پرش به محتوا

تعدد زوجات: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
imported>Fghassemy
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''تعدد زوجات'''؛ ازدواج مرد با حداقل دو و حداکثر چهار زن به عقد دائم.
ساختار '''[[خانواده در اسلام]]''' دارای اهمیت فراوان است. از این رو در احکام و آموزه‌های دین اسلام سفارش‌هایی مستقیماً در مورد تعداد همسران و نحوه زندگی زناشویی مطلوب بیان شده است. نظریه‌هایی در باب تعدد زوجات مطرح است و اسلام هم اصلاحاتی بر تعدد زوجات به سبک دوران جاهلیت قرار داده است.
== احکام ==
در منابع فقهی احکام مربوط به تعدد زوجات در ضمن بحث «محرّمات نکاح» و «قَسْم» مطرح شده است. فقها محدودیت‌های فقهی برای تعدد زوجات قرار داده‌اند از جمله؛ بر محدودیت عددی تعدد زوجات، یعنی چهار عدد تأکید کردند و '''[[عقد]]''' دائم با زوجه پنجم را باطل شمرده‌اند.<ref>حکیم، مستمسک العروه الوثقی، 1413ق، ج۱۴، ص۹۳–۹۴؛ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۱۴۲–۱۴۳؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۵؛ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص5</ref>
از دیگر محدودیت‌های فقهی در این زمینه، حرمت '''[[ازدواج]]''' مرد با خواهر همسر خود به‌طور مطلق و نیز ازدواج مرد با خواهرزاده یا برادرزاده همسرش بدون اجازه همسر اول است.<ref>غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۲۸۸–۲۸۹، ۳۳۵؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۲–۱۶۳؛ ابوشقّه، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، 1420ق، ج۵، ص۲۹۴</ref>
عدالت مادی میان همسران و قدرت بر پرداخت نفقه به ایشان و فرزندانشان، از جمله شروطی است که برای جواز تعدد زوجات بیان شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ج۱، ص۳۵۱–۳۵۲؛ باجوری، المرأه فی الفکر الاسلامی، 1986م، ج۱، ص۲۵۹–۲۶۰؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۸؛ ابوزهْرَه، تنظیم الاسلام للمجتمع، 1412ق، ج۱، ص۷۵–۷۶</ref>
== اصلاحات اسلام بر رسوم عرب جاهلی ==
در بین عرب جاهلی در چند همسری هیچ حد و مرزی وجود نداشت. از نظر '''[[نفقه]]''' نه تنها مرد عهده‌دار نفقه زنان پرشمار خود نبود که حتی با بهره‌بری از آنان به شکل‌های مختلفی چون واداشتن به کارگری و در آمدزایی، ثروت و دارایی خود را می‌افزود.
دین اسلام بر ازدواج‌های ضد انسانی که در دوران جاهلیت، به شدت رونق یافته بود مهر بطلان زد و با دو دستور حکیمانه در برابر آن ایستاد:
* محدود ساختن تعدد زوجات به چهار همسر.
* نهی از ازدواج‌های نامشروعی که در میان اعراب دوران جاهلیت رواج داشت.
اسلام تعدد زوجات را با محدود کردن آن، اصلاح کرد. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود به طوری که یک نفر می‌توانست صدها زن داشته باشد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «با '''[[زنان]]''' پاک ازدواج کنید، دو یا سه یا چهار همسر …»<ref>سوره نساء، آیه3</ref> چند همسری نهادی است که توسط اسلام ایجاد نشد بلکه قبل از اسلام هم وجود داشت، از این رو تعدد زوجات از احکام امضایی اسلام به‌شمار می‌رود که اسلام در حکمش تغییراتی ایجاد کرده یا در شروط آن دخل و تصرف نموده است.
علاوه بر عربستان در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی آن زمان هم‌چون ایران و روم نیز چند همسری رواج داشت. هر دینی در یک بستر اجتماعی که از پیش موجود بوده، نازل می‌شود بنابراین شارع مقدس نسبت به آنچه از گذشته در آن جوامع وجود داشته، بی‌توجه نبوده است.
راه کار اسلام در خصوص چند همسری، اصلاحی بوده است؛ زیرا رواج نامحدود تعدد زوجات میان اعراب دوران جاهلیت را با قید محدود بودن آن به چهار عدد، اصلاح کرد.<ref>محمدی ری شهری، میزان الحکمه، 1367ش، ص2270، ح7913؛ حر عاملی، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، 1368ق، ج5، ص321</ref>
نمونه‌هایی از قرآن و سنت که مرتبط با اصلاحات در تعدد زوجات است، بیان می‌شود:
* '''قرآن'''
* آیه ۳ سوره مبارکه نساء
«و اگر می‌ترسید از این‌که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر، و اگر می‌ترسید عدالت را (دربارهٔ همسران متعدد) رعایت نکنید تنها یک '''[[همسر]]''' بگیرید، یا از زنانی که مالک آنهایید هستید استفاده کنید. این کار، بهتراست و از ظلم و ستم جلوگیری می‌کند».
در شأن نزول این آیه چنین آمده است: قبل از اسلام معمول بود که بسیاری از مردم حجاز، دختران یتیم را با عنوان تکفل و سرپرستی به خانه خود می‌بردند و بعد با آن‌ها ازدواج کرده و اموال آن‌ها را هم تملک می‌کردند و چون همه کار دست آن‌ها بود حتی '''[[مهریه]]''' آن‌ها را کم‌تر از معمول قرار می‌دادند و هنگامی که کم‌ترین ناراحتی از آن‌ها پیدا می‌کردند به آسانی آن‌ها را رها می‌ساختند و در حقیقت حاضر نبودند حتی به شکل یک همسر معمولی با آن‌ها رفتار نمایند.
در این هنگام آیه فوق نازل شد و به سرپرستان ایتام دستور داد در صورتی با دختران یتیم ازدواج کنند که عدالت را به‌طور کامل دربارهٔ آن‌ها رعایت نمایند و در غیر این صورت از آن‌ها چشم پوشی کرده و همسران خود را از زنان دیگر انتخاب نمایند. به دنبال دستوری که در آیه سابق برای حفظ اموال یتیمان داده شد در این آیه اشاره به یکی دیگر از حقوق آن‌ها می‌شود و آن این‌که: «اگر می‌ترسید به هنگام ازدواج با دختران یتیم رعایت حق و عدالت را دربارهٔ حقوق '''[[زوجیت]]''' و اموال آنان ننمایید از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و به سراغ زنان دیگر بروید.»<ref>نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص35</ref>
وقتی در ازدواج با یک زن، به رعایت حقوق مالی او تأکید شده است، به طریق اولی رعایت حقوق زوجه در صورت تعدد زوجات، باید لحاظ شود.
خطاب در آیه متوجه به سرپرستان ایتام است که در آیه قبل برای حفظ اموال یتیمان دستورهای مختلفی به آن‌ها داده شده بود و در این آیه دربارهٔ ازدواج با یتیمان سخن می‌گوید که همان‌گونه که باید مراعات عدالت را دربارهٔ اموال آن‌ها بنمایید در مورد ازدواج با دختران یتیم نیز با نهایت دقت رعایت مصلحت آن‌ها را بکنید، در غیر این صورت از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و زنان دیگری انتخاب کنید.
در آیه ۱۲۷ سوره نساء هم مسئله رعایت عدالت دربارهٔ ازدواج با دختران یتیم ذکر شده است. این آیه دلیل صریحی بر مسئله جواز تعدد زوجات است. عام موجود در آیه تخصیص زده شده است و می‌فرماید: این جواز تعدد زوجات در صورت حفظ عدالت کامل است «اما اگر نمی‌توانید عدالت را رعایت کنید به همان یک همسر اکتفا نمایید» تا از ظلم و ستم بر دیگران بر کنار باشید. «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة».
* آیه ۱۲۹ سوره مبارکه نساء
این آیه مبارکه هم جواز چند همسری را مشروط به رعایت عدالت کرده است. قرآن کریم می‌فرماید: شما هرگز نتوانید میان زنان به عدالت رفتار کنید هر چند راغب و حریص (بر عدل و درستی) باشید، پس به تمام میل خود یکی را بهره‌مند و آن دیگر را محروم نکنید تا او را معلّق و بلا تکلیف گذارید و اگر سازش کنید و پرهیزکار باشید.
«اسلام برای شرط عدالت، آن‌قدر اهمیت قائل است که حتی اجازه نمی‌دهد مرد و زن دوم، در عین عقد توافق کنند که زن دوم در شرایط نامساوی با زن اول زندگی کند یعنی از نظر اسلام رعایت عدالت، تکلیفی است که مرد نمی‌تواند با قرار قبلی با زن، خود را از زیر بار مسئولیت آن خارج کند.»<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص418</ref>
* '''سنت'''
موارد زیادی از سنت وجود دارد که در مبحث تعدد زوجات، توانایی مرد در اداره زندگی را شرط دانسته‌اند که این بیانات عمدتاً در راستای شرط عدالت در امور مالی هستند که خداوند در آیه سوم از سوره مبارکه نساء به آن اشاره کرده است.
از جمله این روایات عبارتند از: امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کسی که دو زن داشته باشد و در تقسیم رابطه خود با همسر و تقسیم مالی بین آن‌ها به عدالت رفتار نکند، روز قیامت - در حالی که دست‌هایش بسته و نیمی از بدنش به یک طرف کج شده است - آورده و به آتش داخل می‌شود».
از قرائن موجود در این روایت از جمله ایجاد نقص در بدن '''[[مرد]]''' و به آتش افتادن وی، می‌توان دریافت که نهی در این روایت، دلالت بر حرمت عدم رعایت عدالت دارد.<ref>حیدری، اصول استنباط، 1376ش، ص54</ref>
امام صادق (ع) فرموده است: «هر کس آن قدر زن بگیرد که نتواند با آن‌ها نزدیکی کند- ضعف در مدیریت ازدواج‌های متعدد- و در نتیجه آن، یکی از همسرانش مرتکب زنا شود، گناه این کار برگردن او است.»<ref>نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص55</ref>
در آخر باید خاطر نشان کرد که از نظر فقها، اصل در ازدواج، تک همسری است و قانون چند همسری در شرایط معمول توصیه و ترغیب نشده است. در قرآن کریم آیات ۳ و ۱۲۹ سوره نساء به‌طور مطلق اشاره به جواز تعدد زوجات نشده و خداوند آن را مقید به رعایت عدالت نموده است. می‌توان نتیجه گرفت که ازدواج مرد با یک زن، مطلوب خداوند است برای همین ازدواج تک همسری از سوی خداوند، بیش‌تر از ازدواج با فرض تعدد زوجات، تسهیل شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص421</ref>
قانون تعدد زوجات، به خاطر شرایط خاص اجتماعی یا ضرورت‌های اجتماعی وضع شده، نه برای هوس‌رانی مردان. البته همیشه بعضی افراد وجود دارند که از قانون سوء استفاده می‌کنند، در چنین مواردی باید جلوی سوء استفاده‌ها را گرفت و راه‌کار مناسب برای موارد ضروری ارائه کرد.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص422</ref>
== پانویس ==
{{پانویس}}
== منابع ==
* قرآن کریم
* ابوزهْرَه، محمد، تنظیم الاسلام للمجتمع، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
* ابوشقّه، عبدالحلیم محمد، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۰ق.
* باجوری، جمال محمد فقی رسول، المرأه فی الفکر الاسلامی، عراق، دارالعلم، ۱۹۸۶م.
* حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، چاپ افست، ۱۳۶۸ق.
* حکیم، محسن، مستمسک العروه الوثقی، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۳ق.
* حیدری، سید کمال (علامه)، اصول استنباط، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
* زحیلی، وهبه، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ هجدهم، ۱۴۳۱ق.
* غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۳ق.
* محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۷ش.
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
* نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
{{ازدواج}}
'''<big>تعدد زوجات در قرآن</big>'''؛ روا بودن ازدواج دائمی مرد با چهار زن بر اساس آموزه‌های قرآنی.
==مفهوم‌شناسی ==
«تعدد زوجات‏» در اصطلاح فقه، عبارت از متعدد بودن همسران دائم مرد در يك زمان است. قرآن كريم در آيه سوم از سوره نساء<ref>  . «... فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى‏ أَلاَّ تَعُولُوا ».</ref>  با ذکر شرایطی، چندزنی مردان را تا چهار همسر دائم، جایز دانسته است. <ref>  . جمعي  از نويسندگان، دائرة‌المعارف قرآن كريم، 1382ش، ج7، ص611.</ref>
==تاریخچه==
تعدد زوجات از زمان قديم در جوامع بشري رواج داشته است.<ref>  . .جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص277.</ref>  در زمان جاهلیت نيز، محدودیتی در تعداد همسر برای مردان، وجود نداشت و گاهی تا ده [[زن]] هم می‌گرفتند. بعد از ظهور اسلام، تنوع‌طلبی مردان محدود شد و داشتن بیشتر از چهار زن دائمی برای مردان حرام شد. حضرت محمد نیز به کسانی که بیش از چهار زن داشتند، امر ‌کرد که از میان همسران خود، چهار زن را انتخاب کنند و بقیه را [[طلاق]] دهند و هر کس با علم به این حکم، با زن پنجم ازدواج کند، عقدش باطل و حرام بوده و آمیزش با این زن، حدّ زنا دارد. <ref>  . جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص259.</ref>
==شرط قرآنی تعدد زوجات==
بر اساس آیه سوم سوره نساء، جواز تعدد زوجات تا 4 همسر، مشروط به آن است که مرد به توانایی خود در برقراری عدالت میان همسران خود، باور داشته باشد. پس اگر مردی ترس آن را داشته باشد که در دادن نفقه، تقسیم کردن شب‌ها بین زنان و سایر حقوق، بى‌عدالتى كند، باید به یک زن اکتفا کند و يا به كنيزان بسنده كند؛ زيرا مباشرت با كنيزان، قوانین ازدواج با زنان آزاد را ندارد كه رعايت عدالت شرط باشد. به تصریح آیه قرآن، با وجود ترس از بى‌عدالتى در صورت تعدد زوجات، ازدواج با یک زن به عدالت نزديك‌تر است. <ref>  . طبرسی، ترجمه تفسیر مجمع البیان، بي‌تا، ج5، ص19.</ref>
تحصیل عدالت بر همگان به ویژه بر مردان دارای چند همسر واجب است. پس مردی که نمی¬تواند عدالت را رعایت کند، حق ازدواج متعدد را ندارد. رعایت عدالت که شرط تعدد زوجات است، در مورد امور مادی و حقوق همسری مانند تأمین هزینه زندگی، پوشاک، مسکن و رعایت امور زناشویی در حد متعارف و مطابق با شأن زنان است. <ref>  . جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص264.</ref> رعایت عدالت از این منظر، مربوط به جنبه‌های عملی و خارجی است؛ اما محبت‏هاى قلبى و درونی که خارج از قدرت انسان است، تا زمانی که عملاً باعث ترجيح بعضى از همسران بر بعضی دیگر نشود، ممنوع نیست و خداوند رعايت چنین عدالتی را واجب نکرده است. <ref>  . مكارم شيرازي، تفسير نمونه، 1371ش، ج3، ص255.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* قرآن
* جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، إسراء، 1380ش.
* جمعي  از نويسندگان، دائرة‌المعارف قرآن كريم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، 1382ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی،  چاپ اول، بی‌تا.
* مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دهم، 1371ش.
{{مقاله پاسخ به شبهات دینی}}
{{مقاله پاسخ به شبهات دینی}}
{{بیان شبهه}}
{{بیان شبهه}}
از مسائل پر مناقشه در موضوع زن و خانواده مساله تعدد زوجات، جواز و شرایط آن است. در این مقاله به بررسی این مساله پرداخته ایم.
با اینکخ اسلام تعدد زوجات را تا چهار عدد محدود کرده، اما روایات تا 11 همسر را برای پیامبر ذکر کرده اند. این مساله موجب ایجاد شبهه در خصوص اهداف پیامبر از ازدواج متعدد گردیده است که در این مقاله به آن پاسخ می دهیم.
{{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}
قبل از اسلام برخى از مردم، دختران يتيم را جهت تكفّل و سرپرستى به خانه خود مى‏ بردند و بعد با آنها ازدواج كرده و اموال آنها را هم تملّك مى ‏كردند و چون همه كارها دست آنان بود حتى [[مهريه]] آنها را هم كمتر از معمول قرار مى ‏دادند و هنگامى كه كمترين ناراحتى از آنها پيدا مى‏ كردند، به آسانى آنها را رها مى‏ ساختند. در اين هنگام آيه نازل شد:
تعداد همسران پيامبر از اختصاصات حكم الهى براى پيامبرش بوده است. تعداد همسران پيامبر كه «امّهات ‏المؤمنين» به حساب مى ‏آيند، يازده تن مى‏ باشند به اين ترتيب: خديجه عليهاالسلام، سوده، عايشه، حفصه، زينب دختر خزيمه، ام‏سلمه، زينب دختر جحش، جويريه، صفيه، امّ حبيبه و ميمونه. <ref> . دكتر موسى شاهين لاشين، ازواج النبى صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله، چاپ رياض، چاپ اول، ص 21؛ سيره ابن‏هشام، ص 297، چاپ مصر، 1355 ه.ق.</ref>
'''«وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» ؛'''
==اهداف پیامبر از ازدواج های متعدد==
درباره اهداف پيامبر اسلام از اين ازدواج ‏ها شايسته است به ديدگاه و اظهار نظر بعضى محقّقين توجه شود:


