صفحهای تازه حاوی «'''<big>بیبی مریم بختیاری</big>'''، نویسنده و از زنان مبارز و فعال در نهضت مشروطه. ==زندگینامه== بیبیمریم بختیاری (خاتون بختیاری)، در سال 1253ش در چهارمحال و بختیاری به دنیا آمد.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بیبی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خ...» ایجاد کرد
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''<big>بیبی مریم بختیاری</big>'''، نویسنده و از زنان مبارز و فعال در نهضت مشروطه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
==زندگینامه==
| تصویر = بیبی مریم بختیاری.jpg
بیبیمریم بختیاری (خاتون بختیاری)، در سال 1253ش در چهارمحال و بختیاری به دنیا آمد.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بیبی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب:26 شهریور 1400ش.]</ref> او دختر حسینقلی خان، بزرگترین حکمران منطقة بختیاری و تنها فرزند بیبی فاطمه، دختر علیرضا خان، رئیس ایل چهارلنگ بود. او شش برادر و یازده خواهر داشت. برادران او (اسفندیارخان سردار اسعد اول، نجفقلی خان صمصام السلطنه، امیرقلی خان، علیقلی خان سردار اسعد دوم، حاج خسروخان سردار ظفر و یوسفخان امیرمجاهد) به نحوی در تاریخ معاصر [[ایران]] نقشآفرین بودهاند.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بیبی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید: 20 خرداد 1401ش.]</ref>
| زیرنویس تصویر = بیبی مریم بختیاری؛ مبارز دوران مشروطه
==ازدواج==
| image_alt =بیبی مریم بختیاری؛ مبارز دوران مشروطه
بیبیمریم دو بار [[ازدواج]] کرد. زمانیکه بیبیمریم چهل روز داشت، پدرش او را به نامزدی علیقلیخان 25ساله درآورد. بیبیمریم در پانزده سالگی به خانۀ او رفت.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۸.]</ref> این ازدواج علیرغم میل بیبیمریم و به صلاحدید پدرش برای مهار قیام محمدعلیخان چهارلنگ، علیه حاکمیت قاجار و بهمنظور همراهی ایل محمود صالح چهارلنگ شکل گرفته بود. این ازدواج چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نامهای محمدعلیخان، علیمردان خان و سهراب خان بود.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بیبی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید: 20 خرداد 1401ش.]</ref>
| فایل پادکست =
| حجم فایلپادکست =
| تاریخ پادکست =
| زیرنویس عنوان =
بیبیمریم علیرغم اینکه مصمم بود دیگر ازدواج نکند، بهدلیل فشارهای فراوان اطرافیان مجبور به [[ازدواج]] با فتحالله خان شد.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بیبی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید: 20 خرداد 1401ش.]</ref> در این ازدواج نیز متحمل سختیهای بسیاری شد. او در کتاب خاطرات خود نوشته است که مرد باید عقل و شرف داشته باشد، مال دنیا برای مرد همهوقت هست ولی فزونی ثروت نزد نامرد خاکستر است او در نوشتهای خطاب به زنان گفته است که فریفتۀ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود، مرد هرچند فقیر و زشت باشد؛ اما وجود او آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد زندگی است.<ref>بختیاری، خاطرات، 1382ش، ص48.</ref>
| عنوان اصلی =
==کنشهای مبارزاتی و سیاسی==
| عنوان انگلیسی =
پس از جریان به توپ بستن مجلس توسط محمدعلیشاه و تعطیلی مشروطه، برخی از مشروطهخواهان دستگیر و برخی فراری شدند، در این دوره برخی جنبشهای مردمی شکل گرفت، بختیاریها در [[اصفهان]] قدرت را در دست گرفتند و به سمت [[تهران]] روانه شدند. در رشت محمدعلیخان تنکابنی و در [[تبریز]] هم ستارخان و باقرخان این راه را در پیش گرفتند. نقش بیبیمریم بختیاری در این برهه از تاریخ بسیار پررنگ است؛ او معتقد بود تا زمانی که [[قاجار]] بر ایران حکومت میکند، هیچ پیشرفتی حاصل نمیشود و با تشویق برادران خود و سخنرانی حماسی بسیار معروفش، سربازان بختیاری را برای فتح تهران تشویق کرد. در منابع آمده است که بیبی مریم در سخنرانی خود بیان کرد که اگر سربازان بختیاری شهید شوند، زنان بختیاری راهشان را ادامه میدهند. پس از حرکت سربازان به سمت تهران، بیبیمریم نیز درنگ نکرد و به همراه برخی از تفنگداران به سمت تهران رفت و در خانۀ پدری آقا حسین ثقفی ماندگار شد. همچنین در روزی که میان بختیاریها و سربازان حکومتی در میدان بهارستان جنگ در گرفت، همراه با تفنگداران بر روی پشتبام خانهای که به میدان اشراف داشت رفت و وارد درگیری مسلحانه و رودررو با سربازان حکومت شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/ «بیبیمریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1399ش.]</ref>
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
او در جنگ جهانی اول نیز طرفدار دولتهای آلمان و عثمانی بود و در مقابل به مبارزه با دولتهای روس و [[انگلیس]] میپرداخت. وی در این جنگ کنسول آلمان در [[اصفهان]] را از چنگ سربازان روس نجات داد و مدتها در خانۀ خود پناه داد. امپراتور آلمان نیز با شنیدن این جریان، تمثال جواهرنشان خود را همراه هدایای دیگر بهپاس قدردانی از او برایش فرستاد و بیبیمریم از آن پس به «سردار مریم» مشهور شد.<ref>بختیاری، خاطرات، 1382ش، ص93.</ref> گفتنی است که خانۀ او نیز همواره پناهگاه افرادی چون وحید دستگردی و فرخی یزدی بود.<ref>[https://www.ical.ir/ical/fa/Content/_/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%8715163 «سردار بیبی مریم بختیاری سردار آزادگی»، کتابخانه، موزه و اسناد رسمی مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1395.]</ref>
| نخستین کاربرد =
==تشکیل خیریه برای نجات مردم از گرسنگی==
| ریشه واژه =
بیبی مریم به خیریهها و فقرای [[اصفهان]] کمک میکرد. وی پنجاه نفر از افراد بیبضاعت را تحت پوشش و حمایت خود گرفته بود. شرایط توزیع ارزاق عمومی بین مردم نیازمند که از گرسنگی و قحطی زیادی رنج برده و تلف میشدند، بسیار وخیم و دردناک بود، در همین زمان، اولین خیریۀ پیشرفتۀ [[ایران]] در شهر اصفهان توسط بیبیمریم و چندین نفر از علمای شیعۀ این شهر تأسیس شد؛ اما به دلیل اینکه فضای کار مردانه بود و باید کسی مدام به محلات فقیرنشین سرکشی و رسیدگی میکرد، پسر ۱۹ سالۀ خود را برای بررسی، سرکشی و رسیدگی به اوضاع مردم به محلات میفرستاد تا از آخرین وضعیت مردم شهر مطلع شود. اقدامات خیریه و سرکشی به فقرا تحت پوشش و نام این خیریه، رساندن ارزاق عمومی [[نان]] و [[گندم]] و غذاهای گرم به مردم از جملۀ این خدمات بود.<ref>[http://www.imna.ir/news/388164/ «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش دوم»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1398ش.]</ref>
| مرتبط با =
==توصیه به آگاهی و علمآموزی==
| اهمیت =
در دوران [[قاجار]] که مردان هم کمتر اهل تحصیل و کسب علم و دانش بودند، سردار مریم زنی باسواد بود. او اندیشۀ رهایی مردم از جهل و بیسوادی را داشت و بارها در مورد بیسوادی، ناآگاهی و جهل در مردم و بهویژه زنان هشدار میداد.
