سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

سنت‌های الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق می‌شود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره می‌کند. این سنت‌ها دارای ویژگی‌هایی چون الهی‌بودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و تغییرناپذیری و هماهنگی با اختیار انسان است. از دیدگاه صاحب‌نظران، سنت‌های الهی به دو دستۀ کلی اخروی و دنیوی تقسیم می‌شوند و سنت‌های دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است؛ سنت‌های اجتماعی نیز دارای دو نوع مطلق و مشروط‌اند. در تجربهٔ معاصر ایران، مصادیقی چون پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، ایستادگی مردم در برابر فشارها، پیشرفت‌های علمی و فناوری، ناکامی تحریم‌ها و پایداری [[جبهه مقاومت]]، به‌عنوان تحقق عینی سنت‌هایی چون [[نصرت الهی]]، نتیجه‌دهی تلاش و مجاهدت، خنثی‌سازی توطئه و پیروزی حق بر باطل تحلیل شده است. به باور این پژوهشگران، باور به سنت‌های الهی ضمن ایجاد آرامش قلوب، تقویت [[اراده ملی|ارادۀ ملی]] را در برابر تهدیدات افزایش داده و افق پیروزی را روشن می‌سازد.

پژوهشگران [[علوم قرآنی]]، [[سنت‌های الهی]] را به‌معنای قوانین و روش‌های تغییرناپذیری دانسته‌اند که [[خدا|خداوند]] بر اساس [[حکمت]] خود، [[نظام هستی]] و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/سنت-های-الهی-در-باب-ظهور-و-سقوط-تمدن-ها-از-نظر-علامه-طباطبایی?q=سنتهای%20الهی&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژهٔ [[سنت]] به‌معنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=سنّت&d= دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ سنت، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> از دیدگاه [[تفسیر قرآن|مفسران]]، این سنت‌ها لزوماً به‌معنای صدور فعل بی‌واسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان می‌یابند. پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روش‌های تدبیر امور عالم و آدم معرفی می‌کنند<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> که در امت‌های پیشین نیز جاری بوده و عمومیت و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، [[قانونمندی تاریخ]] و جوامع انسانی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref> به باور برخی از صاحب‌نظران دو نوع [[قانون]] بر این جهان حاکم است؛ دستۀ نخست قوانینی که در سطح ظاهر جهان طبیعت حاکم است و همه آن را درک می‌کنند. از این دسته به [[قوانین طبیعی]] تعبیر می‌شود. دستۀ دیگر، فراتر از ادراکات حسی وجود دارد و از آن به سنت‌های الهی تعبیر شده است که با اداراکات مادی صرف قدرت فهم آنها وجود ندارد. تحقق این قوانین نیز از طریق ارادۀ خود [[انسان]] فراهم می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=46976 «بیانات در دیدار مردم قم»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

|این قوانین فراگیر بوده و در گسترۀ تمامی آسمان‌ها، زمین و در طول تاریخ بر همۀ موجودات حاکم است.<ref>صدر، سنت‌های تاریخ در قرآن،1381ش، ص83.</ref>

سنت‌های دنیوی به سنت‌هایی گفته می‌شود که مربوط به [[عالم دنیا]] بوده و [[زندگی دنیایی]] انسان را دربرمی‌گیرند. سنت‌های اخروی در [[عالم آخرت]] جریان دارند؛ مانند سنت جزا و پاداش که در آخرت درباره دوزخیان و بهشتیان روی می‌دهد.<ref>افضلی، «مدیریت اسلامی، مدیریت مبتنی بر سنت‌های الهی، مورد مطالعه: سنت رزق»، 1395ش، ص14-15.</ref>

[[سنت‌های تکوینی]] سنت‌هایی است که در عالم تکوین قرارداده‌شده و سه دستۀ سنت‌های مربوط به جهان خلقت، سنت‌های مربوط به انسان و سنت‌های مربوط به جامعۀ انسانی را شامل می‌شود. [[سنت‌های تشریعی]]، بایدها و نبایدهایی هستند که خداوند در جهان حاکم کرده است.<ref>افضلی، «مدیریت اسلامی، مدیریت مبتنی بر سنت‌های الهی، مورد مطالعه: سنت رزق»، 1395ش، ص14-15.</ref>

سنت‌های الهی به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند، سنت‌های مطلق و سنت‌های مقید.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6126/65036/%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%86%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «برشماری سنت‌های الهی در قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.]</ref>

سنت‌هایی است که به‌عنوان قوانین اساسی آفرینش و تدبیر انسان عمل می‌کند. این‌سنت‌ها که شامل همۀ انسان‌ها می‌شود، دائمی هستند و هیچ سنت دیگری نمی‌تواند بر آنها حاکم شود. محققان اقسام ذیل را برای این سنت الهی برشمرده‌اند:

 

* سنت آفرینش به وجه احسن؛

* سنت غلبۀ دین حق؛

* سنت اجل حتمی؛  

* سنت آزمایش.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6126/65036/%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%86%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «برشماری سنت‌های الهی در قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.]</ref>

# سنت عدم تسلط شیطان بر مؤمنان.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6126/65036/%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%86%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «برشماری سنت‌های الهی در قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.]</ref>

* سنت املاء و استدراج؛  

* سنت شكست از دشمنان؛

* سنت استیصال.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن،1391ش، ص492-500؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6126/65036/%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%86%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «برشماری سنت‌های الهی در قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.]</ref>

 

* [[سنت امداد]]؛ برخی از محققان این سنت را عام‌ترین، كامل‌ترین و كلی‌ترین سنت معرفی کرده‌اند؛ زیرا بر اساس این سنت خداوند هم كسانی را كه  كمالات مادی و دنیوی را می‌طلبند و در راه باطل گام می‌گذارند یاری می‌رساند و هم كسانی را كه خواستار كمالات معنوی و اخروی باشند و در طریق حق قدم می‌نهند کمک می‌کند.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن،1391ش، ص479.</ref>

