پرش به محتوا

نجاست: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
دیداریویکی‌متن
سلمان قاسمی (بحث | مشارکت‌ها)
۱۵۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=جلد سوم و چهارم کتاب الطهاره.|بندانگشتی|جلد سوم و چهارم کتاب الطهاره، به بحث از «نجاسات» در اسلام پرداخته است. '''{{درشت|نجس}}'''؛ کلیدواژه‌ای اسلامی، بیانگر محدودیت و ممنوعیت در تماس، تغذیه و ارتباط. نجس در لغت به‌معنای پ...» ایجاد کرد
 
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۴: خط ۴:
نجس در لغت به‌معنای پلیدی و ناپاکی در برابر طهارت است و در فقه، مفهومی شرعی دارد که با آلودگی ظاهری تفاوت دارد. در قرآن این واژه تنها یک‌بار دربارهٔ مشرکان آمده و مفسران آن را به نجاست ظاهری یا باطنی تفسیر کرده‌اند. در فقه شیعه، نجاسات به دو دسته تقسیم می‌شوند: عین نجس مانند خون و مردار، و متنجّس که بر اثر تماس با نجس، ناپاک می‌شود. اهل سنت نیز مواردی مشابه ذکر کرده‌اند با تفاوت در برخی مصادیق. مطهّرات در فقه شیعه یازده موردند از جمله آب، زمین و اسلام آوردن کافر. قرآن طهارت را زمینه رشد معنوی دانسته و تعبّد در برابر احکام الهی را نشانه ایمان معرفی می‌کند.
نجس در لغت به‌معنای پلیدی و ناپاکی در برابر طهارت است و در فقه، مفهومی شرعی دارد که با آلودگی ظاهری تفاوت دارد. در قرآن این واژه تنها یک‌بار دربارهٔ مشرکان آمده و مفسران آن را به نجاست ظاهری یا باطنی تفسیر کرده‌اند. در فقه شیعه، نجاسات به دو دسته تقسیم می‌شوند: عین نجس مانند خون و مردار، و متنجّس که بر اثر تماس با نجس، ناپاک می‌شود. اهل سنت نیز مواردی مشابه ذکر کرده‌اند با تفاوت در برخی مصادیق. مطهّرات در فقه شیعه یازده موردند از جمله آب، زمین و اسلام آوردن کافر. قرآن طهارت را زمینه رشد معنوی دانسته و تعبّد در برابر احکام الهی را نشانه ایمان معرفی می‌کند.


==مفهوم‌شناسی نجس==
== مفهوم‌شناسی نجس ==
نجس، واژه‌ای [[زبان عربی|عربی]]<ref>[http://www.jourcom.com/article_114326_85ff31021a4b295b335bbf08dacc77f7.pdf خلعتبری و بیگی، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، 1397ش، ص4.]</ref> و به معنای پلیدی، ناپاکی، ضد طهارت و ضد نظافت است.<ref>دهخدا، فرهنگ‌نامه، ذیل واژه نجس؛ طریحی، مجمع البحرین، ج4، 1375ش، ص272.</ref> در اصطلاح فقهی، نجس در مقابل پاک (طاهر) قرار دارد نه در برابر آلوده (قَذِر). بنابراین امکان دارد شیئی آلوده، به‌لحاظ شرعی نجس نباشد یا بر عکس، یعنی شیئی تمیز و پاکیزه، از نظر شرعی نجس باشد.<ref>مشکینی اردبیلی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۵۳۰.</ref>
نجس، واژه‌ای [[زبان عربی|عربی]]<ref>[http://www.jourcom.com/article_114326_85ff31021a4b295b335bbf08dacc77f7.pdf خلعتبری و بیگی، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، 1397ش، ص4.]</ref> و به معنای پلیدی، ناپاکی، ضد طهارت و ضد نظافت است.<ref>دهخدا، فرهنگ‌نامه، ذیل واژه نجس؛ طریحی، مجمع البحرین، ج4، 1375ش، ص272.</ref> در اصطلاح فقهی، نجس در مقابل پاک (طاهر) قرار دارد نه در برابر آلوده (قَذِر). بنابراین امکان دارد شیئی آلوده، به‌لحاظ شرعی نجس نباشد یا بر عکس، یعنی شیئی تمیز و پاکیزه، از نظر شرعی نجس باشد.<ref>مشکینی اردبیلی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۵۳۰.</ref>