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''{{درشت|بیبی مریم بختیاری؛}}''' زن مبارز و فعال ایل بختیاری در نهضت مشروطه.
همچنین او یکی از علتهای تأخیر رشد و تعالی زنان [[ایران]] نسبت به زنان کشورهای پیشرفته را این میدانست که زنان به حقوق خود آشنایی ندارند و نسبت به حقوق اولیه خود ناآگاه هستند. وی از زنان درخواست میکرد که با فراگیری علم و دانش از چنگال جهل و ستم رها شوند؛ چرا که برای داشتن جامعهای بالنده، رشدیافته و متعالی، زنان آن جامعه نیز باید باسواد و آگاه به تمامی مسائل باشند. سردار مریم علت ناآگاهی و آشنا نبودن زنان نسبت به حقوق اولیه خود را جامعهای بسته و پر از خفقان میدانست که به زنان اجازۀ رشد و بالندگی نداده است.<ref>[http://www.imna.ir/news/386882/ «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش اول»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1398ش.]</ref>
بیبی مریم بختیاری (۱۲۵۳-۱۳۱۶ش)، ملقب به سردار مریم، از زنان مبارز و چهرههای شاخص [[تاریخ معاصر ایران]] است که در خاندانی پرنفوذ از [[ایل بختیاری]] چشم به جهان گشود و با حمایت برادرش [[علیقلیخان سردار اسعد|سردار اسعد]] به علمآموزی روی آورد. او در [[نهضت مشروطه]] و دوران [[جنگ جهانی اول]] نقشی کلیدی در مبارزات ایرانیان ایفا کرد، با نیروهای اشغالگر روس و انگلیس جنگید و نشان افتخار از امپراتور آلمان دریافت کرد. وی همچنین از پیشگامان دفاع از [[حقوق زنان]] و تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در [[اصفهان]] بود. او در سال ۱۳۱۶ش، در غم کشتهشدن فرزندش به دستور [[رضاشاه]]، درگذشت و در [[قبرستان تخت فولاد|تختفولاد]] اصفهان به خاک سپرده شد.
==درگذشت==
او در سال ۱۳۱۶ش و سه سال پس از اعدام فرزند ارشدش، علیمردان خان، در شهر [[اصفهان]] درگذشت.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بیبی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1400ش.]</ref> مقبرۀ او در تکیۀ میرفندرسکی معروف به تکیۀ بختیاریهای آرامستان تخت فولاد اصفهان قرار دارد.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بیبی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید: 20 خرداد 1401ش.]</ref>
== تولد و خانواده ==
==پانویس==
بیبی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در [[چهارمحال و بختیاری]] متولد شد.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بیبی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> او دختر حسینقلیخان ایلخانی، بزرگترین حکمران منطقه و بیبی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل [[چهارلنگ]] بود. خانوادهٔ بیبی مریم از بانفوذترین خاندانهای ایران در [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] بهشمار میآمدند. او شش [[برادر]] و یازده [[خواهر]] از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او [[علیقلیخان سردار اسعد]]، [[نجفقلیخان صمصامالسلطنه]]، اسفندیارخان، امیرقلیخان، خسروخان سردار ظفر و یوسفخان امیرمجاهد، نقشهای کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند.<ref>[https://namnamak.com/فرهنگ-و-هنر/چهره-ها/بیوگرافی-بی-بی-مریم «زندگینامه بیبی مریم بانوی سردار بختیاری و همسرش»، وبسایت نمنمک]</ref>
{{پانویس}}
==منابع==
پدر بیبی مریم در نه سالگی او به دستور [[ناصرالدینشاه]] قاجار و با اشارهٔ ظلالسلطان حاکم اصفهان به قتل رسید و بیبی مریم تحتسرپرستی برادرش علیقلیخان سردار اسعد قرار گرفت. او با تشویق برادر به علمآموزی روی آورد و خواندن و نوشتن را فراگرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/910215/بی-بی-مریم-بختیاری-سردار-مشروطه-خواه بهبهانی، «بیبی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، 1389ش، ص64.]</ref> علیقلیخان که خود ادیب و جهاندیده بود، با بازگویی سفرهایش و معرفی زنان برجستهٔ تاریخ، اندیشههای سیاسی و اجتماعی نوینی را در وی پرورش داد. این تربیت، زمینهساز دغدغههای بیبی مریم برای رهایی ایران از حکومت قاجار، دفاع از حقوق زنان و باور به [[دموکراسی]] شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/پژوهشگر-تاریخ-بی-بی-مریم-بختیاری-سنت-و-مدرنیته-را-درهم-آمیخت زارعی، «پژوهشگر تاریخ: بیبیمریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref>
* «بیبی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1399ش.
