیرفته‌اند.[۶۵]
بر اساس متون دینی؛ برترین زن عالم بودن یکی از القاب فاطمه زهرا است و ایشان از منظر علمای شیعه نه‌تنها نسبت به زنان دیگر افضل است بلکه از مردان عالم بعد از پیامبر اکرم که اشرف کائنات و امیرالمؤمنین که قرین رسول اکرم بود، نیز افضل است.[۶۶]
اخلاق فاطمه
فاطمه با دیدن پدر برمی‌خاست و بر دستش بوسه می‌زد.[۶۷] او در راز و نیازهای خود، همواره برای دیگران دعا می‌کرد[۶۸] و این‌گونه خیرخواهی و مهرورزی خود را نسبت به هم‌نوعان، جلوه‌گر می‌ساخت.[۶۹] از کثرت عبادت، پاهایش ورم می‌کرد.[۷۰] دست‌هایش به خاطر دستاس و آسیا کردن آرد، پینه بسته و آبله‌گون شده بود.[۷۱] در مواجهه با اغیار، حریم عفاف را رعایت می‌کرد.[۷۲] سخاوتمند و بخشنده بود.[۷۳] در قبال مشکلات و مصیبت‌ها شکیبا بود.[۷۴] به ظواهر دنیا وابسته و دلبسته نبود.[۷۵] پس از پیامبر، راستگوتر از فاطمه یافت نمی‌شد.[۷۶] او همچنین در تربیت فرزندان، بسیار کوشا بود، با آنان بازی می‌کرد، شعر می‌خواند و به قرائت قرآن آنها گوش می‌کرد.[۷۷]
عبادت فاطمه
به روایت حسن بصری، فاطمه به‌حدی برای عبادت می‌ایستاد که پاهایش ورم می‌کرد. چیزی نزد او لذت‌بخش‌تر از عبادت خدا نبود و معتقد بود هرکس خدا را خالصانه عبادت کند، خداوند بزرگ‌ترین مصالح او را تأمین می‌کند. هنگام نماز از خشیت الهی نفس‌نفس زده و گریه در گلویش می‌شکست.[۷۸] از پیامبر اکرم نقل شده است که هرگاه فاطمه به عبادت می‌ایستد، با تمام وجود خدا را عبادت می‌کند، نور عبادتش برای ملائکه درخشیده و خدا خضوع فاطمه را برای فرشته‌ها نشان می‌دهد.[۷۹] فاطمه دعاهای زیادی می‌خواند و برخی از آنها را به یاران مخصوص پیامبر نیز تعلیم می‌داد.[۸۰]
فاطمه در اجتماع
آموزش پرسشگران و تعلیم و تربیت تشنگان معارف دینی،[۸۱] رسیدگی به مستمندان[۸۲] به‌عنوان مسئولیتی اجتماعی،[۸۳] مقدم داشتن گرسنگان بر خویش[۸۴] و ایثار در حق آنان،[۸۵] هدایت‌گری نسبت به طالبان هدایت[۸۶] و مبارزه در راه دین و دفاع از حریم ولایت[۸۷] از جمله اقدامات و فعالیت‌های اجتماعی فاطمه بود.
منابع متعدد تاریخی، دفاع فاطمه از ولایت علی بن ابی‌طالب را گزارش کرده‌اند؛ با رحلت رسول خدا که حق خلافت از علی و فدک از فاطمه گرفته می‌شود، فاطمه همراه زنان بنی‌هاشم به مسجد آمده و با ایراد خطبه‌ای، از بدعت‌ها، ستم‌ها، فراموش شدن وصیّت پیامبر و احیای سنت‌های جاهلی انتقاد می‌کند. او دفاع از ولایت علی و مقابله با انحراف در رهبری امت اسلامی را تکلیف خود دانسته و به شیوه‌های مختلف بدان اهتمام می‌ورزید.[۸۸]
فاطمه در عرصه سیاسی
هجرت به مدینه،[۸۹] حضور در جبهه‌ها و مداوای مجروحان،[۹۰] تدارک و پشتیبانی رزمندگان،[۹۱] همراهی سپاه اسلام در فتح مکه،[۹۲] شرکت در آیین مباهله،[۹۳] مخالفت با غائله سقیفه و انتخاب ابوبکر به‌عنوان خلیفه مسلمین،[۹۴] محاجّه با صحابه جهت اثبات شایستگی امام علی برای جانشینی پیامبر اکرم،[۹۵] دفاع از امام علی در ماجرای هجوم به خانه‌اش،[۹۶] ناخشنودی از مسببان وقایع پس از پیامبر،[۹۷] ایراد خطبه فدکیه[۹۸] و خطبه در جمع زنان انصار[۹۹] از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی فاطمه بوده است.
میراث معنوی فاطمه
از تسبیحات حضرت زهرا،[۱۰۰] مصحف فاطمه[۱۰۱] و خطبه فدکیه[۱۰۲] به‌عنوان میراث معنوی فاطمه یاد می‌شود.