این واژه در [[قرآن]] یک بار و در توصیف مشرکان به‌کار رفته است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_28_سوره_توبه سوره توبه، آیه 28.]</ref> برخی نجس‌بودن مشرکان را دال بر آلودگی و پلیدی باطنی و برخی به‌معنای فقهی و حکم شرعی نجس تفسیر کرده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> راغب اصفهانی (درگذشته ۵۰۲ق) نجس را به‌معنای پلیدی ظاهری و باطنی می‌داند، که دو نوع است؛ نوعی که با حواس انسان قابل درک است و نوعی که با دیده بصیرت درک می‌شود. وی نوع دوم را به خاطر پلیدی باطنی، باعث تأثیر منفی بر روح و روان انسان می‌داند.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2088/مفردات-ألفاظ-القرآن?pageNumber=791&viewType=html راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، حرف نون، واژه نجس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref>
این واژه در [[قرآن]] یک بار و در توصیف مشرکان به‌کار رفته است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_28_سوره_توبه سوره توبه، آیه 28.]</ref> برخی نجس‌بودن مشرکان را دال بر آلودگی و پلیدی باطنی و برخی به‌معنای فقهی و حکم شرعی نجس تفسیر کرده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> راغب اصفهانی (درگذشته ۵۰۲ق) نجس را به‌معنای پلیدی ظاهری و باطنی می‌داند، که دو نوع است؛ نوعی که با حواس انسان قابل درک است و نوعی که با دیده بصیرت درک می‌شود. وی نوع دوم را به خاطر پلیدی باطنی، باعث تأثیر منفی بر روح و روان انسان می‌داند.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2088/مفردات-ألفاظ-القرآن?pageNumber=791&viewType=html راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، حرف نون، واژه نجس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref>


==احکام نجاسات==
== احکام نجاسات ==
چیزهای نجس یا نجاسات در دو گروه جای می‌گیرند. نخست، آنچه اصالتاً نجس است (عینِ نجس) و دوم، آنچه اصالتاً پاک است اما در تماس با عین نجس با شرایطی نجس شده است (مُتَنَجِّس).<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> بر اساس [[فقه اسلامی|فقه]] [[شیعه]]، ده چیز اصالتاً نجس‌اند و امکان تطهیر ندارند که خون، ادرار، مدفوع، مَنی، مردار، سگ، خوک، کافر، شراب و فُقّاع را شامل می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref>
چیزهای نجس یا نجاسات در دو گروه جای می‌گیرند. نخست، آنچه اصالتاً نجس است (عینِ نجس) و دوم، آنچه اصالتاً پاک است اما در تماس با عین نجس با شرایطی نجس شده است (مُتَنَجِّس).<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> بر اساس [[فقه اسلامی|فقه]] [[شیعه]]، ده چیز اصالتاً نجس‌اند و امکان تطهیر ندارند که خون، ادرار، مدفوع، مَنی، مردار، سگ، خوک، کافر، شراب و فُقّاع را شامل می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نجس «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref>