* «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۸.
[[پرونده:بیبی مریم بختیاری۱.png|جایگزین=علیمردانخان بختیاری فرزند بیبی مریم بختیاری|بندانگشتی|علیمردانخان بختیاری فرزند بیبی مریم بختیاری]]
* «سردار بیبی مریم بختیاری سردار آزادگی»، کتابخانه، موزه و اسناد رسمی مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1395.
بیبی مریم دو بار [[ازدواج]] کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علیقلیخان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزدهسالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بیبی مریم همراه نبود، به صلاحدید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلیخان چهارلنگ علیه [[قاجاریه|حکومت قاجار]] و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نامهای محمدعلیخان، علیمردانخان و سهرابخان بود.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف.]</ref> علیمردانخان بختیاری، فرزند دوم بیبی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود که به دستور [[رضاشاه]] کشته شد.<ref>[https://www.karnamehjonoob.ir/1404/04/بی-بی-مریم-بختیاری؛-زنی-که-مشروطه-را-فری/ رضایی مالمیر، «بیبی مریم بختیاری؛ زنی که مشروطه را فریاد زد»، وبسایت کارنامه جنوب.]</ref>
* «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش اول»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1398ش.
بیبیمریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، بهدلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتحاللهخان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنجها و سختیهای بسیاری برای او همراه بود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3975194/سردار-مریم-بختیاری-که-بود-فیلم «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> حاصل ازدواج دوم او یک فرزند بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/73531/خاطرات-سردار-مریم-بختیاری پوربختیار، «خاطرات سردار مریم بختیاری»، 1383ش، ص75.]</ref> وی در بیان خاطرات خود، خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی است.<ref>بختیاری، خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)، 1382ش، ص48.</ref>
* «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش دوم»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1398ش.
او در کتاب خاطراتش وقتی میخواهد درباره ازدواجش بنویسد، با اینکه مجبور به ازدواج شده بود از همسرش به نیکی یاد میکند و میگوید: «من زندگی و شوهرم را بسیار دوست داشتم. با اینکه ناراضی از ازدواجم بودم اما حالا از آن شوهر کردن شُکر دارم چون که یک پسر خوب از آن شوهر دارم که شخص اول بختیاری است و تمام بختیاریها به او میگروند و من او را بسیار دوست دارم و او علیمردان خان نام دارد.»<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/922448/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%DA%A9%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%D8%B4-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «دلاور زن عصر مشروطه که خانهاش پناهگاه بزرگان مشروطهخواه بود»، وبسایت تابناک.]</ref>
== تحصیلات ==
[[پرونده:بیبی مریم بختیاری۲.jpg|جایگزین=تصویر کتاب «خاطرات سردار مریم»|بندانگشتی|تصویر کتاب «خاطرات سردار مریم»]]
بیبی مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود [[زنان]] زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را مینوشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/910215/بی-بی-مریم-بختیاری-سردار-مشروطه-خواه بهبهانی، «بیبی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، 1389ش، ص64.]</ref> کتاب «خاطرات سردار مریم»، سالها بعداز درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.<ref>[https://www.gisoom.com/book/11072804/کتاب-خاطرات-سردار-مریم-بختیاری-از-کودکی-تا-آغاز-انقلاب-مشروطه/ «خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه»، وبسایت گیسوم.]</ref>
== فعالیتهای سیاسی و اجتماعی ==
بیبی مریم از پیشگامان مبارزه برای [[حقوق زنان]] بود. او در کتاب خاطرات خود، با زبانی تند و انتقادی به بررسی وضعیت زنان، بهویژه زنان بختیاری پرداخته است. او با صراحت، قوانین و رسومی را که به تضییع حقوق زنان میانجامید، نقد میکرد. از دیدگاه او، فقدان علم و آگاهی، عامل اصلی محرومیت زنان از حقوقی چون [[تحصیل زنان|تحصیل]] و [[اشتغال زنان|اشتغال]] بود. او خواستار برچیده شدن سنتهایی مانند [[نافبری (رسم)|نافبری]]، [[ازدواج اجباری|ازدواج اجباری]]، نداشتن [[حق طلاق زن|حق طلاق]] و ارث بود.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف.]</ref>
=== نقشآفرینی در نهضت مشروطه ===
[[پرونده:بیبی مریم بختیاری۳.jpg|جایگزین=بیبیمریم بختیاری با اسلحه در دست|بندانگشتی|تصویری از بیبیمریم بختیاری با اسلحه در دست.]]