«اگر مى ‏ترسيد به هنگام ازدواج با دختران يتيم رعايت حق و [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]] را درباره حقوق زوجيت و اموال آنان ننماييد و به سراغ زنان ديگر برويد، از آنها دو نفر يا سه نفر يا چهار نفر به همسرى خود انتخاب كنيد اما اگر مى ‏ترسيد عدالت را رعايت ننماييد تنها به يك همسر اكتفا كنيد».
* '''الف.''' علامه طباطبايى در اين مورد مى‏ گويد: ازدواج ‏هاى آن حضرت، هر كدام روش خاصى را داشت. نخستين همسر آن حضرت خديجه عليهاالسلام است. پيامبر اولين ‏بار با او ازدواج كرد و بيش از بيست سال با او زندگى كرد و غير از او با كسى ازدواج نكرد. پس از وفات خديجه عليهاالسلام و پس از هجرت به مدينه، زنان ديگرى را به همسرى انتخاب كرد. برخى از اين زنان بيوه بودند، برخى جوان و برخى پير بودند. معلوم است كه اين روش، روش شهوت‏ رانان نيست. آن حضرت با امّ سلمه كهنسال و زينب پنجاه ساله ازدواج كرد، آن حضرت همسران خود را از زيادخواهى و دنياطلبى منع نموده مى ‏فرمود در غير اين صورت طلاق بگيرند. با اين حساب، انسانِ محقّق دورانديش نمى‏ تواند براى آن حضرت، انگيزه ‏هاى شهوانى در نظر بگيرد.


==نکات آیه==
حضرت محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله برخى از همسران را براى قدرتمند شدن اسلام و مسلمين، بعضى‏ ها را براى دلجويى آنان، بعضى‏ ها را براى حفظ از خطرات جانى، بعضى ‏ها را براى تأمين زندگى آنان و بعضى ‏ها را براى بيان حلال و حرام خدا به همسرى انتخاب كرد. به عنوان مثال، ازدواج حضرت با سوده بود.
مقصود از [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]] در اين آيه شريفه، يكسانى تمايلات قلبى و عواطف درونى نيست؛ بلكه منظور رعايت حقوق زناشويى و اقتصادى و نيز ابراز عواطف است. با اين وجود بايد توجه داشت:


* 1. اصل در ازدواج همان طور كه استاد شهيد مطهرى در كتاب نظام حقوق زن در اسلام خاطرنشان مى ‏سازد، تك ‏همسرى است و قانون چند همسرى در شرايط معمول توصيه و ترغيب نشده است.
سوده از زنان پيشگام در ايمان به رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله بود. او به حبشه هجرت كرده بود و شوهرش پس از رجوع از حبشه، مُرد. سوده، زنى بود مؤمن و خويشانش هم كافر بودند. اگر او را به خويشان تحويل مى ‏داد، او را مى‏ كشتند و يا گمراه مى‏ ساختند. براى آنكه اين زن مؤن بيوه بى‏ پناه از اين خطرات محفوظ بماند، پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد و با اين ازدواج سوده نجات يافت.


* 2. قانون چند همسرى و تعدّد زوجات مقتضاى آيات صريح قرآن است و نسخ نشده و از احكام جاودانى اسلام است. اصل در تمام احكام و قوانين، ابديّت و ماندگارى است مگر آنكه دليل قطعى بر نسخ يا تغيير آن آورده شود.
زينب دختر خزيمه، از زنان مؤمن بود. در جنگ احد شوهرش به شهادت رسيد و رسول خدا صلى‏ الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد تا بى ‏سرپرست نباشد.