خط ۱۶: خط ۱۶:
چیزهایی که اصالتاً نجس نیستند به تناسب و با شرایطی به‌وسیله مُطَهَّرات یا پاک‌کننده‌ها قابل تطهیر هستند. در فقه شیعه یازده چیز به عنوان مطهَّرات به این شرح معرفی شده است. ‏[[آب]]، زمین، آفتاب، استحاله، کم‌شدن دو سوم آب [[انگور]]، انتقال، [[اسلام]]، تبعیت، برطرف‌شدن عین نجاست، غایب‌شدن [[مسلمان]]، استبراء حیوان نجاست‌خوار. ‏<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/مطهرات «مطهرات»، دانشنامه ویکی فقه، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.]</ref>
چیزهایی که اصالتاً نجس نیستند به تناسب و با شرایطی به‌وسیله مُطَهَّرات یا پاک‌کننده‌ها قابل تطهیر هستند. در فقه شیعه یازده چیز به عنوان مطهَّرات به این شرح معرفی شده است. ‏[[آب]]، زمین، آفتاب، استحاله، کم‌شدن دو سوم آب [[انگور]]، انتقال، [[اسلام]]، تبعیت، برطرف‌شدن عین نجاست، غایب‌شدن [[مسلمان]]، استبراء حیوان نجاست‌خوار. ‏<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/مطهرات «مطهرات»، دانشنامه ویکی فقه، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.]</ref>


==فلسفه تشریع حکم نجس==
== فلسفه تشریع حکم نجس ==
[[قرآن]] بین حکم تشریعی نظیر حلال و حرام و ویژگی‌های ظاهری اشیاء مانند پاکی و پلیدی ارتباط بر قرار می‌کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_157_سوره_اعراف سوره اعراف، آیه 157.]</ref> از این رو تغذیه پاک و به‌دور از پلیدی را زمینه انجام اعمال و رفتارهای صالح و نیکو معرفی کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_51_سوره_مؤمنون سوره مومنون، آیه 51.]</ref>
[[قرآن]] بین حکم تشریعی نظیر حلال و حرام و ویژگی‌های ظاهری اشیاء مانند پاکی و پلیدی ارتباط بر قرار می‌کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_157_سوره_اعراف سوره اعراف، آیه 157.]</ref> از این رو تغذیه پاک و به‌دور از پلیدی را زمینه انجام اعمال و رفتارهای صالح و نیکو معرفی کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_51_سوره_مؤمنون سوره مومنون، آیه 51.]</ref>


خط ۲۳: خط ۲۳:
حکمت‌ها و اهداف قوانین الهی، گاه برای بشر روشن است و با عقل و درک بشری قابل دستیابی است، ولی در بسیاری موارد این حکمت‌ها یا اهداف بر انسان پوشیده‌اند و بشر قادر به درک حکمت و هدف اصلی احکام نیست؛ از این‌رو، فقها وظیفه انسان را تسلیم و به اصطلاح فقهی، تعبّد در برابر احکام الهی دانسته‌اند،<ref>[http://ensani.ir/fa/article/134692/فلسفه-احکام-در-قرآن بهرامی، «فلسفه احکام در قرآن»، 1374ش، ص65.]</ref> چه، قرآن، مؤمنان را به تسلیم محض، در برابر احکام الهی فرمان داده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_36_سوره_احزاب سوره احزاب، آیه 36.]</ref>
حکمت‌ها و اهداف قوانین الهی، گاه برای بشر روشن است و با عقل و درک بشری قابل دستیابی است، ولی در بسیاری موارد این حکمت‌ها یا اهداف بر انسان پوشیده‌اند و بشر قادر به درک حکمت و هدف اصلی احکام نیست؛ از این‌رو، فقها وظیفه انسان را تسلیم و به اصطلاح فقهی، تعبّد در برابر احکام الهی دانسته‌اند،<ref>[http://ensani.ir/fa/article/134692/فلسفه-احکام-در-قرآن بهرامی، «فلسفه احکام در قرآن»، 1374ش، ص65.]</ref> چه، قرآن، مؤمنان را به تسلیم محض، در برابر احکام الهی فرمان داده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_36_سوره_احزاب سوره احزاب، آیه 36.]</ref>