او در دشوارترین شرایط زندگی عشایری، مهارتهای رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را آموخت و این تواناییها را در مبارزات آزادیخواهانه به کار گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/910215/بی-بی-مریم-بختیاری-سردار-مشروطه-خواه بهبهانی، «بیبی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، 1389ش، ص64.]</ref> پساز [[بهتوپ بستن مجلس شورای ملی]] به فرمان [[محمدعلیشاه]]، شماری از مشروطهخواهان دستگیر و گروهی نیز ناگزیر به فرار شدند. در چنین فضایی، جنبشهای مردمی در نقاط مختلف کشور شکل گرفت. بختیاریها در [[اصفهان]] قدرت را به دست گرفتند و راهی [[تهران]] شدند. همزمان، در [[رشت]] [[محمدولیخان تنکابنی]] و در [[تبریز]] [[ستارخان]] و [[باقرخان]] مسیری مشابه را در پیش گرفتند. بیبی مریم بختیاری نیز باور داشت تا زمانی که قاجاریان بر [[ایران]] فرمانروایی میکنند، پیشرفتی حاصل نخواهد شد. ازاینرو، با تشویق برادران خود و ایراد سخنرانی حماسی، سربازان بختیاری را به حرکت بهسوی تهران واداشت. در منابع آمده است که او در آن سخنرانی تأکید کرد که اگر سربازان بختیاری در این راه کشته شوند، زنان بختیاری ادامهدهندهٔ راه آنان خواهند بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%AA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85-%D8%A2%D9%85%DB%8C%D8%AE%D8%AA زارعی، «پژوهشگر تاریخ: بیبی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref>
پساز حرکت نیروها بهسمت پایتخت، بیبیمریم نیز همراه با گروهی از تفنگداران راهی تهران شد و در خانهٔ پدری آقاحسین ثقفی اقامت گزید. در روز درگیری میان بختیاریها و سربازان دولتی در [[میدان بهارستان]]، او بههمراه تفنگداران بر پشتبام خانهای که مشرف به میدان بود حضور یافت و مستقیماً در نبرد مسلحانه با نیروهای حکومتی شرکت کرد<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/پژوهشگر-تاریخ-بی-بی-مریم-بختیاری-سنت-و-مدرنیته-را-درهم-آمیخت زارعی، «پژوهشگر تاریخ: بیبی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref> و به لقب سردار مریم، مفتخر شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/910215/بی-بی-مریم-بختیاری-سردار-مشروطه-خواه بهبهانی، «بیبی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، 1389ش، ص64.]</ref> او در سال ۱۲۸۷ش، پیشاز [[فتح تهران]] نیز سابقهٔ فرماندهی نظامی داشت و در جریان نبرد آزادسازی اصفهان، بههمراه خواهرش بیبی لیلی، فرماندهی یک ستون سوارهنظام بختیاری را بر عهده داشت.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف.]</ref>
=== نقشآفرینی در جنگ جهانی اول ===
بیبی مریم بختیاری در دوران [[جنگ جهانی اول]]، امید داشت که با بهرهگیری از حمایت آلمان میتواند زمینه خروج شوروی و انگلستان را از ایران فراهم آورد و آن را عملیترین راه مبارزه با دشمنان دیرینهٔ ایران میدانست؛<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1145079/سردار-مریم-بختیاری-که-بود «سردار مریم بختیاری کی بود؟»، وبسایت تابناک.]</ref> ازاینرو وی با نیروهای خود به مبارزه با استعمارگران پرداخت.<ref>بختیاری، خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)، 1382ش، ص93.</ref> در سال ۱۲۹۵ش، هنگامی که ویلهلم واسموس، افسر آلمانی، در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسیها میجنگید، سردار مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان به آن منطقه اعزام کرد. در سال ۱۲۹۷ش که نیروهای روس و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب گروهی از لژیون ارتش آلمان و نمایندگان سیاسی آن کشور پرداختند، سردار مریم در منطقهٔ تیران و کرون پساز جنگی سخت، آنان را عقب راند. او سپس لژیون آلمانی را به پایگاه خود در سورشجان در منطقهٔ بختیاری، منتقل کرد و پساز مدتی، آنان را از راه خاک عثمانی از ایران خارج ساخت.<ref>[https://hampafile.ir/بی-بی-مریم-بختیاری/ مهدوی، «زندگینامه بیبی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، وبسایت همپا فایل.]</ref> امپراتور آلمان نیز صلیب آهنین را که بالاترین نشان امپراتوری بود بههمراه حکم و تصویری میناکاری و الماسنشان، برای سردار مریم ارسال کرد.<ref>[https://www.gisoom.com/book/11072804 «خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه»، وبسایت گیسوم؛] بختیاری، خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)، 1382ش، ص93.</ref> بیبی مریم بختیاری تنها زنی است که این عالیترین نشان رسمی دولت آلمان را دریافت کرده است.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/446/سردار-بی-مریم-بختیاری-زن-مبارز-عصر-مشروطه کسری، «سردار بیبی مریم بختیاری، زن مبارز عصر مشروطه»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