* 3. قانون تعدّد زوجات، به خاطر شرايط خاص اجتماعى يا ضرورت‏هاى اجتماعى وضع شده است نه براى هوس‏رانى مردان. البته هميشه بعضى افراد وجود دارند كه از قانون سوء استفاده مى‏ كنند، در چنين مواردى، بايد جلوى سوء استفاده‏ ها را گرفت و راهكار مناسب براى موارد ضرورى ارائه كرد.
امّ ‏سلمه هم شوهرش درگذشت و داراى چند يتيم بود، پيامبر صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله با او ازدواج كرد و به اين ترتيب مشكل امّ ‏سلمه حل شد.


==مفهوم لغوی تعدد زوجات==
صفيه دختر حُيى بن احطب يهودى بود. شوهرش در جنگ خيبر و پدرش در جنگ بنى ‏قريظه كشته شد و خودش هم اسير شد. پيامبر خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله او را براى خود انتخاب كرد و آزاد ساخت و پس از آزاد ساختن به عنوان همسر انتخاب كرد و به اين ترتيب دختر رئيس يهود را از ذلّت رها كرد.
تعدد به معنای بی شمار شدن، زیاد شدن عدد، و فزونی یافتن می باشد. و زوجات هم جمع کلمه زوجه به معنای زنان و همسران یک مرد است و تلفیق این دو کلمه یعنی تعدد زوجات به معنی چند تن بودن همسران یک مرد. <ref>محمد، معین، فرهنگ فارسی، تهران: امیر کبیر، ۱۳۸۵ ه.ش، ج۱، ص ۱۰۹۸.</ref> این بسیط ترین تعاریفی است که از نظر لغوی در فرهنگ لغات و متون فارسی موجود می باشد. با توجه به آیات و احادیث و سیره، در منابع فقهی در باره اصل جواز تعدد زوجات کمتر بحث شده و حتی از ضروریات فقه خوانده شده است. <ref>محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۰، ص۵، ج ۳۰، چاپ محمود قوچانی و ابراهیم میانجی، بیروت ۱۹۸۱</ref> احکام مربوط به تعدد زوجات در ضمن بحث «محرّمات نکاح» و «قَسْم» مطرح گردیده است. همچنین فقها به ادله مذکور، بر محدودیت عددی تعدد زوجات، یعنی چهار عدد تأکید کرده و عقد با زوجه پنجم را باطل شمرده اند.  <ref>وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ج۷، ص۱۶۵، دمشق ۱۴۰۹/۱۹۸۹ </ref>
بنابراین زوجه به زنی اطلاق می شود که شوهر کرده و بالفعل شوهر داشته باشد خواه به عقد دائم خواه به عقد نکاح موقت و تعدد زوجات هم داشتن بیش از یک زوجه را گویند خواه به عقد دائم باشد یا منقطع یا بوسیله هر دو نوع. <ref>محمد جعفر، جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، ۱۳۸۳ ه.ش، ص ۱۶۲</ref> در کشورهای انگلیسی زبان از تعدد زوجات تحت عنوان هایBigamy- pairs plurality- polygyny- polygamy  یاد می شود که همه عبارتهای مذکور در معنای تعدد زوجات و چند همسر گزینی توسط یک مرد استعمال می شود.


==مفهوم اصطلاحی تعدد زوجات==
جويريه دختر رئيس طايفه بنى‏ مصطلق بود. رئيس، دخترش و تعداد زيادى از افرادش اسير شدند. پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله جويريه را به همسرى انتخاب كرد و مسلمانان گفتند: حال كه اين طايفه، فاميل پيامبر ما شدند، ما همه ‏شان را آزاد مى‏ كنيم و بنى ‏مصطلق هم كه چنين ديدند، همه مسلمان شدند.
فقهای امامیه در کتب فقهی خود از استیفای عدد بعنوان اصطلاحی مترادف با تعدد زوجات استفاده نموده اند. استیفا از نظر لغوی به معنای تمام فرا گرفتن، تمام باز ستاندن می باشد. استیفای عدد کردن یعنی اینکه مردی اقدام به ازدواج با زنان متعدد نماید تا بدانجا که شرع و قانون آن را تجویز کرده است که همانا اختیار کردن چهار زن به نکاح دائم یک مرد می باشد. این اصطلاح را فقهای امامیه و از جمله محقق در شرایع و علامه در تذکره بکار برده اند و مقصود نکاح با حداکثر تعداد زنان است که در شرع اجازه داده شده.  <ref>ناصر، کاتوزیان، حقوق خانواده، تهران: چاپ انتشار، ۱۳۸۴ ه.ش، جلد ۱، ص ۱۱۲  </ref>


==پيشينه تعدد زوجات==
ميمونه، ام‏ حبيبه و حفصه هم شوهرانشان مرده بودند و پيامبر با ازدواج با اين‏ها، آنان را نجات مى ‏داد. فقط عايشه در ميان اين‏ها شوهر نداشت.
چند همسرى ريشه‏ اى كهن در ميان جوامع مختلف بشرى و اديان پيش از اسلام دارد . بنابراين، ابتكار اسلام در اين باره، اين است كه آن را محدودساخت و شرايط سنگينى از جهت اخلاقى، اقتصادى و ... بر آن حاكم كرد و بدون تحقّق آن شرايط، چند زنى را غيرمجاز اعلام نمود. تا اين كار سبب تجاوز به حقوق زنان و اسباب هوسرانى مردان نگردد.


چندهمسری مردان دارای پیشینه بلندی در تاریخ اقوام مختلف و قوانین جوامع و ادیان گوناگون است.. این رفتار در اجتماعات نخستین، امر مناسبی شمرده می شد و میان ملت های متمدن همواره به عنوان یک قاعده رایج بوده است.  چندهمسری در میان ملل و اقوام مختلف جهان از جمله ایران  باستان، چین، هند و مصر رواج داشته است.  در قوانین آیین های زرتشت، یهود، هندو و بودا نیز جایز شمرده شده است؛ همچنین در همۀ ادیان آسمانی پیش از اسلام نیز امری مقبول بوده است، چنانچه در کتاب مقدس (تورات) آن را به رسمیت شناخته و مجاز شمرده شده است؛ زیرا در تورات عبارتی آمده است که به جواز چند همسری دلالت دارد؛ مانند شرح زندگی بعضی از پیامبران و شخصیت ها که در خلال آن به تعدد زوجات آن ها نیز اشاره شده است.  اباحۀ تعدد زوجات در آیین یهود بدون محدودیت در تعداد همسران تا قرن یازدهم ادامه داشت و دراین قرن احبار آن را منع کردند و تا امروزه این قانون جاری است . در انجیل کتاب مقدس مسیحیان در این زمینه اظهار نظر موافق یا مخالفی نیامده است ولی بررسی تاریخی نشان می دهد برخی از پادشاهان مسیحی زنان متعدد داشته اند.  گرچه در قرون اخیر، کلیسا تعدد زوجات را تحریم کرده است و برخی نظام تک همسری را از ویژگی مسیحیت تلقی کرده اند.<ref>محمود، عبدالفتاح، تعددالزوجات فی الاسلام، مجلۀ الاسلام، ش4، 1408ق، ص 359  /  شاکر، لحام، تعددالزوجات، دمشق: دارالتوفیق، 1422ق، ص29  /  کرم حلمی، فرحات، تعددالزوجات فی الادیان، چاپ اول، قاهره: دارالآفاق العربیه، 1422ق، ص 14-15</ref>  بنابراین امروزه در نظام های حقوقی کشورهای مسیحی، به تبع تفکر رایج، تعدد زوجات منع شده است و جرم محسوب می شود، درحالی که روابط جنسی آزاد و بدون علقۀ زوجیت با افراد متعدد در جوامع غربی و متاثر از فرهنگ غرب کاملا مجاز و آزاد شمرده می شود. <ref>وهبه، زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر، 1418 ق، ص 8 </ref> با این وجود تعدد زوجات هم اکنون در بسیاری از مناطق جهان به صورت یک قاعده وجود دارد و طبق تحقیقات برخی صاحب نظران، در 67درصد جوامع بشری چند زنی رایج است. <ref>خلیل، دیرین، راهی به سوی مردم شناسی، شیراز: بیتا، چاپ اول، 1366، ص 70</ref>
با توجّه به اين خصوصيات و با توجّه به خصوصيات روحى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله به هيچ عنوان نمى‏ توان گفت كه ازدواج‏ هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله مانند ازدواج‏ هاى متعارف بوده است.<ref> . ر.ك: الميزان، ج 4، ص 195، چاپ دوم، بيروت، 1974، در ذيل آيه 2 تا 6 سوره نساء.</ref>  
در برخی کشورهای غیرمسلمان آسیای شرقی، چند زنی با شرایط و قیود خاص پذیرفته شده است. این سنت در جامعۀ عرب پیش از اسلام نیز وجود داشت و بدون هیچ محدودیت و قید و شرطی رایج بود. اسلام با حکم به جواز تعدد زوجات، سنت موجود را امضا کرد و ضمن محدود کردن تعدد زوجات به چهار همسر، قیود و شرایطی برای آن در نظر گرفت. <ref>سید محمد حسین، طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسلامی، 1393ق، ج4، ص 182-183 / ناصر، مکارم شیرازی، و دیگران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374، ج4، ص257</ref>


== شرایط تعدد زوجات==
* '''ب.''' در نظر عدّه‏ اى از پژوهشگران ازدواج ‏هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله براى چند هدف بوده است:
تعدد زوجات در همۀ ادیانی که آن را مجاز شمرده اند دارای شرایطی است. از آن جمله است در آیین یهود؛ که تعدد به توانایی مالی مرد مشروط شده است، همچنین آیین یهود عقیم یا دیوانه بودن زن اول و عدالت میان زنان را شرط دانسته اند؛ همچنین است در دین زرتشت.<ref>مرتضی، مطهری، مجموعه آثار شهیدمطهری، تهران: صدرا، 1377، ص 337-341</ref>  در آیین اسلام فقیهان با مراجعه به آیات و روایات شرایطی را برای تعدد زوجات بیان کرده اند:
===الف. رعايت محدوديت===
اسلام گستره چندهمسرى را محدود ساخته و تا چهار نفر تقليل داده است. قرآن مجيد در اين باره مى ‏فرمايد:


«فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ ...»  ؛<ref> . نساء 4، آيه 3.</ref>
'''1. محافظت از يتيمان، درماندگان و حفظ آبروى آنان''' مانند ازدواج با سوده.
'''«با زنان پاك ازدواج كنيد، دو يا سه يا چهار همسر ...».'''