== پانویس ==
{{پانویس}}
== منابع ==
* قرآن کریم.
* بهرامی، محمد، «فلسفه احکام در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، س۱، ش۳، ۱۳۷۴ش.
* خلعتبری، حسام‌الدین و بیگی، مجید، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، فصلنامه علوم خبری، س۷، ش۲۸، ۱۳۹۷ش.
* «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، زیر نظر محمد متین و سید جعفر شهیدی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، مدخل نجس، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
* طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، ایران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۵ش.
* مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ نوری، حسین، لبنان، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
* مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق.
* مغنیه، محمدجواد، الفقه علی المذاهب الخمسة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
{{اسلام}}
+++
'''<big>ازاله نجاست</big>'''؛ اصطلاحی فقهی به معنای برطرف کردن نجاست.
اِزاله، در لغت به‌معنای زدودن و برطرف کردن آمده است. «ازاله» برحسب چیزی که به آن اضافه می‌شود، مفهوم متفاوتی دارد؛ مانند «ازاله نجاست» که درباره زدودن و برطرف کردن نجاست است.<ref>[http://lib.eshia.ir/23017/1/388 موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي، فرهنگ فقه فارسی، 1382ش، ج1، ص388.]</ref> 
منظور از نجاست نیز بول، غائط، منى، مردار، خون، سگ، خوك، كافر، شراب، فقّاع و عرق شتر نجاست‌خوار است که در فقه [[شیعه]]، اصطلاحا  «عینِ نجاست» نامیده شده است.<ref> [http://lib.eshia.ir/10369/1/67 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص67، بخش نجاسات، مسئله 83.]</ref>
==احکام ازاله نجاست==
در نظر فقهای [[شیعه]]، ازاله نجاست، قدم اول جهت پاک شدنِ شیء نجس‌شده است<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/110/ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص110، بخش نجاسات، مسئله 170.]</ref>  و از پاک‌کننده‌های ده‌گانه نیز شمرده شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/99/ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل(مراجع)، ج1، ص99، بخش مطهرات، مسئله148.]</ref>  بدن حیوان و داخل بدن انسان (مثل دهان) اگر با شیءنجس‌شده یا عین نجاست، نجس شود، با ازاله نجاست (عین نجس)، پاک می‌شود.<ref> [http://lib.eshia.ir/10369/1/129/ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص129، بخش نجاسات، مسئله 216.]</ref> 
به اتفاق نظر فقهای [[شیعه]]، برطرف کردن نجاست، از اعمال واجبی است که در آن قصد قربت، يعنی قصد نزدیک شدن به خداوند و خشنودی او شرط نیست.<ref>[http://lib.eshia.ir/10088/2/93 نجفی، جواهر الکلام، 1362ش، ج2، ص93.]</ref>
==مهم‌ترین موارد وجوب ازاله نجاست در فقه شیعه==
* [[مساجد]]؛ طبق نظر فقهای [[شیعه]]، نجس کردن زمین، فرش، سقف، طرف داخل دیوار و بام مساجد [[حرام]] است. فقهای شیعه با آیه «إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ»<ref>[http://www.parsquran.com/data/show_juz.php سوره توبه، آیه 28.]</ref>  بر وجوب ازاله نجاست از مسجد استدلال کرده و گفته‌اند در این حکم فرقی بین [[مسجدالحرام]] با سایر مساجد نیست.<ref>[http://lib.eshia.ir/10152/1/493 حکیم، مستمسک العروة، ۱۳۹۱ق، ج۱، ص۴۹۳.]</ref> ازاله نجاست از مسجد، واجبی است که نباید به تاخیر افتد<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/501 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص501، بخش احکام مسجد، مسئله 900.]</ref>  و بر همگان [[واجب]] است تا وقتی که انجام گیرد؛ اگر کسی خود نتواند نجاست را برطرف کند باید به کسی که می‌تواند تطهیر کند، اطلاع دهد.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/502 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص502، بخش احکام مسجد، مسئله 901.]</ref>
* بارگاه امامان [[شیعه]]؛
* بدن، لباس و محل سجده نمازگزار؛ (جایی که نمازگزار پیشانی‌اش را بر آن می‌گذارد.)<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/447 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص447، بخش شرایط لباس نمازگزار، مسئله 800؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۹۹.]</ref> 
* اعضای [[وضو]]؛ پاک بودن اعضای وضو قبل از شستن، از شرایط صحت وضو است، به همین دلیل برطرف کردن نجاست از اعضای وضو [[واجب]] است.<ref> [http://lib.eshia.ir/10369/1/162 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص162، بخش شرایط وضو، مسئله 265.]</ref>  مگر اینکه وضو با آب کر باشد و نجاست را تطهیر کند، در این صورت تطهیر و پاک کردن قبل از وضو لازم نیست.<ref> [http://lib.eshia.ir/10369/1/169 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص169، بخش شرایط وضو، شرط ششم.]</ref>
* اعضای غسل؛ پاک بودن اعضای غسل قبل از شستن، از شرایط صحت غسل است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/222 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص222، بخش احکام غسل کردن، مسئله 380.]</ref>  در غسل ارتماسی، پاک بودن همه اعضای بدن قبل از [[غسل]]، [[واجب]] است. اما در غسل ترتیبی شستن هر عضو قبل از شستن آن، کافی است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/220 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص220، بخش احکام غسل کردن، مسئله 372]</ref>
* ظروفی که جهت غذا، شرب، آب [[وضو]] و [[غسل]] مورداستفاده قرار می‌گیرد.<ref>[http://lib.eshia.ir/10088/6/99 جفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۹۹.]</ref>
* کَفَن و بدن میت؛ ازاله نجاست از بدن میت قبل از [[غسل]]، [[واجب]] است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/321 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص321، بخش احکام غسل میت، مسئله 564.]</ref>  طبق نظر فقهای شیعه، ازاله نجاست از کَفَن میت چه قبل از دفن چه بعد از آن، با شستن یا بریدن کفن، واجب است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10369/1/329 امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص329، احکام کفن میت، مسئله 582.]</ref>
 