در دوران جنگ جهانی اول، خانهٔ سردار مریم همواره پناهگاه آزادیخواهان بود؛ گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون [[علیاکبر دهخدا]]، [[محمدتقی بهار|ملکالشعرای بهار]]، [[وحید دستگردی]] و [[محمد فرخی یزدی|فرخی یزدی]] که با اشغالگریهای روس و انگلیس مخالف بودند، به خانهٔ او پناه بردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3405041-بی-بی-مریم-زن-مشروطه-خواه «بیبی مریم، زن مشروطهخواه»، وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> همچنین [[محمد مصدق]] که در [[۳ اسفند|سوم اسفند]] ۱۲۹۹ش، تحتفشار انگلیسیها و به دستور [[سید ضیاءالدین طباطبایی]] از حکومت فارس عزل شده بود، از اصفهان به منطقه بختیاری رفت و مهمان سردار مریم شد و تا پایان عمر، با احترام از او و [[ایل بختیاری]] یاد میکرد.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف.]</ref>
=== اقدامات خیریه ===
بیبی مریم در اصفهان، به حمایت از فقرا و نیازمندان میپرداخت و بهطور خاص سرپرستی و حمایت از پنجاه خانوادهٔ نیازمند را بر عهده داشت. در آن دوران، بهدلیل قحطی و گرسنگی گسترده، وضعیت معیشتی مردم بسیار اسفناک بود. بیبی مریم در چنین شرایطی، بههمراه جمعی از علمای شیعه، دست به تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در شهر [[اصفهان]] زد. هدف از ایجاد این نهاد، ساماندهی امور خیریه و ارائهٔ خدمات منظمتر به نیازمندان بود؛<ref>[https://www.imna.ir/news/388164/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87 «بانوی انقلاب مشروطه؛ بیبی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> اما بهدلیل مردانهبودن فضای کار، بیبی مریم برای اجرای دقیق امور خیریه و سرکشی به محلات فقیرنشین، پسر نوزدهسالهٔ خود را مأمور میکرد تا از نزدیک در جریان آخرین وضعیت مردم قرار گیرد و کمکهای لازم را به آنها برساند. توزیع ارزاق عمومی ازجمله [[نان]]، [[گندم]] و غذاهای گرم، از مهمترین خدماتی بود که از طریق این خیریه به دست نیازمندان میرسید.<ref>[https://www.imna.ir/news/388164/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87 «بانوی انقلاب مشروطه؛ بیبی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>
== دیدگاهها ==
بیبی مریم بختیاری در بخشی از خاطرات خود، تصویری روشن از نگاه انتقادیاش به وضعیت زنان عصر خویش ترسیم کرده و بهصراحت از محرومیت آنان از دانش و نقشهای اجتماعی سخن گفته است. او با تأکید بر اینکه زنان ایرانی به امور سطحی همچون [[آرایش زن|آرایش]] و لباس محدود شدهاند، این وضعیت را نشانهای از عقبماندگی جامعه میداند و فقدان علم و آگاهی را عامل اصلی این نابسامانی معرفی میکند. از دیدگاه او، چند میلیون زن بیبهره از دانش، سرمایهای هدررفته برای کشور هستند و این مسئله نهتنها برای جامعه، بلکه برای خود زنان نیز دردناک است. بیبی مریم آرزوی دیرینهاش را رسیدن به روزگاری میدانست که ایران و بهویژه سرزمین بختیاری، در سایه تمدن و پیشرفت قرار گیرد؛ آرزویی که به باور او در زمان حیاتش تحقق نیافت. او با شور و شوقی وصفناپذیر از میل خود برای برچیدن سنتهای پوسیده و ایجاد تحولی بنیادین در زندگی زنان سخن میگفت و بر این باور بود که سرزمین ایران، استعداد و ظرفیت بسیار برای پیشرفت دارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/922448/دلاور-زن-عصر-مشروطه-که-خانهاش-پناهگاه-بزرگان-مشروطهخواه-بود «دلاور زن عصر مشروطه که خانهاش پناهگاه بزرگان مشروطهخواه بود»، وبسایت تابناک.]</ref>
== دیدگاههای دیگران ==
در برخی اظهارنظرها، بیبی مریم بختیاری بهعنوان شخصیتی اثرگذار در [[تاریخ معاصر ایران]] معرفی شده است. جین راف گارثویت (به انگلیسی: Gene R. Garthwaite)، ایرانشناس و بختیاریپژوه آمریکایی، او را زنی با روحیهای مستقل و نقشآفرین در تعیین خطمشی سیاسی بختیاری، بهویژه در جریان جنگ جهانی اول، دانسته است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3405041-بی-بی-مریم-زن-مشروطه-خواه «بیبی مریم، زن مشروطهخواه»، وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> [[محمدابراهیم باستانی پاریزی|باستانی پاریزی]] نیز در توصیف او از تأثیر قابلتوجهش بر تحولات معاصر ایران یاد کرده<ref>[https://whiteflagpodcast.com/بی-بی-مریم-بختیاری-و-نقش-او-در-مشروطه/ «بیبی مریم بختیاری کیست و چه نقشی در مشروطه داشت؟»، وبسایت پرچم سفید.]</ref> و [[سید علی خامنهای]] او را از چهرههای ضدانگلیسی و ضدبیگانه معرفی کرده است که در تربیت فرزندش [[علیمردانخان بختیاری]]، از چهرههای مخالف استبداد [[رضاشاه]]، نقش داشته است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/922448/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%DA%A9%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%D8%B4-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «دلاور زن عصر مشروطه که خانهاش پناهگاه بزرگان مشروطهخواه بود»، وبسایت تابناک.]</ref>
== سالهای پایانی زندگی و درگذشت ==
[[پرونده:بیبی مریم بختیاری۴.jpg|جایگزین=مقبره بیبی مریم بختیاری در تکیه میرفندرسکی-آرامستان تخت فولاد اصفهان |بندانگشتی|مقبره بیبی مریم بختیاری در تکیه میرفندرسکی معروف به تکیه بختیاریهای آرامستان تخت فولاد اصفهان ]]