===ب. رعايت [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]]===
'''2. وضع قانون و شكستنِ سنّت غلط جاهلى''' مانند ازدواج با زينب دختر جحش كه رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله به فرمان خدا پس از آنكه زيد او را طلاق داد، او را به همسرى
قرآن مجيد در اهميت اصل [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]] در رابطه بين همسران مى ‏فرمايد:
انتخاب كرد تا مردم بدانند كه زن پسرخوانده، مانند زن پسر نيست، و مى ‏توان با زنِ پسرخوانده ازدواج كرد، گرچه در زمان جاهليت، ازدواج با زنِ پسر خوانده ممنوع بود.
«فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» ؛<ref> . نساء 4، آيه 3.</ref>
'''«اگر بيم داريد كه به [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]] رفتار نكنيد، پس تنها يك همسر اختيار كنيد».'''
فقهای همه مذاهب اسلامی بر شرط عدالت اتفاق نظر دارند. این شرط با استناد به آیه سوم سوره نساء استنباط می‌شود. مفسران و فقیهان با اشاره به عبارت ذلک ادنی الّا تعولوا <ref>نساء- 3</ref> صریح دارند که اساس تشریع احکام ازدواج بر پایه عدل و عدم تجاوز به حقوق دیگران است. <ref>سيدمحمدحسين؛ طباطبايي، الميزان فی تفسيرالقرآن، قم: نشر اسلامي، 1393ق، ج4، ص182 /  زحیلی، وهبه، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر، 1418 ق، ج9، ص9 / زحیلی، وهبه و مصطفی البغا و حنان لحام، تعددالزوجات فی الاسلام، تحقیق: محمد الجش، دمشق: دارالحفاظ، 2000م، ص25</ref>
امام صادق عليه‏ السلام مى ‏فرمايد: '''«كسى كه دو زن داشته باشد و در تقسيم رابطه خود با همسر و تقسيم مالى بين آنها به عدالت رفتار نكند، روز قيامت ـ در حالى كه دست‏هايش بسته و نيمى از بدنش به يك طرف كج شده است ـ آورده و به آتش داخل مى‏ شود» .'''<ref> . محمدى رى‏شهرى، ميزان الحكمه، ج 5، ص 2270، ح 7913.</ref>
مفسران شیعه و اهل سنت مقصود از عدالت در آیۀ مذکور را عدالت در رفتارهایی مانند هم‎خوابگی، وسایل زندگی و نفقه (در شان) دانسته‌اند که در اختیار انسان است.<ref>فضل بن حسن، طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القران، تحقيق:عده ای از محققـان، بيروت: مؤسسةالاعلمي،1415.ق، ج3ف ص11 /  محمد بن حسن، طوسی، المبسوط، تهران: المطبعة الحیدریه، 1378ق، ج9، ص2 /  شهید ثانی، زین الدین عاملی، مسالک الافهام، قم: موسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق، ج8، ص311 /  مرتضی، انصاری، کتاب النکاح، قم: الموتمر العالمی، 1415ق، ص479 /  مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374، ج3، ص255 /  مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم: موسسه نشر اسلامی، 1410ق، ص517 /  مرتضی، مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران: صدرا، 1377، ص421</ref>
استاد مطهرى مى‏ نويسد: '''«اسلام براى شرط [[عدالت در تعدد زوجات|عدالت]]، آن قدر اهميت قائل است كه حتى اجازه نمى‏ دهد مرد و زن دوم، در حين عقد توافق كنند كه زن دوم در شرايطى نامساوى با زن اول زندگى كند؛ يعنى، از نظر اسلام رعايت عدالت تكليفى است كه مرد نمى ‏تواند با قرار قبلى با زن، خود را از زيربار مسئوليت آن خارج كند» .'''<ref> . مرتضى مطهرى، حقوق زن در اسلام، ص 418.</ref>


'''3. آزادسازى اسيران و بردگان''' مانند ازدواج با جويريه، كه مسلمانان به خاطر خويشاوندى بنى مصطلق با پيامبر، همه اسيران را آزاد كردند و بنى‏ مصطلق هم با مشاهده اين وضعيت، مسلمان شدند.


'''===ج. رضایت همسر=== (به شرط عمه یا خاله بودن)'''
'''4. برقرارى پيوند با قبايل و طوايف بزرگ عرب و حفظ اسلام و مسلمين''' مانند ازدواج با عايشه، حفصه، امّ حبيبه، صفيه و ميمونه. <ref> . نگرشى كوتاه به زندگى پيامبر اسلام، ص 29، چاپ پنجم، مؤسسه در راه حق.</ref>
==نظرات اندیشمندان دیگر==
* جان ديون پورت انگليسى مى ‏گويد: با اينكه در آن زمان، زياد زن گرفتن كار بدى نبود، ولى با اين حال حضرت محمد صلى ‏الله عليه ‏و‏آله تا پنجاه سالگى با يك زن زندگى كرد و تا خديجه عليهاالسلام زنده بود، زن ديگرى نگرفت. آيا ممكن است كسى شهوت‏ران باشد و هيچ مانعى هم براى زن گرفتن در كار نباشد، با اين حال با يك زن زندگى كند آن هم با زنى كه سنّ بالايى داشته باشد؟! <ref> . عقيقى بخشايشى، همسران پيامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبليغ اسلامى، 1352.</ref>


در ازدواج با برادرزادۀ همسر یا خواهرزادۀ او شرط اذن همسر (عمه یا خاله) آمده است.<ref>شهید ثانی، زین الدین عاملی،الروضةالبهیه، قم، انتشارات داوری، 1410ق، ج7، ص289 /  محمدحسن، نجفی، جواهر الکلام، تحقیق: قوچانی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1367، ج29، ص357</ref> همچنین بر اساس نظر فقیهان اگر زوجه به موجب شرط ضمن عقد، وکالت داشته باشد که در صورت ازدواج مجدد زوج بتواند خود را مطلقه کند، می‌تواند از این اختیار خود استفاده کند. <ref>سید روح الله، موسوی خمینی، تحریرالوسیله، نجف: دارالکتب العلمیه، 1390ق، ج2، ص 202-203</ref> از نظر برخی محققان اگر زوجه در صورت ازدواج مجدد شوهرش دچار عسر و حرج شود، و ادامۀ زندگی مشترک برای وی تحمل ناپذیر باشد، می‌تواند با رجوع به حاکم شرع درخواست طلاق کند. <ref>ماده 1130 قانون مدنی ایران</ref> در منابع فقهی در هیچ مورد دیگری اجازۀ همسر اول شرط نشده است.
* توماس كارلايل مى‏ گويد: به رغم اظهار نظر دشمنان، حضرت محمد صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله هرگز شهوت‏ پرست نبود و اين تهمت، بى ‏انصافى است .<ref> . عقيقى بخشايشى، همسران پيامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبليغ اسلامى، 1352.</ref>


==امتياز راهكار اسلام==
گيورگيو مى‏ گويد: محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله در سال 595 ميلادى ازدواج كرد و زندگى خانوادگى او نمونه زهد، تقوى و پاكى بود. او همانند ابراهيم، نوح و يعقوب عليهم‏ السلام در محيطى ساده و بى‏ آلايش زندگى مى‏ كرد .<ref> . همان، ص 82، نويسنده رومانى 1916 تولد در اثر معروف خود: محمد پيامبرى كه از نو بايد شناخت.</ref>
خانم بيزانت  مى ‏نويسد: '''«گفته مى ‏شود كه در غرب تك همسرى است؛اما در واقع چندهمسرى است بدون مسئوليت پذيرى! همين كه مرد از زن سير شد، او را رها مى ‏كند. او نيز كم كم زن كنار خيابانى خواهد شد؛
زيرا نخستين عاشق دلداده‏ اش هيچ مسئوليتى در برابر آينده او ندارد. وضع زنى كه به عنوان يك همسر و مادر، در خانه ‏اى چندهمسرى پناه گرفته، صد بار بهتر از اين است. وقتى هزاران زن بدبخت را مى‏ بينيم كه شبانگاه در خيابان‏هاى شهرهاى غرب پرسه مى ‏زنند، به يقين درمى ‏يابيم كه غرب نمى  ‏تواند اسلام را به جهت چندهمسرى سرزنش كند. براى زن بسى بهتر، خوش بختانه ‏تر و محترمانه‏ تر است كه در چندهمسرى اسلامى زندگى كند و تنها با يك مرد اشتراك زندگى پيدا كند، فرزند قانونى خود را در آغوش گيرد و همه جا مورد تكريم و احترام باشد؛ تا اينكه هر روز توسط اين و آن اغوا شود و احتمالاً با فرزندى نامشروع كنار خيابان رها گردد! نه تحت حمايت قانون باشد و نه پناهگاه و مراقبتى داشته باشد و هر شب قربانى هوس رهگذرى گردد»''' .<ref> 1. Why Polygamy Is Allowed In Islam, PP. 33 - 34.</ref>


آيزاك تايلور  ـ در سخنرانى خود درباره «محمديسم»  در كنگره كليسا در«ولورهامپتون»  ـ اعلام كرد: '''«چندهمسرى نظام يافته و محدود سرزمين‏ هاىاسلامى، بى‏ نهايت بهتر است از چندهمسرى لجام گسيخته‏ اى كه نكبت جوامع مسيحى است و نمونه آن اصلاً در اسلام شناخته شده نيست»''' .<ref> 5. The Times, London, Saturday, 8th Oct. 1887. Quotedin: Wly Polygamy Is Allowel In Islam, PP. 35 - 6.</ref>
==پانویس==


روحانى مسيحى اودوتولا  ـ در كنفرانسى در تورنتو  ـ اظهار داشت:'''«غرب با ممنوعيت چند همسرى، منافقانه عمل مى ‏كند؛ چرا كه با طلاق‏هاى مكرّر همان را [ در طول زمان] عملى مى‏ سازد».'''


بنابراين تك همسرى غرب، چيزى جز چند همسرگرايى بى‏ ضابطه و مسئوليت گريزانه نيست. اما چه نيكوست اين اعتراف غربى‏ ها را هم بخوانيم كه اسلام، در قالب چند همسرى به نجار خود، عملاً تك همسرى را حفظ نموده است.
{{مقاله پاسخ به شبهات دینی}}
 
{{بیان شبهه}}
رابرت ا.هيوم مى‏ نويسد: '''« ... برخى از محقّقان معقول نشان مى ‏دهند كه [ حضرت ]محمد صلى‏ الله ‏عليه‏ و‏آله روى هم رفته موقعيت زنان را ارتقا بخشيد و به آنها مرتبه‏ اى از آزادى اقتصادى داد كه هنوز در پاره‏اى از كشورهاى غربى و يا به اصطلاح مسيحى تا آن حد به زنان، آزادى اقتصادى داده نشده است و براى چندهمسرى نامحدود ـ كه تا آن زمان به دلخواه انجام مى‏ شد ـ حد و مرزى مقرّر داشت كه بسيار لازم و نافع بود.
یکی از مسائلی که زیر مجموعۀ بحث [[ضرورت تعدد زوجات]] قرار میگیرد بحث بحران جمعیت است. در این مقاله به بررسی آن می پردازیم.
 