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
==منابع==
*قرآن کریم.
* قرآن
*بهرامی، محمد، «فلسفه احکام در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، س۱، ش۳، ۱۳۷۴ش.
* امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ]بی‌تا[.
*خلعتبری، حسام‌الدین و بیگی، مجید، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، فصلنامه علوم خبری، س۷، ش۲۸، ۱۳۹۷ش.
* حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.
*«نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
* مؤسسه دائرة ‌المعارف فقه اسلامى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام، قم، مؤسسه دائرة ‌المعارف فقه اسلامى، 1382ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، زیر نظر محمد متین و سید جعفر شهیدی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1362ش.
*راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، مدخل نجس، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
*طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، ایران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۵ش.
*مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ نوری، حسین، لبنان، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
*مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق.
*مغنیه، محمدجواد، الفقه علی المذاهب الخمسة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۰۶

جلد سوم و چهارم کتاب الطهاره.
جلد سوم و چهارم کتاب الطهاره، به بحث از «نجاسات» در اسلام پرداخته است.

نجس؛ کلیدواژه‌ای اسلامی، بیانگر محدودیت و ممنوعیت در تماس، تغذیه و ارتباط.

نجس در لغت به‌معنای پلیدی و ناپاکی در برابر طهارت است و در فقه، مفهومی شرعی دارد که با آلودگی ظاهری تفاوت دارد. در قرآن این واژه تنها یک‌بار دربارهٔ مشرکان آمده و مفسران آن را به نجاست ظاهری یا باطنی تفسیر کرده‌اند. در فقه شیعه، نجاسات به دو دسته تقسیم می‌شوند: عین نجس مانند خون و مردار، و متنجّس که بر اثر تماس با نجس، ناپاک می‌شود. اهل سنت نیز مواردی مشابه ذکر کرده‌اند با تفاوت در برخی مصادیق. مطهّرات در فقه شیعه یازده موردند از جمله آب، زمین و اسلام آوردن کافر. قرآن طهارت را زمینه رشد معنوی دانسته و تعبّد در برابر احکام الهی را نشانه ایمان معرفی می‌کند.