به نظر پژوهشگران، ریشه‌های معرفتی قواعد تاریخی برآمده از الگوی اثبات‌گرایی دنیای مدرن است که با الگوبرداری از [[علوم طبیعی]]، به دنبال کشف [[رابطه علی|روابط علی]] و قانون‌مند در تحولات اجتماعی است. در این نگاه، تاریخ تابع قواعد جبری، عمومی و تخلف‌ناپذیر تلقی می‌شود که منشأ آنها در طبیعت بشر و ساختار ذاتی جوامع نهفته است و انسان‌ها ناآگاهانه و غیرارادی تحت سلطهٔ این ماشین اجتماعی به سوی آینده‌ای معین سوق داده می‌شوند. در مقابل، سنن الهی در اندیشهٔ متفکران مسلمان، به‌ویژه [[سید محمدباقر صدر]] و [[سید علی خامنه‌ای|سیدعلی خامنه‌ای]]، ضمن پذیرش قانون‌مندی تاریخ، با سه مؤلفۀ اساسی از این الگو متمایز می‌شود: الهی‌بودن منشأ قوانین، توسعهٔ ماهیت آنها از قوانین طبیعی به قوانین معنوی و اخلاقی و تقسیم‌بندی آنها به دو دسته حتمی و مشروط که اراده و مسئولیت انسانی را در مسیر تاریخ تثبیت می‌کند.<ref>جعفری‌نژاد و دیگران، «نقش سنت‌های الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1399ش، ص244-246.</ref>

 

* [[قوانین اجتماعی]] در تمام قلمروهای خود، قابل اثبات منطقی از دیدگاه زندگی اجتماعی آن جامعه است اما [[سنت‌های الهی]] قضیۀ کلیه‌ای است که در حیات مردم رسوخ کرده و ممکن است تمام آنها از همه‌جهات به لحاظ منطق زندگی اجتماعی قابل اثبات نباشد.

* قوانین اجتماعی چون حاصل [[آزمون و خطا|آزمون و خطای]] بشری است، دستخوش تغییر می‌شود و مرور زمان در تغییر آنها دخیل است، اما سنت‌های الهی چون فراتر از [[عقل]] و اعتبارات محدود [[بشر]] است، عام بوده و دستخوش تحول نمی‌شود.

* قوانین اجتماعی با توجه به آگاهی و تعمق کامل در جهان نیست، اما سنت‌ الهی با توجه به خالقیت خداوند، معطوف به عمق جهان و تمامیت روابط انسان‌ها با خود، جهان و با [[خدا]] است.

* قوانین اجتماعی تنها جنبه‌ای از بهبودی وضع جامعه را لحاظ می‌کند و به نیت کنشگران کار ندارد، اما سنت‌های الهی مجموعه‌ای کاملی از برنامه‌هایی است که زوایای مختلف زندگی انسان را دربر می‌گیرد.<ref>فخرزارع، «الگوی قرآنی سننت‌های الهی در تدبیر جامعه»، 1403ش، ص135-136.</ref>

 

* '''پیروزی انقلاب اسلامی''': اندیشمندان مسلمان پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] در سال ۱۳۵۷ش را مصداقی از سنت [[نصرت الهی]] بر اساس [[اخلاص]] و [[قیام برای خدا|قیام برای خداوند]] می‌دانند؛ در شرایطی که ملتی با وجود محدودیت‌های مادی اما با برخورداری از [[ایمان]]، زمینۀ تحقق [[امداد غیبی]] را فراهم کرد. از این منظر، سرنگونی [[حکومت پهلوی]] در [[ایران]] با وجود حمایت‌های گستردۀ [[کشورهای غربی]] به‌ویژه [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]]، در چارچوب سنت [[پیروزی حق بر باطل]] در صورت پایداری مؤمنان قابل تحلیل است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

* '''پایداری جبهه مقاومت''': تحولات منطقه و ایستادگی گروه‌های مقاومت در برابر تجهیزات پیشرفتۀ نظامی [[اسرائیل]] و غرب، بر اساس سنتی تبیین می‌شود که بر همراهی خداوند با صابران در نبردهای نابرابر دلالت دارد. به باور صاحب‌نظران، کاهش تدریجی قدرت‌های مادی در برابر اراده‌های مبتنی بر ایمان، نشانه‌ای از جریان سنت الهی در فرسایش تدریجی جبهه مقابل است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

* '''نابودی اسراییل''': به باور صاحب‌نظران مسلمان، نابودی قریب‌الوقوع اسراییل بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است: نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمین‌های‌شان آواره کرده‌اند؛ بر اساس آیات ۷۶ و ۷۷ [[سوره اسراء|سورهٔ اسراء]]، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کند، خیلی زود دچار عذاب الهی می‌شوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ [[سوره توبه]]، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهۀ باطل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیهٔ ۸۱ سورهٔ اسراء، هرچه جلوۀ حق کامل‌تر شود، نابودی باطل سریع‌تر رخ می‌دهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=41352 «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران.]</ref>

* افضلی، علی‌رضا، «مدیریت اسلامی، مدیریت مبتنی بر سنت‌های الهی، مورد مطالعه: سنت رزق»، فصلنامۀ تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارۀ 5، 1395ش.

* فخرزارع، سیدحسین، «الگوی قرآنی سننت‌های الهی در تدبیر جامعه»، مجلۀ قرآن و علوم اجتماعی، شمارۀ 13، 1403ش.

[[رده: ویژه‌ها]]