{{پایان سوال}}
رسم دختركشى را ـ كه در عربستان آن روز كاملاً رواج داشت ـ به كلّى برانداخت و بالاخره اينكه حكم تعدّد زوجات را تنها در صورتى مجاز دانست كه شوهر، بتواند با تمامى همسران خود با عدالت كامل رفتار كند. او عملاً تك همسرى را رواج داد»''' .<ref>  رابرت، هيوم، اديان زنده جهان، ترجمه: دكتر عبدالرحيم گواهى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ هفتم، 1377، ص 306.</ref>


استاد مطهرى در اين باره مى‏ نويسد: «تعجّب مى‏ كنيد اگر بگويم تعدّد
[[تعدد زوجات]] یکی از بهترین راه ها است برای جبران تحدید نسلی که در ایران با آن مواجه هستیم. با توجه به سبک زیست کنونی، زنان ایرانی مانند زنان 3، 4 دهۀ قبل نیستند که بتوانند تعداد بیشتری فرزند  به دنیا بیاورند، بنابراین تعدد زوجات بهترین راه هست برای حل مسئلۀ بحران جمعیت.
زوجات در مشرق زمين، مهم‏ترين عامل براى نجات تك همسرى است. مجاز بودن تعدّد زوجه، بزرگ‏ترين عامل نجات تك همسرى است ... در شرايطى كه موجبات اين كار فراهم مى‏ شود و عدد زنان نيازمند به ازدواج فزونى مى‏ گيرد؛ اگر حق تأهل اين عدّه به رسميت شناخته نشود و به مردان واجد شرايط اخلاقى، مالى و جسمى، اجازه چند همسرى داده نشود؛ دوست بازى و معشوقه ‏گيرى، ريشه تك همسرى را مى‏ خشكاند» .<ref> . مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، ص 330.</ref>
=بحران جمعیت=


==تعدد زوجات در فقه امامیه و سایر مذاهب اسلامی==
بررسی آمار رسمی جمعیت در ایران از سال 1335 نشان می‌دهد در سال‌های اخیر نرخ رشد جمعیت به سرعت رو به کاهش است به طوری که در میان کشورهای منطقه در صدر جدولِ تحدید موالید قرار داریم. به نظر می‌رسد تحولات جمعیتی کشور ما نیز همانند سایر کشورهای اروپایی از نظریه گذار جمعیتی پیروی می‌کند. نظریه انتقال یا گذار جمعیت یکی از مهمترین، با نفوذترین و پایدارترین نظریه‌های مطرح در جمعیت‌شناسی است. نظریه گذار جمعیت ارتباط تحولات جمعیتی با فرایند نوسازی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را روشن می سازد و ضمن تجزیه و تحلیل گذشته، حال و آینده را پیش بینی می نماید.
در اسلام تعدد زوجات به دلایل اجتهادی کتاب، سنت، اجماع فقیهان مذاهب اسلامی و سیرۀ قطعیه مسلمانان امری پذیرفته شده و از ضروریات دین شمرده شده است.  آنچه که در فقه امامیه و سایر مذاهب اسلامی بعنوان منبع مشترک مطرح می باشد و تمامی فقهای عام و خاص بر قطعیت و کامل بودن آن اجماع کامل دارند قرآن <ref>در آیاتی از قرآن کریم ر.ک: تحریم:1 و احزاب: 32، 50و 286 به تعدد زوجات اشاره شده است</ref> می باشد که فصل مشترک مهم بین فقه امامیه و سایر مذاهب اسلامی می باشد. به همین خاطر مسئله تعدد زوجات همانگونه که در قرآن به صورت نص صریح بیان شده است که مهم ترین آن آیۀ سوم سورۀ نساء است که از نظر مشهور مفسران، مفهوم آیه حداقل بر جواز و اباحه تعدد زوجات تا چهار همسر با رعایت شرایط آن دلالت دارد <ref>محمد بن محمد، مفید، المقنعه، قم: موسسه نشر اسلامی، 1410ق، ص517 / سید محمد حسین، طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسلامی، 1393ق، ج4، ص 166-167</ref> مقبول فقه امامیه و فقه اهل سنت نیز واقع شده است و احادیث متعدد از منابع شیعه و سنی نیز این مسئله مطرح شده است. <ref>محمد بن حسن، حرّ عاملی، وسایل الشیعه، تحقیق: ربانی شیرازی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق، ج14، ص 398 / احمد بن حسین، بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر، 1376، ج17، ص 181-182</ref> چنانچه در کتاب الفقه علی المذاهب الخمسه <ref>محمد جواد، مغنیه، الفقه علی المذاهب الخمسه، بی جا، کانون ثانی، ۱۹۸۲. م، چاپ ۷، ص ۳۱۲</ref> به قلم محمد جواد مغنیه بیان شده مذاهب خمسه که شامل جعفری، حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی می شوند اتفاق نظر دارند که مرد می تواند تا ۴ زن داشته باشد ولی بیش از چهار زن را مجاز نمی دانند و می گویند هر گاه یکی از این زنان از عصمت ازدواج خارج شود می تواند زن دیگری اختیار کند. فقهای امامیه و شافعی معتقدند هر گاه مردی یکی از چهار زنش را طلاق دهد به طلاق رجعی نمی تواند با زن دیگری ازدواج کند تا اینکه عده آن زن تمام شود اما اگر طلاق، طلاق بائن باشد حق ازدواج با دیگری را در ایام عده دارد و همچنین جایز است که مرد با خواهر زنش در ایام عده همسر خود که به صورت بائن طلاق داده است ازدواج نماید زیرا طلاق بائن ازدواج را به پایان می رساند و عصمت را نیز قطع می کند یعنی از حریم آن مرد خارج می شود اما فقهای حنفی، مالکی، حنبلی بر خلاف امامیه و شافعی معتقدند که مردی که چهار زن دارد و یکی از آنها را طلاق داده است در ایام عده آن زن نمی تواند با زن دیگری ازدواج کند یا در ایام عده همسر خود نمی تواند با خواهر زن خود ازدواج نماید مگر بعد از منقضی شدن ایام عده خواه طلاق رجعی باشد خواه بائن. <ref>محمد جواد، مغنیه، الفقه علی المذاهب الخمسه، بی جا، کانون ثانی، ۱۹۸۲. م، چاپ ۷، ص ۳۱۲ </ref>
طبق این نظریه تحولات جمعيتی چهار مرحله دارد:
1. رشد ناچیز جمعیت (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداكثر طبيعي)
2. رشد جمعیت رو به افزایش (نرخ مرگ و مير رو به كاهش، نرخ مواليد در سطح بالا)
3. رشد جمعیت رو به کاهش (نرخ مواليد و مرگ و مير رو به کاهش)
4. رشد جمعيت ناچيز (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداقل ممكن)


==تعدد زوجات در نظام حقوقی ایران==
تا قبل از قرن اخیر کشور ما در مرحله اول قرار داشت است. اما با بهبود شرایط اقتصادی و بهداشتی و کاهش مرگ و میر از سال 45-1300 در مرحله دوم قرار گرفتیم. از سال 1346 به بعد با اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده، بهبود وضع اقتصادي، توسعه آموزش و تحصيلات، شهرنشيني و سبک زندگی غربی و [[اشتغال زنان]] نرخ موالید رو به کاهش گذاشت و کشور وارد مرحله سوم نظریه گذار جمعیتی شد. البته در مقطع سال‌های اول انقلاب اسلامي با مسكوت ماندن برنامه هاي تنظيم خانواده، جنگ و برخي از سیاست‌های غيرمستقيم تشويقي دولت نظریه گذار جمعیتی در کشور صادق نبود و برخلاف این نظریه در مرحله سوم گذار جمعیتی با افزایش نرخ موالید مواجه بودیم به طوری که نرخ موالید در سال 1365 به 5/6 رسيد. در سال 1368 مجدداً اجراي برخي از برنامه هاي تنظيم خانواده در ايران آغاز گرديد و از اين سال به بعد ما شاهد كاهش بسیار سريع (بیشتر و سریع‌تر از حد برنامه ریزی شده) ميزان باروري در كشور هستيم به طوري كه ميزان باروري كل از 5/6 فرزند در سال 1365 به 7/2 فرزند در سال 1375 و 8/1 فرزند در سال 1385 رسيده است. طي سال‌های 85-1375 رشد سالانه جمعيت كشور61/1 درصد بوده كه به تدريج در حال كاهش می‌باشد و در حال حاضر برآوردهاي به عمل آمده بيانگر رقم رشد حدود 25/1 درصد براي كشور می‌باشد. <ref>اکرم، حسینی مجرد، جمعیت ایران؛ افزایش یا کاهش، تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، 1394، ص208</ref>  
در کشورهای اسللامی بر اساس شریعت اسلامی، تعدد زوجات مجاز شمرده شده است، اگرچه در برخی از کشورها با توجه به فضای موجود جامعه محدودیت هایی برای ازدواج مجدد پیش بینی کرده اند و آن را به کسب مجوز از دادگاه منوط کرده اند. <ref>ناصر، کاتوزیان، حقوق مدنی خانواده، تهران: بهمن برنا، 1375، ج1، ص115-116 /  مهدی، مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران: علمی و فرهنگی، 1386، ص 481 / سید حسن، اسعدی، خانواده و حقوق آن، مشهد: به نشر، 1387، ص 155</ref> در حقوق موضوعۀ ایران نیز تعدد زوجات براساس فقه امامیه پذیرفته شده است، ولی ازدواج دائم بدون ثبت در دفاتر رسمی ازدواج، جرم تلقی می شود و در عمل، ثبت ازدواج دائم بعدی منوط به کسب اجازه از دادگاه یا تنفیذ ازدواج دائم غیررسمی به وسیلۀ محاکم صالحه است. <ref>اسعدی، سید حسن، خانواده و حقوق آن، مشهد: به نشر، 1387، ص 153-154</ref>
قابل توجه است که نرخ رشد اندک حدود 25/1 در حالی است که پیک جمعیتی ایران (متولدین سال‌های 55 تا 65) در سنین باروری قرار دارند و پیش بینی می‌شود در سال‌های آتی کشور به سمت سالمندی پیش رفته و نرخ رشد جمعیت کاهش چشمگیری پیدا کند.