مفهوم‌شناسی نجس

نجس، واژه‌ای عربی[۱] و به معنای پلیدی، ناپاکی، ضد طهارت و ضد نظافت است.[۲] در اصطلاح فقهی، نجس در مقابل پاک (طاهر) قرار دارد نه در برابر آلوده (قَذِر). بنابراین امکان دارد شیئی آلوده، به‌لحاظ شرعی نجس نباشد یا بر عکس، یعنی شیئی تمیز و پاکیزه، از نظر شرعی نجس باشد.[۳]

این واژه در قرآن یک بار و در توصیف مشرکان به‌کار رفته است.[۴] برخی نجس‌بودن مشرکان را دال بر آلودگی و پلیدی باطنی و برخی به‌معنای فقهی و حکم شرعی نجس تفسیر کرده‌اند.[۵] راغب اصفهانی (درگذشته ۵۰۲ق) نجس را به‌معنای پلیدی ظاهری و باطنی می‌داند، که دو نوع است؛ نوعی که با حواس انسان قابل درک است و نوعی که با دیده بصیرت درک می‌شود. وی نوع دوم را به خاطر پلیدی باطنی، باعث تأثیر منفی بر روح و روان انسان می‌داند.[۶]

احکام نجاسات

چیزهای نجس یا نجاسات در دو گروه جای می‌گیرند. نخست، آنچه اصالتاً نجس است (عینِ نجس) و دوم، آنچه اصالتاً پاک است اما در تماس با عین نجس با شرایطی نجس شده است (مُتَنَجِّس).[۷] بر اساس فقه شیعه، ده چیز اصالتاً نجس‌اند و امکان تطهیر ندارند که خون، ادرار، مدفوع، مَنی، مردار، سگ، خوک، کافر، شراب و فُقّاع را شامل می‌شود.[۸]

در فقه اهل سنت نیز ده چیز از نجاسات است با این تفاوت که به جای کافر، شراب و فُقّاع که شیعیان نجس می‌دانند، خَمر، قِی و چرک به عنوان نجس نام برده شده است.[۹]

چیزهایی که اصالتاً نجس نیستند به تناسب و با شرایطی به‌وسیله مُطَهَّرات یا پاک‌کننده‌ها قابل تطهیر هستند. در فقه شیعه یازده چیز به عنوان مطهَّرات به این شرح معرفی شده است. ‏آب، زمین، آفتاب، استحاله، کم‌شدن دو سوم آب انگور، انتقال، اسلام، تبعیت، برطرف‌شدن عین نجاست، غایب‌شدن مسلمان، استبراء حیوان نجاست‌خوار. ‏[۱۰]

فلسفه تشریع حکم نجس

قرآن بین حکم تشریعی نظیر حلال و حرام و ویژگی‌های ظاهری اشیاء مانند پاکی و پلیدی ارتباط بر قرار می‌کند.[۱۱] از این رو تغذیه پاک و به‌دور از پلیدی را زمینه انجام اعمال و رفتارهای صالح و نیکو معرفی کرده است.[۱۲]

همچنین در پاسخ به بهره‌مندی از خَمر یا قماربازی با تأکید بر فزونی ضرر آن در مقایسه با فوایدش، به‌صراحت مضرات آن را دلیل بر ممنوعیت معرفی کرده است.[۱۳] علاوه بر این دسته‌ای از روایات هم‌مضمون به‌روشنی از قصد شارع بر تشریع حکم حلال برای پدیده‌های سودمند و همنشینی حکم حرام با پدیده‌های مُضِر حکایت دارد.[۱۴]