در سال ۱۳۱۳ش، علیمردانخان، فرزند بیبی مریم بختیاری، در سن ۴۲ سالگی به دستور رضاخان تیرباران شد. بیبی مریم که دوران کهولت خود را در [[اصفهان]]<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بیبی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> میگذراند، با شنیدن خبر اعدام پسرش، بهشدت اندوهگین و افسرده شد و براساس آدابورسوم ایل بختیاری، گیسوان خود را کوتاه کرد. وی سه سال پساز این واقعه، در سال ۱۳۱۶ش و در ۶۳ سالگی، دار فانی را وداع گفت. پیکر او در [[قبرستان تخت فولاد|آرامستان تختفولاد]] اصفهان، در تکیه میرفندرسکی، به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.karnamehjonoob.ir/1404/04/بی-بی-مریم-بختیاری؛-زنی-که-مشروطه-را-فری/ «بیبی مریم بختیاری؛ زنی که مشروطه را فریاد زد»، وبسایت کارنامه جنوب.]</ref> عمارت او در چهارراه قصر، ابتدای خیابان شیخ بهایی طبق وصیت خودش، به ادارهٔ فرهنگ اهدا شد و بعدها مدرسهٔ رودابه در آن مکان ساخته شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/922448/دلاور-زن-عصر-مشروطه-که-خانهاش-پناهگاه-بزرگان-مشروطهخواه-بود «دلاور زن عصر مشروطه که خانهاش پناهگاه بزرگان مشروطهخواه بود»، وبسایت تابناک.]</ref>
== خاطرات سردار مریم ==
کتاب «خاطرات سردار مریم»، مجموعه دستنوشتههای بیبی مریم بختیاری است که خاطرات زندگی خود را از دوران کودکی تا حدود سیسالگیاش که مقارن با آغاز نهضت مشروطه بود، روایت کرده است. این کتاب در سال ۱۳۸۲ش منتشر شد. وی در نوشتههایش با شجاعت و صراحت، سخن گفته و کمتر چیزی را کتمان کرده است. بیبی مریم بختیاری، خاطراتش را با معرفی خانوادهاش شروع میکند و سپس به ماجرای قتل پدرش، زندانیشدن دو برادرش، وضعیت زنان ایرانی و بهویژه زنان بختیاری، شیوه زندگی بزرگان ایل بختیاری و شاهزادگان قاجار، شخصیت لرزان [[مظفرالدینشاه]] و نقد فرهنگ [[مردسالاری|مردسالارانه]] در ایران میپردازد.<ref>عباسی و خانیپور، «[https://journals.tabrizu.ac.ir/article_16123_00d410d13dc9ad6ab753340577cb6919.pdf گفتمانکاوی انتقادی خاطرات سردار مریم بختیاری]»، 1401ش، ص88.</ref> با وقوع انقلاب مشروطه و آغاز استبداد صغیر و در پی آن، اتحاد بختیاریها برای فتح تهران، سیر خاطرات بیبیمریم نیز از محدوده خانواده و ایل به موضوعات کلان سیاسی و اجتماعی معطوف میشود و پایان خاطرات او، رویداد فتح تهران و پناهبردن محمدعلیشاه به سفارت روسیه است.<ref>بختیاری، خاطرات سردار مریم، 1382ش، ص180-185.</ref>
== یادمانها ==
* [[پرونده:بیبی مریم بختیاری۵.png|جایگزین=تندیس بیبی مریم بختیاری- دریاچه خلیجفارس منطقه بیستودو تهران|بندانگشتی|تندیس بیبی مریم بختیاری در گذر فرهنگی تاراز واقع در ریاچه خلیجفارس منطقه بیستودو تهران]]مجموعه تلویزیونی [[بانوی سردار]] به نویسندگی و کارگردانی [[پرویز شیخطادی]]، به زندگی بیبی مریم بختیاری میپردازد. این مجموعه روایتگر مبارزات او با استکبار انگلیس و حکومت رضاشاه و نقش او در ایجاد وحدت بین اقوام [[قوم ترک|ترک]] و [[قوم لر|لر]] و تلاش وی برای گسترش [[عدالت]] و مقابله با خوانین ظالم است.<ref>[https://www.ziaossalehin.ir/fa/content/26437-دانلود-سریال-بانوی-سردار «سریال بانوی سردار، دانلود تمامی قسمتها»، پایگاه اینترنتی ضیاءالصالحین.]</ref>
* در تالار مطالعات زنان [[سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران]]، سردیس بیبی مریم بختیاری نصب شده است. این سردیس در مراسمی در تیرماه ۱۳۹۷ش رونمایی شد.<ref>[https://www.ibna.ir/news/262797/رونمایی-از-سردیس-بی-بی-مریم-بختیاری-سردار-آزادگی-در-تاریخ-معاصر «رونمایی از سردیس بیبی مریم بختیاری سردار آزادگی در تاریخ معاصر»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
* تندیس بیبی مریم بختیاری در ضلع شمال غربی [[دریاچه شهدای خلیج فارس]]، در مجموعه فرهنگی تاراز تهران نصب شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/700059/بی-بی-مریم-در-گذر-فرهنگی-تاراز «بیبی مریم در گذر فرهنگی تاراز»، همشهری آنلاین.]</ref>
== پانویس ==
{{پانویس}}
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «بانوی انقلاب مشروطه؛ بیبی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
* بختیاری، مریم، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، ویراستار غلامعباس نوروزی، تهران، انزان، ۱۳۸۲ش.
* «بیبی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ش.
* «بیبی مریم، زن مشروطهخواه»، وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۷ش.
* «بیبی مریم در گذر فرهنگی تاراز»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «بیبی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «بیبی مریم بختیاری کیست و چه نقشی در مشروطه داشت؟»، وبسایت پرچم سفید، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اکتبر ۲۰۲۱م.
بیبی مریم بختیاری؛ زن مبارز و فعال ایل بختیاری در نهضت مشروطه.
بیبی مریم بختیاری (۱۲۵۳-۱۳۱۶ش)، ملقب به سردار مریم، از زنان مبارز و چهرههای شاخص تاریخ معاصر ایران است که در خاندانی پرنفوذ از ایل بختیاری چشم به جهان گشود و با حمایت برادرش سردار اسعد به علمآموزی روی آورد. او در نهضت مشروطه و دوران جنگ جهانی اول نقشی کلیدی در مبارزات ایرانیان ایفا کرد، با نیروهای اشغالگر روس و انگلیس جنگید و نشان افتخار از امپراتور آلمان دریافت کرد. وی همچنین از پیشگامان دفاع از حقوق زنان و تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در اصفهان بود. او در سال ۱۳۱۶ش، در غم کشتهشدن فرزندش به دستور رضاشاه، درگذشت و در تختفولاد اصفهان به خاک سپرده شد.