'''تفاوت معنادار موالید استان‌ها مؤید ادعاست'''


==جستارهای وابسته==
بر اساس آمار رسمی سرشماری سال 95 درباره مقایسه میزان موالید، سالیانه بالغ بر یک میلیون و 350 هزار ولادت در کل کشور ثبت می‌شود که میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت در کل کشور 5‚18 ولادت به ازای هر هزار نفر [[جمعیت]] است. حال استان‌های دارای بیشترین میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت به ترتیب استان‌های سیستان بلوچستان (5‚32 در هزار)، هرمزگان (5‚23 در هزار) و در مناطق مرکزی کشور بسیار پایین‌تر است. با این نگاه می‌توان گفت توازن ولادت در مناطق مختلف کشور به طور کلی به‌هم ریخته است، اما آمار دیگر استان‌ها به اندازه‌ای پایین است که میانگین نرخ باروری در کل کشور را کمتر از یک درصد کرده است. این سهم جدای از عدم تعادل تکثیر نسل در استان‌های مختلف، بیانگر فاجعه‌ای در نرخ باروری کل کشور است که با نرخ جایگزینی جهانی که ½ است، فاصله معناداری دارد.
* [[استحباب تعدد زوجات از منظر فقهی]]
* [[تعدد زوجات پیامبر]]
* [[ازدواج موقت در اسلام]]
* [[حکمت های تعدد زوجات]]
* [[ضرورت تعدد زوجات]]
* [[تعدد زوجات با نگاهی بر جمعیت]]
* [[وضعیت تعدد زوجات در مسیحیت]]
* [[پاسخ به شبهات تعدد زوجات با بیان علامه طباطبایی]]
* [[شبهات دکتر سها به تعدد زوجات]]
* [[ممنوعیت تعدد زوجات]]


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*ناصر، کاتوزیان، حقوق مدنی خانواده، تهران: بهمن برنا، 1375
*اسعدی، سید حسن، خانواده و حقوق آن، مشهد: به نشر، 1387
*محمد جواد، مغنیه، الفقه علی المذاهب الخمسه، بی جا، کانون ثانی، ۱۹۸۲. م، چاپ ۷
*محمد بن حسن، حرّ عاملی، وسایل الشیعه، تحقیق: ربانی شیرازی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق، ج14،
*رابرت، هيوم، اديان زنده جهان، ترجمه: دكتر عبدالرحيم گواهى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ هفتم، 1377
[[رده:متشابهات دینی]]
[[رده: علوم نقلی]]
[[رده: تعدد زوجات]]
[[رده: ازدواج]]

نسخهٔ کنونی تا ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۹

تعدد زوجات؛ ازدواج مرد با حداقل دو و حداکثر چهار زن به عقد دائم.

ساختار خانواده در اسلام دارای اهمیت فراوان است. از این رو در احکام و آموزه‌های دین اسلام سفارش‌هایی مستقیماً در مورد تعداد همسران و نحوه زندگی زناشویی مطلوب بیان شده است. نظریه‌هایی در باب تعدد زوجات مطرح است و اسلام هم اصلاحاتی بر تعدد زوجات به سبک دوران جاهلیت قرار داده است.

احکام

در منابع فقهی احکام مربوط به تعدد زوجات در ضمن بحث «محرّمات نکاح» و «قَسْم» مطرح شده است. فقها محدودیت‌های فقهی برای تعدد زوجات قرار داده‌اند از جمله؛ بر محدودیت عددی تعدد زوجات، یعنی چهار عدد تأکید کردند و عقد دائم با زوجه پنجم را باطل شمرده‌اند.[۱]

از دیگر محدودیت‌های فقهی در این زمینه، حرمت ازدواج مرد با خواهر همسر خود به‌طور مطلق و نیز ازدواج مرد با خواهرزاده یا برادرزاده همسرش بدون اجازه همسر اول است.[۲] عدالت مادی میان همسران و قدرت بر پرداخت نفقه به ایشان و فرزندانشان، از جمله شروطی است که برای جواز تعدد زوجات بیان شده است.[۳]

اصلاحات اسلام بر رسوم عرب جاهلی

در بین عرب جاهلی در چند همسری هیچ حد و مرزی وجود نداشت. از نظر نفقه نه تنها مرد عهده‌دار نفقه زنان پرشمار خود نبود که حتی با بهره‌بری از آنان به شکل‌های مختلفی چون واداشتن به کارگری و در آمدزایی، ثروت و دارایی خود را می‌افزود. دین اسلام بر ازدواج‌های ضد انسانی که در دوران جاهلیت، به شدت رونق یافته بود مهر بطلان زد و با دو دستور حکیمانه در برابر آن ایستاد:

  • محدود ساختن تعدد زوجات به چهار همسر.
  • نهی از ازدواج‌های نامشروعی که در میان اعراب دوران جاهلیت رواج داشت.

اسلام تعدد زوجات را با محدود کردن آن، اصلاح کرد. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود به طوری که یک نفر می‌توانست صدها زن داشته باشد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «با زنان پاک ازدواج کنید، دو یا سه یا چهار همسر …»[۴] چند همسری نهادی است که توسط اسلام ایجاد نشد بلکه قبل از اسلام هم وجود داشت، از این رو تعدد زوجات از احکام امضایی اسلام به‌شمار می‌رود که اسلام در حکمش تغییراتی ایجاد کرده یا در شروط آن دخل و تصرف نموده است.

علاوه بر عربستان در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی آن زمان هم‌چون ایران و روم نیز چند همسری رواج داشت. هر دینی در یک بستر اجتماعی که از پیش موجود بوده، نازل می‌شود بنابراین شارع مقدس نسبت به آنچه از گذشته در آن جوامع وجود داشته، بی‌توجه نبوده است.

راه کار اسلام در خصوص چند همسری، اصلاحی بوده است؛ زیرا رواج نامحدود تعدد زوجات میان اعراب دوران جاهلیت را با قید محدود بودن آن به چهار عدد، اصلاح کرد.[۵] نمونه‌هایی از قرآن و سنت که مرتبط با اصلاحات در تعدد زوجات است، بیان می‌شود:

  • قرآن
  • آیه ۳ سوره مبارکه نساء

«و اگر می‌ترسید از این‌که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر، و اگر می‌ترسید عدالت را (دربارهٔ همسران متعدد) رعایت نکنید تنها یک همسر بگیرید، یا از زنانی که مالک آنهایید هستید استفاده کنید. این کار، بهتراست و از ظلم و ستم جلوگیری می‌کند».

در شأن نزول این آیه چنین آمده است: قبل از اسلام معمول بود که بسیاری از مردم حجاز، دختران یتیم را با عنوان تکفل و سرپرستی به خانه خود می‌بردند و بعد با آن‌ها ازدواج کرده و اموال آن‌ها را هم تملک می‌کردند و چون همه کار دست آن‌ها بود حتی مهریه آن‌ها را کم‌تر از معمول قرار می‌دادند و هنگامی که کم‌ترین ناراحتی از آن‌ها پیدا می‌کردند به آسانی آن‌ها را رها می‌ساختند و در حقیقت حاضر نبودند حتی به شکل یک همسر معمولی با آن‌ها رفتار نمایند.

در این هنگام آیه فوق نازل شد و به سرپرستان ایتام دستور داد در صورتی با دختران یتیم ازدواج کنند که عدالت را به‌طور کامل دربارهٔ آن‌ها رعایت نمایند و در غیر این صورت از آن‌ها چشم پوشی کرده و همسران خود را از زنان دیگر انتخاب نمایند. به دنبال دستوری که در آیه سابق برای حفظ اموال یتیمان داده شد در این آیه اشاره به یکی دیگر از حقوق آن‌ها می‌شود و آن این‌که: «اگر می‌ترسید به هنگام ازدواج با دختران یتیم رعایت حق و عدالت را دربارهٔ حقوق زوجیت و اموال آنان ننمایید از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و به سراغ زنان دیگر بروید.»[۶]

وقتی در ازدواج با یک زن، به رعایت حقوق مالی او تأکید شده است، به طریق اولی رعایت حقوق زوجه در صورت تعدد زوجات، باید لحاظ شود. خطاب در آیه متوجه به سرپرستان ایتام است که در آیه قبل برای حفظ اموال یتیمان دستورهای مختلفی به آن‌ها داده شده بود و در این آیه دربارهٔ ازدواج با یتیمان سخن می‌گوید که همان‌گونه که باید مراعات عدالت را دربارهٔ اموال آن‌ها بنمایید در مورد ازدواج با دختران یتیم نیز با نهایت دقت رعایت مصلحت آن‌ها را بکنید، در غیر این صورت از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و زنان دیگری انتخاب کنید.

در آیه ۱۲۷ سوره نساء هم مسئله رعایت عدالت دربارهٔ ازدواج با دختران یتیم ذکر شده است. این آیه دلیل صریحی بر مسئله جواز تعدد زوجات است. عام موجود در آیه تخصیص زده شده است و می‌فرماید: این جواز تعدد زوجات در صورت حفظ عدالت کامل است «اما اگر نمی‌توانید عدالت را رعایت کنید به همان یک همسر اکتفا نمایید» تا از ظلم و ستم بر دیگران بر کنار باشید. «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة».

  • آیه ۱۲۹ سوره مبارکه نساء

این آیه مبارکه هم جواز چند همسری را مشروط به رعایت عدالت کرده است. قرآن کریم می‌فرماید: شما هرگز نتوانید میان زنان به عدالت رفتار کنید هر چند راغب و حریص (بر عدل و درستی) باشید، پس به تمام میل خود یکی را بهره‌مند و آن دیگر را محروم نکنید تا او را معلّق و بلا تکلیف گذارید و اگر سازش کنید و پرهیزکار باشید.

«اسلام برای شرط عدالت، آن‌قدر اهمیت قائل است که حتی اجازه نمی‌دهد مرد و زن دوم، در عین عقد توافق کنند که زن دوم در شرایط نامساوی با زن اول زندگی کند یعنی از نظر اسلام رعایت عدالت، تکلیفی است که مرد نمی‌تواند با قرار قبلی با زن، خود را از زیر بار مسئولیت آن خارج کند.»[۷]

  • سنت

موارد زیادی از سنت وجود دارد که در مبحث تعدد زوجات، توانایی مرد در اداره زندگی را شرط دانسته‌اند که این بیانات عمدتاً در راستای شرط عدالت در امور مالی هستند که خداوند در آیه سوم از سوره مبارکه نساء به آن اشاره کرده است. از جمله این روایات عبارتند از: امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کسی که دو زن داشته باشد و در تقسیم رابطه خود با همسر و تقسیم مالی بین آن‌ها به عدالت رفتار نکند، روز قیامت - در حالی که دست‌هایش بسته و نیمی از بدنش به یک طرف کج شده است - آورده و به آتش داخل می‌شود».