حکمت‌ها و اهداف قوانین الهی، گاه برای بشر روشن است و با عقل و درک بشری قابل دستیابی است، ولی در بسیاری موارد این حکمت‌ها یا اهداف بر انسان پوشیده‌اند و بشر قادر به درک حکمت و هدف اصلی احکام نیست؛ از این‌رو، فقها وظیفه انسان را تسلیم و به اصطلاح فقهی، تعبّد در برابر احکام الهی دانسته‌اند،[۱۵] چه، قرآن، مؤمنان را به تسلیم محض، در برابر احکام الهی فرمان داده است.[۱۶]

پانویس

  1. ↑ خلعتبری و بیگی، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، 1397ش، ص4.
  2. ↑ دهخدا، فرهنگ‌نامه، ذیل واژه نجس؛ طریحی، مجمع البحرین، ج4، 1375ش، ص272.
  3. ↑ مشکینی اردبیلی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۵۳۰.
  4. ↑ سوره توبه، آیه 28.
  5. ↑ «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
  6. ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، حرف نون، واژه نجس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
  7. ↑ «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
  8. ↑ «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
  9. ↑ المغنیه، الفقه علی المذاهب الخمسة، 1402ق، الجزء1، صفحة24.
  10. ↑ «مطهرات»، دانشنامه ویکی فقه، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.
  11. ↑ سوره اعراف، آیه 157.
  12. ↑ سوره مومنون، آیه 51.
  13. ↑ سوره بقره، آیه 219.
  14. ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج‏16، ص165.
  15. ↑ بهرامی، «فلسفه احکام در قرآن»، 1374ش، ص65.
  16. ↑ سوره احزاب، آیه 36.

منابع

  • قرآن کریم.
  • بهرامی، محمد، «فلسفه احکام در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، س۱، ش۳، ۱۳۷۴ش.
  • خلعتبری، حسام‌الدین و بیگی، مجید، «معناشناسی تاریخی واژه نجس در قرآن و تحلیل تأثیر آن بر فرایند ارتباطات اجتماعی»، فصلنامه علوم خبری، س۷، ش۲۸، ۱۳۹۷ش.
  • «نجس»، دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، زیر نظر محمد متین و سید جعفر شهیدی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، کتابخانه دیجیتال نور، مدخل نجس، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۱ش.
  • طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، ایران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۵ش.
  • مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ نوری، حسین، لبنان، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
  • مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق.
  • مغنیه، محمدجواد، الفقه علی المذاهب الخمسة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.

+++

ازاله نجاست؛ اصطلاحی فقهی به معنای برطرف کردن نجاست.

اِزاله، در لغت به‌معنای زدودن و برطرف کردن آمده است. «ازاله» برحسب چیزی که به آن اضافه می‌شود، مفهوم متفاوتی دارد؛ مانند «ازاله نجاست» که درباره زدودن و برطرف کردن نجاست است.[۱]

منظور از نجاست نیز بول، غائط، منى، مردار، خون، سگ، خوك، كافر، شراب، فقّاع و عرق شتر نجاست‌خوار است که در فقه شیعه، اصطلاحا «عینِ نجاست» نامیده شده است.[۲]

احکام ازاله نجاست

در نظر فقهای شیعه، ازاله نجاست، قدم اول جهت پاک شدنِ شیء نجس‌شده است[۳] و از پاک‌کننده‌های ده‌گانه نیز شمرده شده است.[۴] بدن حیوان و داخل بدن انسان (مثل دهان) اگر با شیءنجس‌شده یا عین نجاست، نجس شود، با ازاله نجاست (عین نجس)، پاک می‌شود.[۵]

به اتفاق نظر فقهای شیعه، برطرف کردن نجاست، از اعمال واجبی است که در آن قصد قربت، يعنی قصد نزدیک شدن به خداوند و خشنودی او شرط نیست.[۶]