تولد و خانواده
بیبی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در چهارمحال و بختیاری متولد شد.[۱] او دختر حسینقلیخان ایلخانی، بزرگترین حکمران منطقه و بیبی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل چهارلنگ بود. خانوادهٔ بیبی مریم از بانفوذترین خاندانهای ایران در دوره قاجار بهشمار میآمدند. او شش برادر و یازده خواهر از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او علیقلیخان سردار اسعد، نجفقلیخان صمصامالسلطنه، اسفندیارخان، امیرقلیخان، خسروخان سردار ظفر و یوسفخان امیرمجاهد، نقشهای کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند.[۲]
پدر بیبی مریم در نه سالگی او به دستور ناصرالدینشاه قاجار و با اشارهٔ ظلالسلطان حاکم اصفهان به قتل رسید و بیبی مریم تحتسرپرستی برادرش علیقلیخان سردار اسعد قرار گرفت. او با تشویق برادر به علمآموزی روی آورد و خواندن و نوشتن را فراگرفت.[۳] علیقلیخان که خود ادیب و جهاندیده بود، با بازگویی سفرهایش و معرفی زنان برجستهٔ تاریخ، اندیشههای سیاسی و اجتماعی نوینی را در وی پرورش داد. این تربیت، زمینهساز دغدغههای بیبی مریم برای رهایی ایران از حکومت قاجار، دفاع از حقوق زنان و باور به دموکراسی شد.[۴]
ازدواج و فرزندان
علیمردانخان بختیاری فرزند بیبی مریم بختیاری
بیبی مریم دو بار ازدواج کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علیقلیخان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزدهسالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بیبی مریم همراه نبود، به صلاحدید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلیخان چهارلنگ علیه حکومت قاجار و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نامهای محمدعلیخان، علیمردانخان و سهرابخان بود.[۵] علیمردانخان بختیاری، فرزند دوم بیبی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود که به دستور رضاشاه کشته شد.[۶]
بیبیمریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، بهدلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتحاللهخان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنجها و سختیهای بسیاری برای او همراه بود.[۷] حاصل ازدواج دوم او یک فرزند بود.[۸] وی در بیان خاطرات خود، خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی است.[۹]
او در کتاب خاطراتش وقتی میخواهد درباره ازدواجش بنویسد، با اینکه مجبور به ازدواج شده بود از همسرش به نیکی یاد میکند و میگوید: «من زندگی و شوهرم را بسیار دوست داشتم. با اینکه ناراضی از ازدواجم بودم اما حالا از آن شوهر کردن شُکر دارم چون که یک پسر خوب از آن شوهر دارم که شخص اول بختیاری است و تمام بختیاریها به او میگروند و من او را بسیار دوست دارم و او علیمردان خان نام دارد.»[۱۰]
تحصیلات
تصویر کتاب «خاطرات سردار مریم»
بیبی مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود زنان زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را مینوشت.[۱۱] کتاب «خاطرات سردار مریم»، سالها بعداز درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.[۱۲]
فعالیتهای سیاسی و اجتماعی
بیبی مریم از پیشگامان مبارزه برای حقوق زنان بود. او در کتاب خاطرات خود، با زبانی تند و انتقادی به بررسی وضعیت زنان، بهویژه زنان بختیاری پرداخته است. او با صراحت، قوانین و رسومی را که به تضییع حقوق زنان میانجامید، نقد میکرد. از دیدگاه او، فقدان علم و آگاهی، عامل اصلی محرومیت زنان از حقوقی چون تحصیل و اشتغال بود. او خواستار برچیده شدن سنتهایی مانند نافبری، ازدواج اجباری، نداشتن حق طلاق و ارث بود.[۱۳]
نقشآفرینی در نهضت مشروطه
تصویری از بیبیمریم بختیاری با اسلحه در دست.
او در دشوارترین شرایط زندگی عشایری، مهارتهای رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را آموخت و این تواناییها را در مبارزات آزادیخواهانه به کار گرفت.[۱۴] پساز بهتوپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلیشاه، شماری از مشروطهخواهان دستگیر و گروهی نیز ناگزیر به فرار شدند. در چنین فضایی، جنبشهای مردمی در نقاط مختلف کشور شکل گرفت. بختیاریها در اصفهان قدرت را به دست گرفتند و راهی تهران شدند. همزمان، در رشتمحمدولیخان تنکابنی و در تبریزستارخان و باقرخان مسیری مشابه را در پیش گرفتند. بیبی مریم بختیاری نیز باور داشت تا زمانی که قاجاریان بر ایران فرمانروایی میکنند، پیشرفتی حاصل نخواهد شد. ازاینرو، با تشویق برادران خود و ایراد سخنرانی حماسی، سربازان بختیاری را به حرکت بهسوی تهران واداشت. در منابع آمده است که او در آن سخنرانی تأکید کرد که اگر سربازان بختیاری در این راه کشته شوند، زنان بختیاری ادامهدهندهٔ راه آنان خواهند بود.[۱۵]
پساز حرکت نیروها بهسمت پایتخت، بیبیمریم نیز همراه با گروهی از تفنگداران راهی تهران شد و در خانهٔ پدری آقاحسین ثقفی اقامت گزید. در روز درگیری میان بختیاریها و سربازان دولتی در میدان بهارستان، او بههمراه تفنگداران بر پشتبام خانهای که مشرف به میدان بود حضور یافت و مستقیماً در نبرد مسلحانه با نیروهای حکومتی شرکت کرد[۱۶] و به لقب سردار مریم، مفتخر شد.[۱۷] او در سال ۱۲۸۷ش، پیشاز فتح تهران نیز سابقهٔ فرماندهی نظامی داشت و در جریان نبرد آزادسازی اصفهان، بههمراه خواهرش بیبی لیلی، فرماندهی یک ستون سوارهنظام بختیاری را بر عهده داشت.[۱۸]
نقشآفرینی در جنگ جهانی اول