از قرائن موجود در این روایت از جمله ایجاد نقص در بدن مرد و به آتش افتادن وی، می‌توان دریافت که نهی در این روایت، دلالت بر حرمت عدم رعایت عدالت دارد.[۸] امام صادق (ع) فرموده است: «هر کس آن قدر زن بگیرد که نتواند با آن‌ها نزدیکی کند- ضعف در مدیریت ازدواج‌های متعدد- و در نتیجه آن، یکی از همسرانش مرتکب زنا شود، گناه این کار برگردن او است.»[۹]

در آخر باید خاطر نشان کرد که از نظر فقها، اصل در ازدواج، تک همسری است و قانون چند همسری در شرایط معمول توصیه و ترغیب نشده است. در قرآن کریم آیات ۳ و ۱۲۹ سوره نساء به‌طور مطلق اشاره به جواز تعدد زوجات نشده و خداوند آن را مقید به رعایت عدالت نموده است. می‌توان نتیجه گرفت که ازدواج مرد با یک زن، مطلوب خداوند است برای همین ازدواج تک همسری از سوی خداوند، بیش‌تر از ازدواج با فرض تعدد زوجات، تسهیل شده است.[۱۰]

قانون تعدد زوجات، به خاطر شرایط خاص اجتماعی یا ضرورت‌های اجتماعی وضع شده، نه برای هوس‌رانی مردان. البته همیشه بعضی افراد وجود دارند که از قانون سوء استفاده می‌کنند، در چنین مواردی باید جلوی سوء استفاده‌ها را گرفت و راه‌کار مناسب برای موارد ضروری ارائه کرد.[۱۱]

پانویس

  1. ↑ حکیم، مستمسک العروه الوثقی، 1413ق، ج۱۴، ص۹۳–۹۴؛ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۱۴۲–۱۴۳؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۵؛ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص5
  2. ↑ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۲۸۸–۲۸۹، ۳۳۵؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۲–۱۶۳؛ ابوشقّه، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، 1420ق، ج۵، ص۲۹۴
  3. ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ج۱، ص۳۵۱–۳۵۲؛ باجوری، المرأه فی الفکر الاسلامی، 1986م، ج۱، ص۲۵۹–۲۶۰؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۸؛ ابوزهْرَه، تنظیم الاسلام للمجتمع، 1412ق، ج۱، ص۷۵–۷۶
  4. ↑ سوره نساء، آیه3
  5. ↑ محمدی ری شهری، میزان الحکمه، 1367ش، ص2270، ح7913؛ حر عاملی، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، 1368ق، ج5، ص321
  6. ↑ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص35
  7. ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص418
  8. ↑ حیدری، اصول استنباط، 1376ش، ص54
  9. ↑ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص55
  10. ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص421
  11. ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص422

منابع

  • قرآن کریم
  • ابوزهْرَه، محمد، تنظیم الاسلام للمجتمع، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
  • ابوشقّه، عبدالحلیم محمد، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۰ق.
  • باجوری، جمال محمد فقی رسول، المرأه فی الفکر الاسلامی، عراق، دارالعلم، ۱۹۸۶م.
  • حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، چاپ افست، ۱۳۶۸ق.
  • حکیم، محسن، مستمسک العروه الوثقی، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۳ق.
  • حیدری، سید کمال (علامه)، اصول استنباط، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
  • زحیلی، وهبه، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ هجدهم، ۱۴۳۱ق.
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۳ق.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۷ش.
  • مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.


تعدد زوجات در قرآن؛ روا بودن ازدواج دائمی مرد با چهار زن بر اساس آموزه‌های قرآنی.

مفهوم‌شناسی

«تعدد زوجات‏» در اصطلاح فقه، عبارت از متعدد بودن همسران دائم مرد در يك زمان است. قرآن كريم در آيه سوم از سوره نساء[۱] با ذکر شرایطی، چندزنی مردان را تا چهار همسر دائم، جایز دانسته است. [۲]

تاریخچه

تعدد زوجات از زمان قديم در جوامع بشري رواج داشته است.[۳] در زمان جاهلیت نيز، محدودیتی در تعداد همسر برای مردان، وجود نداشت و گاهی تا ده زن هم می‌گرفتند. بعد از ظهور اسلام، تنوع‌طلبی مردان محدود شد و داشتن بیشتر از چهار زن دائمی برای مردان حرام شد. حضرت محمد نیز به کسانی که بیش از چهار زن داشتند، امر ‌کرد که از میان همسران خود، چهار زن را انتخاب کنند و بقیه را طلاق دهند و هر کس با علم به این حکم، با زن پنجم ازدواج کند، عقدش باطل و حرام بوده و آمیزش با این زن، حدّ زنا دارد. [۴]

شرط قرآنی تعدد زوجات

بر اساس آیه سوم سوره نساء، جواز تعدد زوجات تا 4 همسر، مشروط به آن است که مرد به توانایی خود در برقراری عدالت میان همسران خود، باور داشته باشد. پس اگر مردی ترس آن را داشته باشد که در دادن نفقه، تقسیم کردن شب‌ها بین زنان و سایر حقوق، بى‌عدالتى كند، باید به یک زن اکتفا کند و يا به كنيزان بسنده كند؛ زيرا مباشرت با كنيزان، قوانین ازدواج با زنان آزاد را ندارد كه رعايت عدالت شرط باشد. به تصریح آیه قرآن، با وجود ترس از بى‌عدالتى در صورت تعدد زوجات، ازدواج با یک زن به عدالت نزديك‌تر است. [۵]

تحصیل عدالت بر همگان به ویژه بر مردان دارای چند همسر واجب است. پس مردی که نمی¬تواند عدالت را رعایت کند، حق ازدواج متعدد را ندارد. رعایت عدالت که شرط تعدد زوجات است، در مورد امور مادی و حقوق همسری مانند تأمین هزینه زندگی، پوشاک، مسکن و رعایت امور زناشویی در حد متعارف و مطابق با شأن زنان است. [۶] رعایت عدالت از این منظر، مربوط به جنبه‌های عملی و خارجی است؛ اما محبت‏هاى قلبى و درونی که خارج از قدرت انسان است، تا زمانی که عملاً باعث ترجيح بعضى از همسران بر بعضی دیگر نشود، ممنوع نیست و خداوند رعايت چنین عدالتی را واجب نکرده است. [۷]

پانویس

  1. ↑ . «... فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى‏ أَلاَّ تَعُولُوا ».
  2. ↑ . جمعي از نويسندگان، دائرة‌المعارف قرآن كريم، 1382ش، ج7، ص611.
  3. ↑ . .جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص277.
  4. ↑ . جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص259.
  5. ↑ . طبرسی، ترجمه تفسیر مجمع البیان، بي‌تا، ج5، ص19.
  6. ↑ . جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17،ص264.
  7. ↑ . مكارم شيرازي، تفسير نمونه، 1371ش، ج3، ص255.

منابع

  • قرآن
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، إسراء، 1380ش.
  • جمعي از نويسندگان، دائرة‌المعارف قرآن كريم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، 1382ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی، چاپ اول، بی‌تا.
  • مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دهم، 1371ش.


الگو:مقاله پاسخ به شبهات دینی الگو:بیان شبهه با اینکخ اسلام تعدد زوجات را تا چهار عدد محدود کرده، اما روایات تا 11 همسر را برای پیامبر ذکر کرده اند. این مساله موجب ایجاد شبهه در خصوص اهداف پیامبر از ازدواج متعدد گردیده است که در این مقاله به آن پاسخ می دهیم. الگو:پایان سوال تعداد همسران پيامبر از اختصاصات حكم الهى براى پيامبرش بوده است. تعداد همسران پيامبر كه «امّهات ‏المؤمنين» به حساب مى ‏آيند، يازده تن مى‏ باشند به اين ترتيب: خديجه عليهاالسلام، سوده، عايشه، حفصه، زينب دختر خزيمه، ام‏سلمه، زينب دختر جحش، جويريه، صفيه، امّ حبيبه و ميمونه. [۱]

اهداف پیامبر از ازدواج های متعدد

درباره اهداف پيامبر اسلام از اين ازدواج ‏ها شايسته است به ديدگاه و اظهار نظر بعضى محقّقين توجه شود:

  • الف. علامه طباطبايى در اين مورد مى‏ گويد: ازدواج ‏هاى آن حضرت، هر كدام روش خاصى را داشت. نخستين همسر آن حضرت خديجه عليهاالسلام است. پيامبر اولين ‏بار با او ازدواج كرد و بيش از بيست سال با او زندگى كرد و غير از او با كسى ازدواج نكرد. پس از وفات خديجه عليهاالسلام و پس از هجرت به مدينه، زنان ديگرى را به همسرى انتخاب كرد. برخى از اين زنان بيوه بودند، برخى جوان و برخى پير بودند. معلوم است كه اين روش، روش شهوت‏ رانان نيست. آن حضرت با امّ سلمه كهنسال و زينب پنجاه ساله ازدواج كرد، آن حضرت همسران خود را از زيادخواهى و دنياطلبى منع نموده مى ‏فرمود در غير اين صورت طلاق بگيرند. با اين حساب، انسانِ محقّق دورانديش نمى‏ تواند براى آن حضرت، انگيزه ‏هاى شهوانى در نظر بگيرد.

حضرت محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله برخى از همسران را براى قدرتمند شدن اسلام و مسلمين، بعضى‏ ها را براى دلجويى آنان، بعضى‏ ها را براى حفظ از خطرات جانى، بعضى ‏ها را براى تأمين زندگى آنان و بعضى ‏ها را براى بيان حلال و حرام خدا به همسرى انتخاب كرد. به عنوان مثال، ازدواج حضرت با سوده بود.

سوده از زنان پيشگام در ايمان به رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله بود. او به حبشه هجرت كرده بود و شوهرش پس از رجوع از حبشه، مُرد. سوده، زنى بود مؤمن و خويشانش هم كافر بودند. اگر او را به خويشان تحويل مى ‏داد، او را مى‏ كشتند و يا گمراه مى‏ ساختند. براى آنكه اين زن مؤن بيوه بى‏ پناه از اين خطرات محفوظ بماند، پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد و با اين ازدواج سوده نجات يافت.