مهم‌ترین موارد وجوب ازاله نجاست در فقه شیعه

  • مساجد؛ طبق نظر فقهای شیعه، نجس کردن زمین، فرش، سقف، طرف داخل دیوار و بام مساجد حرام است. فقهای شیعه با آیه «إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ»[۷] بر وجوب ازاله نجاست از مسجد استدلال کرده و گفته‌اند در این حکم فرقی بین مسجدالحرام با سایر مساجد نیست.[۸] ازاله نجاست از مسجد، واجبی است که نباید به تاخیر افتد[۹] و بر همگان واجب است تا وقتی که انجام گیرد؛ اگر کسی خود نتواند نجاست را برطرف کند باید به کسی که می‌تواند تطهیر کند، اطلاع دهد.[۱۰]
  • بارگاه امامان شیعه؛
  • بدن، لباس و محل سجده نمازگزار؛ (جایی که نمازگزار پیشانی‌اش را بر آن می‌گذارد.)[۱۱]
  • اعضای وضو؛ پاک بودن اعضای وضو قبل از شستن، از شرایط صحت وضو است، به همین دلیل برطرف کردن نجاست از اعضای وضو واجب است.[۱۲] مگر اینکه وضو با آب کر باشد و نجاست را تطهیر کند، در این صورت تطهیر و پاک کردن قبل از وضو لازم نیست.[۱۳]
  • اعضای غسل؛ پاک بودن اعضای غسل قبل از شستن، از شرایط صحت غسل است.[۱۴] در غسل ارتماسی، پاک بودن همه اعضای بدن قبل از غسل، واجب است. اما در غسل ترتیبی شستن هر عضو قبل از شستن آن، کافی است.[۱۵]
  • ظروفی که جهت غذا، شرب، آب وضو و غسل مورداستفاده قرار می‌گیرد.[۱۶]
  • کَفَن و بدن میت؛ ازاله نجاست از بدن میت قبل از غسل، واجب است.[۱۷] طبق نظر فقهای شیعه، ازاله نجاست از کَفَن میت چه قبل از دفن چه بعد از آن، با شستن یا بریدن کفن، واجب است.[۱۸]

 

پانویس

  1. ↑ موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي، فرهنگ فقه فارسی، 1382ش، ج1، ص388.
  2. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص67، بخش نجاسات، مسئله 83.
  3. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص110، بخش نجاسات، مسئله 170.
  4. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل(مراجع)، ج1، ص99، بخش مطهرات، مسئله148.
  5. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص129، بخش نجاسات، مسئله 216.
  6. ↑ نجفی، جواهر الکلام، 1362ش، ج2، ص93.
  7. ↑ سوره توبه، آیه 28.
  8. ↑ حکیم، مستمسک العروة، ۱۳۹۱ق، ج۱، ص۴۹۳.
  9. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص501، بخش احکام مسجد، مسئله 900.
  10. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص502، بخش احکام مسجد، مسئله 901.
  11. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص447، بخش شرایط لباس نمازگزار، مسئله 800؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۹۹.
  12. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص162، بخش شرایط وضو، مسئله 265.
  13. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص169، بخش شرایط وضو، شرط ششم.
  14. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص222، بخش احکام غسل کردن، مسئله 380.
  15. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص220، بخش احکام غسل کردن، مسئله 372
  16. ↑ جفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۹۹.
  17. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص321، بخش احکام غسل میت، مسئله 564.
  18. ↑ امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، ج1، ص329، احکام کفن میت، مسئله 582.

منابع

  • قرآن
  • امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل (مراجع)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ]بی‌تا[.
  • حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.
  • مؤسسه دائرة ‌المعارف فقه اسلامى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام، قم، مؤسسه دائرة ‌المعارف فقه اسلامى، 1382ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1362ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نجاست&oldid=50615»