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۵۸؛ طوسی، مصباح‌المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۹۳؛ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۴۷.
- ↑ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۵۴؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۰۳ق، ص۵۱۲.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۳ و ج۸، ص۱۹؛ بلاذری، أنساب‌الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۰۳؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۶؛ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۹۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۰؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ق، ص۲۶؛ بابکی، «نام‌ها و لقب‌هاى حضرت فاطمه(س)»، ۱۳۷۹ش، بدن صفحه.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۷؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، فی زیارة السیدة الزهراء، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲؛ انصاری زنجانی، الموسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۱۸، ص۳۴۶؛ رحمانی همدانی، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی(ص)، ۱۳۷۸ش، ص ۶۳۷-۶۳۶.
- ↑ انصاری زنجانی، الموسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۲۲، ص۲۵.
- ↑ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۵۲؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۸؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۵۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۶؛ ابن شهرآشوب، ۱۳۷۹ق، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۱۹۳-۱۹۲ و ج۴۰، ص۷۷؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۰۵ق، ص۵۱۴.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۱.
- ↑ صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۳۰۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۱۳۱.
- ↑ خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۸.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۷۰؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۳ و ۱۱۵؛ ابن‌سعد، الطبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۵.
- ↑ خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۱-۲۶۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹۲ و ۱۹۹.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص ۳۷۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۸۶، ح۱؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۲۰؛ حمیری قمی، قرب الإسناد، ۱۴۱۳ق، ص۵۲؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۳۴ و ۱۵۱.
- ↑ خاتمی، سلطانی احمدی، گوهری فخرآباد، «رابطه حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) در الطبقات الکبری ابن‌سعد»، ۱۴۰۱ش، ص۶۲-۴۵.
- ↑ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۶۸؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۹۰-۸۹؛ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۵؛ ابن‌سعد، الطبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶۵.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۱۵، ص۵۷۸.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۹۲-۹۱؛ ناصری، «رفتار پیامبر با دخترش فاطمه»، 1389ش، بی‌ص.
- ↑ مرعشى، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۶.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۹۶؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۲.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۹۰-۲۸۹؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶۴-۳۵۳.
- ↑ رفیعی محمدی و صالح‌آبادی، «مناقب و کرامات فاطمه(س)»، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۷۱؛ مجلسی، «مناقب و فضایل حضرت فاطمه‌زهرا(س)»، ۱۳۸۰ش، ص۳۸-۳۲.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۲۶؛ انصاری زنجانی، موسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۱۸، ص۹-۸ و ج۲۰، ص۵۰۸.
- ↑ نسائی، السنن الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۳۱۰، حدیث ۸۰۹۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۹۴.
- ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۱۲۶-۱۲۰ و ج۲۹، ص۳۴۱.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۷۴؛ بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم، ۱۴۱۳ق، ص۱۶۱.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۳۸۵ش، ۱۴۲۷ق، ج۱۰، ص۶۵-۶۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۳؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۹۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۲۹، ص۳۳۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۵۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۷۶۳.
- ↑ بحرانی، غایة المرام و حجة الخصام، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۱۰۶-۹۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۹۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۵۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۶۳۹-۶۳۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۸۳۶ و ۸۳۷.
- ↑ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۰۹-۱۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸،ص۳۰۵-۳۰۴.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۰۸-۴۰۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۹۶-۱۹۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۵؛ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۹۷؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۸۱.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۸۰-۱۹؛ ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق، ص۳۱۹-۲۷۷؛ انصاری زنجانی، موسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۲۱، ص۵۷۱-۵۴۸.
- ↑ نسائی، السنن الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۳۹۳، ۴۵۵-۴۵۷ و ج۶، ص۳۸۰ و ج۱۰، ص۴۲۹.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۳۲؛ نسائی، سنن الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۳۹۴ و ۴۵۸-۴۵۷؛ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۶۷.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۸۱.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۳۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۴۲-۲۴۰.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷۶.
- ↑ ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق، ص۲۸۵-۲۸۴؛ ابن‌طاووس، طرف من الأنباء و المناقب، ۱۴۲۰ق، ص۱۶۹؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۵۴.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۲۹.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۶۳؛ ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق، ص۲۹۶.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۶۴-۴۶۳؛ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۲۹۹-۲۹۸.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۳؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۴۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۷۶ و ۸۴.
- ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۶.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۲۸ و ج۱۸، ص۴۰۰.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۸۵؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۰.
- ↑ انصاری زنجانی، موسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۱۹، ص۳۵۸-۳۵۷.
- ↑ «آیا در روایات، به مشخصات و سیمای ظاهری حضرت زهرا(س) نیز اشاره شده است؟»، وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا.
- ↑ «نگاهی به الگوهای رفتاری و اخلاقی حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛ «ویژگی‌های شخصیتی و اجتماعی حضرت فاطمه زهرا(س)»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ محمدی ری‌شهری، «لقب سرور بانوان جهانیان برای حضرت فاطمه»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.