زينب دختر خزيمه، از زنان مؤمن بود. در جنگ احد شوهرش به شهادت رسيد و رسول خدا صلى‏ الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد تا بى ‏سرپرست نباشد.

امّ ‏سلمه هم شوهرش درگذشت و داراى چند يتيم بود، پيامبر صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله با او ازدواج كرد و به اين ترتيب مشكل امّ ‏سلمه حل شد.

صفيه دختر حُيى بن احطب يهودى بود. شوهرش در جنگ خيبر و پدرش در جنگ بنى ‏قريظه كشته شد و خودش هم اسير شد. پيامبر خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله او را براى خود انتخاب كرد و آزاد ساخت و پس از آزاد ساختن به عنوان همسر انتخاب كرد و به اين ترتيب دختر رئيس يهود را از ذلّت رها كرد.

جويريه دختر رئيس طايفه بنى‏ مصطلق بود. رئيس، دخترش و تعداد زيادى از افرادش اسير شدند. پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله جويريه را به همسرى انتخاب كرد و مسلمانان گفتند: حال كه اين طايفه، فاميل پيامبر ما شدند، ما همه ‏شان را آزاد مى‏ كنيم و بنى ‏مصطلق هم كه چنين ديدند، همه مسلمان شدند.

ميمونه، ام‏ حبيبه و حفصه هم شوهرانشان مرده بودند و پيامبر با ازدواج با اين‏ها، آنان را نجات مى ‏داد. فقط عايشه در ميان اين‏ها شوهر نداشت.

با توجّه به اين خصوصيات و با توجّه به خصوصيات روحى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله به هيچ عنوان نمى‏ توان گفت كه ازدواج‏ هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله مانند ازدواج‏ هاى متعارف بوده است.[۲]

  • ب. در نظر عدّه‏ اى از پژوهشگران ازدواج ‏هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله براى چند هدف بوده است:

1. محافظت از يتيمان، درماندگان و حفظ آبروى آنان مانند ازدواج با سوده.

2. وضع قانون و شكستنِ سنّت غلط جاهلى مانند ازدواج با زينب دختر جحش كه رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله به فرمان خدا پس از آنكه زيد او را طلاق داد، او را به همسرى انتخاب كرد تا مردم بدانند كه زن پسرخوانده، مانند زن پسر نيست، و مى ‏توان با زنِ پسرخوانده ازدواج كرد، گرچه در زمان جاهليت، ازدواج با زنِ پسر خوانده ممنوع بود.

3. آزادسازى اسيران و بردگان مانند ازدواج با جويريه، كه مسلمانان به خاطر خويشاوندى بنى مصطلق با پيامبر، همه اسيران را آزاد كردند و بنى‏ مصطلق هم با مشاهده اين وضعيت، مسلمان شدند.

4. برقرارى پيوند با قبايل و طوايف بزرگ عرب و حفظ اسلام و مسلمين مانند ازدواج با عايشه، حفصه، امّ حبيبه، صفيه و ميمونه. [۳]

نظرات اندیشمندان دیگر

  • جان ديون پورت انگليسى مى ‏گويد: با اينكه در آن زمان، زياد زن گرفتن كار بدى نبود، ولى با اين حال حضرت محمد صلى ‏الله عليه ‏و‏آله تا پنجاه سالگى با يك زن زندگى كرد و تا خديجه عليهاالسلام زنده بود، زن ديگرى نگرفت. آيا ممكن است كسى شهوت‏ران باشد و هيچ مانعى هم براى زن گرفتن در كار نباشد، با اين حال با يك زن زندگى كند آن هم با زنى كه سنّ بالايى داشته باشد؟! [۴]
  • توماس كارلايل مى‏ گويد: به رغم اظهار نظر دشمنان، حضرت محمد صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله هرگز شهوت‏ پرست نبود و اين تهمت، بى ‏انصافى است .[۵]

گيورگيو مى‏ گويد: محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله در سال 595 ميلادى ازدواج كرد و زندگى خانوادگى او نمونه زهد، تقوى و پاكى بود. او همانند ابراهيم، نوح و يعقوب عليهم‏ السلام در محيطى ساده و بى‏ آلايش زندگى مى‏ كرد .[۶]

پانویس

الگو:مقاله پاسخ به شبهات دینی الگو:بیان شبهه یکی از مسائلی که زیر مجموعۀ بحث ضرورت تعدد زوجات قرار میگیرد بحث بحران جمعیت است. در این مقاله به بررسی آن می پردازیم. الگو:پایان سوال

تعدد زوجات یکی از بهترین راه ها است برای جبران تحدید نسلی که در ایران با آن مواجه هستیم. با توجه به سبک زیست کنونی، زنان ایرانی مانند زنان 3، 4 دهۀ قبل نیستند که بتوانند تعداد بیشتری فرزند به دنیا بیاورند، بنابراین تعدد زوجات بهترین راه هست برای حل مسئلۀ بحران جمعیت.

بحران جمعیت

بررسی آمار رسمی جمعیت در ایران از سال 1335 نشان می‌دهد در سال‌های اخیر نرخ رشد جمعیت به سرعت رو به کاهش است به طوری که در میان کشورهای منطقه در صدر جدولِ تحدید موالید قرار داریم. به نظر می‌رسد تحولات جمعیتی کشور ما نیز همانند سایر کشورهای اروپایی از نظریه گذار جمعیتی پیروی می‌کند. نظریه انتقال یا گذار جمعیت یکی از مهمترین، با نفوذترین و پایدارترین نظریه‌های مطرح در جمعیت‌شناسی است. نظریه گذار جمعیت ارتباط تحولات جمعیتی با فرایند نوسازی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را روشن می سازد و ضمن تجزیه و تحلیل گذشته، حال و آینده را پیش بینی می نماید. طبق این نظریه تحولات جمعيتی چهار مرحله دارد: 1. رشد ناچیز جمعیت (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداكثر طبيعي) 2. رشد جمعیت رو به افزایش (نرخ مرگ و مير رو به كاهش، نرخ مواليد در سطح بالا) 3. رشد جمعیت رو به کاهش (نرخ مواليد و مرگ و مير رو به کاهش) 4. رشد جمعيت ناچيز (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداقل ممكن)

تا قبل از قرن اخیر کشور ما در مرحله اول قرار داشت است. اما با بهبود شرایط اقتصادی و بهداشتی و کاهش مرگ و میر از سال 45-1300 در مرحله دوم قرار گرفتیم. از سال 1346 به بعد با اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده، بهبود وضع اقتصادي، توسعه آموزش و تحصيلات، شهرنشيني و سبک زندگی غربی و اشتغال زنان نرخ موالید رو به کاهش گذاشت و کشور وارد مرحله سوم نظریه گذار جمعیتی شد. البته در مقطع سال‌های اول انقلاب اسلامي با مسكوت ماندن برنامه هاي تنظيم خانواده، جنگ و برخي از سیاست‌های غيرمستقيم تشويقي دولت نظریه گذار جمعیتی در کشور صادق نبود و برخلاف این نظریه در مرحله سوم گذار جمعیتی با افزایش نرخ موالید مواجه بودیم به طوری که نرخ موالید در سال 1365 به 5/6 رسيد. در سال 1368 مجدداً اجراي برخي از برنامه هاي تنظيم خانواده در ايران آغاز گرديد و از اين سال به بعد ما شاهد كاهش بسیار سريع (بیشتر و سریع‌تر از حد برنامه ریزی شده) ميزان باروري در كشور هستيم به طوري كه ميزان باروري كل از 5/6 فرزند در سال 1365 به 7/2 فرزند در سال 1375 و 8/1 فرزند در سال 1385 رسيده است. طي سال‌های 85-1375 رشد سالانه جمعيت كشور61/1 درصد بوده كه به تدريج در حال كاهش می‌باشد و در حال حاضر برآوردهاي به عمل آمده بيانگر رقم رشد حدود 25/1 درصد براي كشور می‌باشد. [۷] قابل توجه است که نرخ رشد اندک حدود 25/1 در حالی است که پیک جمعیتی ایران (متولدین سال‌های 55 تا 65) در سنین باروری قرار دارند و پیش بینی می‌شود در سال‌های آتی کشور به سمت سالمندی پیش رفته و نرخ رشد جمعیت کاهش چشمگیری پیدا کند.

تفاوت معنادار موالید استان‌ها مؤید ادعاست

بر اساس آمار رسمی سرشماری سال 95 درباره مقایسه میزان موالید، سالیانه بالغ بر یک میلیون و 350 هزار ولادت در کل کشور ثبت می‌شود که میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت در کل کشور 5‚18 ولادت به ازای هر هزار نفر جمعیت است. حال استان‌های دارای بیشترین میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت به ترتیب استان‌های سیستان بلوچستان (5‚32 در هزار)، هرمزگان (5‚23 در هزار) و در مناطق مرکزی کشور بسیار پایین‌تر است. با این نگاه می‌توان گفت توازن ولادت در مناطق مختلف کشور به طور کلی به‌هم ریخته است، اما آمار دیگر استان‌ها به اندازه‌ای پایین است که میانگین نرخ باروری در کل کشور را کمتر از یک درصد کرده است. این سهم جدای از عدم تعادل تکثیر نسل در استان‌های مختلف، بیانگر فاجعه‌ای در نرخ باروری کل کشور است که با نرخ جایگزینی جهانی که ½ است، فاصله معناداری دارد.

پانویس

  1. ↑ . دكتر موسى شاهين لاشين، ازواج النبى صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله، چاپ رياض، چاپ اول، ص 21؛ سيره ابن‏هشام، ص 297، چاپ مصر، 1355 ه.ق.
  2. ↑ . ر.ك: الميزان، ج 4، ص 195، چاپ دوم، بيروت، 1974، در ذيل آيه 2 تا 6 سوره نساء.
  3. ↑ . نگرشى كوتاه به زندگى پيامبر اسلام، ص 29، چاپ پنجم، مؤسسه در راه حق.
  4. ↑ . عقيقى بخشايشى، همسران پيامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبليغ اسلامى، 1352.
  5. ↑ . عقيقى بخشايشى، همسران پيامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبليغ اسلامى، 1352.
  6. ↑ . همان، ص 82، نويسنده رومانى 1916 تولد در اثر معروف خود: محمد پيامبرى كه از نو بايد شناخت.
  7. ↑ اکرم، حسینی مجرد، جمعیت ایران؛ افزایش یا کاهش، تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، 1394، ص208
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تعدد_زوجات&oldid=50093»