- ↑ قائنی، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص254.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص255.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص84.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص 255.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88-89.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88 و 138.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88 و 134.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص87.
- ↑ طبسی، چند تابلو برای نصب، تصاویری از زندگی حضرت فاطمه زهرا، 1391ش، ص23.
- ↑ «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، 1412ق، ج2، ص295.
- ↑ «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص128-129.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص133.
- ↑ سوره حدید، آیه 18؛ سوره أحزاب، آیه 35.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص134، 135-136.
- ↑ سوره حشر، آیه 9؛ سوره دهر (إنسان)، آیه 5-9.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص145-148.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص113.
- ↑ عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۲۴۵.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۳۵.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص156.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامة و السیاسة، ۱۳۸۰ش، ص۲۹ و ۳۰.
- ↑ ابن‌قتیبه، الامامة والسیاسه، ۱۴۱۳ق، ج۱ ص۳۰؛ فرهمندپور، «سیره سیاسی فاطمه»، ص۳۰۹–۳۱۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۸۲؛ ابن‌قتیبه دینوری، الامامة والسیاسة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱.
- ↑ طبری امامی، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۰–۱۲۱؛ جوهری بصری، السقیفة و فدک، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۹.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، صص260-265.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۲۰ و ۳۲۱؛ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۶۶؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256-257.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۴۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۹۳؛ ج۱۳، ص۲۲۴.
منابع
- قرآن کریم
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة، قم، مدرسة الإمام المهدی(عج)، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، قبال الاعمال، تحقیق حسین الاعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله قرطبی، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی‌محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابن‌قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الامامة والسیاسة، تحقیق علی شیری، قم، شریف رضی، ۱۴۱۳ق.
- ابن‌مغازلی، علی بن محمد شافعی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق،
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- انصاری زنجانی، اسماعیل، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء(س)، قم، دلیل ما، ۱۴۲۸ق.
- بحرانی، سیدهاشم، غایة المرام و حجة الخصام فی تعیین الامام، تحقیق سید علی عاشور، بیروت، مؤسسه تاریخ اسلامی، ۱۴۲۲ق.
- بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیدة النساء إلی الإمام الجواد)، قم، مؤسسة الإمام المهدی(عج)، ۱۴۱۳ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- جوهری بصری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق.
- حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمدباقر محمودی، چاپ اول، تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، معادشناسی، مشهد، نور ملکوت، ۱۳۸۵ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- حمیری قمی، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- داودی، سعید، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، قم، انتشارات امام علی بن أبی‌طالب، ۱۳۹۸ش.
- ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنوؤط، بیروت، مؤسسه الرسالة، ۱۴۱۳ق.
- رحمانی همدانی، احمد، فاطمة الزهراء سلام‌الله علیها بهجة قلب المصطفی(ص)، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۷۸ش.
- شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سیدگیلانی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۲۲ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتاب‌فروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
- صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- صدوق، محمد بن علی، المقنع، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)، ۱۴۱۵ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، تحقیق محسن کوچه‌باغی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، احمد بن عبدالله، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی‌القربی علیهم‌السلام، قاهره، مکتبة الاندلسی، ۱۳۵۶ق.
- طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبة، تحقیق و تصحیح عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فرهمندپور، فهیمه، «سیره سیاسی فاطمه»، دانشنامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح، قم، دارالرضی، ۱۴۰۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مرعشی نجفی، سید نورالله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، با تعلیقات سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق
- مروجی طبسی، محمدجواد، چند تابلو برای نصب (تصاویری از زندگی حضرت فاطمه زهرا، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ هشتم، ۱۳۹۱ش.
- معروف حسنی، هاشم؛ زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
- مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- مفید، محمد بن محمد، مسار الشریعه فی مختصر تواریخ الشریعة، تحقیق مهدی نجف، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، طرف من الأنباء و المناقب، مشهد، تاسوعا، ۱۴۲۰ق.
- دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
- «زندگینامه حضرت فاطمه زهرا از تولد تا شهادت»، وب‌سایت دانشگاه علوم پژشکی کاشان، تاریخ درج: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
- عاملی، محمد، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، «لقب سرور بانوان جهانیان برای حضرت فاطمه»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- ناصری، محمد، «رفتار پیامبر با دخترش فاطمه»، در فرهنگ کوثر شماره ۸۱، سال ۱۳۸۹ش.
- نسائی، احمد بن شعیب، السنن الکبری، تحقیق حسن عبدالمنعم شلبی، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد، تاریخ درج: ۱ اسفند ۱۳۹۵ش.
| شاخه‌ها | |
|---|---|
| باورها و آموزه‌ها | |
| شخصیت‌های محوری | |
| رویدادها و مناسبت‌ها | |
| متون و احادیث | |
| آیین‌ها | |
| موضوعات مرتبط | |