بیبی مریم بختیاری در دوران جنگ جهانی اول، امید داشت که با بهرهگیری از حمایت آلمان میتواند زمینه خروج شوروی و انگلستان را از ایران فراهم آورد و آن را عملیترین راه مبارزه با دشمنان دیرینهٔ ایران میدانست؛[۱۹] ازاینرو وی با نیروهای خود به مبارزه با استعمارگران پرداخت.[۲۰] در سال ۱۲۹۵ش، هنگامی که ویلهلم واسموس، افسر آلمانی، در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسیها میجنگید، سردار مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان به آن منطقه اعزام کرد. در سال ۱۲۹۷ش که نیروهای روس و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب گروهی از لژیون ارتش آلمان و نمایندگان سیاسی آن کشور پرداختند، سردار مریم در منطقهٔ تیران و کرون پساز جنگی سخت، آنان را عقب راند. او سپس لژیون آلمانی را به پایگاه خود در سورشجان در منطقهٔ بختیاری، منتقل کرد و پساز مدتی، آنان را از راه خاک عثمانی از ایران خارج ساخت.[۲۱] امپراتور آلمان نیز صلیب آهنین را که بالاترین نشان امپراتوری بود بههمراه حکم و تصویری میناکاری و الماسنشان، برای سردار مریم ارسال کرد.[۲۲] بیبی مریم بختیاری تنها زنی است که این عالیترین نشان رسمی دولت آلمان را دریافت کرده است.[۲۳]
در دوران جنگ جهانی اول، خانهٔ سردار مریم همواره پناهگاه آزادیخواهان بود؛ گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون علیاکبر دهخدا، ملکالشعرای بهار، وحید دستگردی و فرخی یزدی که با اشغالگریهای روس و انگلیس مخالف بودند، به خانهٔ او پناه بردند.[۲۴] همچنین محمد مصدق که در سوم اسفند ۱۲۹۹ش، تحتفشار انگلیسیها و به دستور سید ضیاءالدین طباطبایی از حکومت فارس عزل شده بود، از اصفهان به منطقه بختیاری رفت و مهمان سردار مریم شد و تا پایان عمر، با احترام از او و ایل بختیاری یاد میکرد.[۲۵]
اقدامات خیریه
بیبی مریم در اصفهان، به حمایت از فقرا و نیازمندان میپرداخت و بهطور خاص سرپرستی و حمایت از پنجاه خانوادهٔ نیازمند را بر عهده داشت. در آن دوران، بهدلیل قحطی و گرسنگی گسترده، وضعیت معیشتی مردم بسیار اسفناک بود. بیبی مریم در چنین شرایطی، بههمراه جمعی از علمای شیعه، دست به تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در شهر اصفهان زد. هدف از ایجاد این نهاد، ساماندهی امور خیریه و ارائهٔ خدمات منظمتر به نیازمندان بود؛[۲۶] اما بهدلیل مردانهبودن فضای کار، بیبی مریم برای اجرای دقیق امور خیریه و سرکشی به محلات فقیرنشین، پسر نوزدهسالهٔ خود را مأمور میکرد تا از نزدیک در جریان آخرین وضعیت مردم قرار گیرد و کمکهای لازم را به آنها برساند. توزیع ارزاق عمومی ازجمله نان، گندم و غذاهای گرم، از مهمترین خدماتی بود که از طریق این خیریه به دست نیازمندان میرسید.[۲۷]
دیدگاهها
بیبی مریم بختیاری در بخشی از خاطرات خود، تصویری روشن از نگاه انتقادیاش به وضعیت زنان عصر خویش ترسیم کرده و بهصراحت از محرومیت آنان از دانش و نقشهای اجتماعی سخن گفته است. او با تأکید بر اینکه زنان ایرانی به امور سطحی همچون آرایش و لباس محدود شدهاند، این وضعیت را نشانهای از عقبماندگی جامعه میداند و فقدان علم و آگاهی را عامل اصلی این نابسامانی معرفی میکند. از دیدگاه او، چند میلیون زن بیبهره از دانش، سرمایهای هدررفته برای کشور هستند و این مسئله نهتنها برای جامعه، بلکه برای خود زنان نیز دردناک است. بیبی مریم آرزوی دیرینهاش را رسیدن به روزگاری میدانست که ایران و بهویژه سرزمین بختیاری، در سایه تمدن و پیشرفت قرار گیرد؛ آرزویی که به باور او در زمان حیاتش تحقق نیافت. او با شور و شوقی وصفناپذیر از میل خود برای برچیدن سنتهای پوسیده و ایجاد تحولی بنیادین در زندگی زنان سخن میگفت و بر این باور بود که سرزمین ایران، استعداد و ظرفیت بسیار برای پیشرفت دارد.[۲۸]
دیدگاههای دیگران
در برخی اظهارنظرها، بیبی مریم بختیاری بهعنوان شخصیتی اثرگذار در تاریخ معاصر ایران معرفی شده است. جین راف گارثویت (به انگلیسی: Gene R. Garthwaite)، ایرانشناس و بختیاریپژوه آمریکایی، او را زنی با روحیهای مستقل و نقشآفرین در تعیین خطمشی سیاسی بختیاری، بهویژه در جریان جنگ جهانی اول، دانسته است.[۲۹]باستانی پاریزی نیز در توصیف او از تأثیر قابلتوجهش بر تحولات معاصر ایران یاد کرده[۳۰] و سید علی خامنهای او را از چهرههای ضدانگلیسی و ضدبیگانه معرفی کرده است که در تربیت فرزندش علیمردانخان بختیاری، از چهرههای مخالف استبداد رضاشاه، نقش داشته است.[۳۱]
سالهای پایانی زندگی و درگذشت
مقبره بیبی مریم بختیاری در تکیه میرفندرسکی معروف به تکیه بختیاریهای آرامستان تخت فولاد اصفهان
در سال ۱۳۱۳ش، علیمردانخان، فرزند بیبی مریم بختیاری، در سن ۴۲ سالگی به دستور رضاخان تیرباران شد. بیبی مریم که دوران کهولت خود را در اصفهان[۳۲] میگذراند، با شنیدن خبر اعدام پسرش، بهشدت اندوهگین و افسرده شد و براساس آدابورسوم ایل بختیاری، گیسوان خود را کوتاه کرد. وی سه سال پساز این واقعه، در سال ۱۳۱۶ش و در ۶۳ سالگی، دار فانی را وداع گفت. پیکر او در آرامستان تختفولاد اصفهان، در تکیه میرفندرسکی، به خاک سپرده شد.[۳۳] عمارت او در چهارراه قصر، ابتدای خیابان شیخ بهایی طبق وصیت خودش، به ادارهٔ فرهنگ اهدا شد و بعدها مدرسهٔ رودابه در آن مکان ساخته شد.[۳۴]
خاطرات سردار مریم
کتاب «خاطرات سردار مریم»، مجموعه دستنوشتههای بیبی مریم بختیاری است که خاطرات زندگی خود را از دوران کودکی تا حدود سیسالگیاش که مقارن با آغاز نهضت مشروطه بود، روایت کرده است. این کتاب در سال ۱۳۸۲ش منتشر شد. وی در نوشتههایش با شجاعت و صراحت، سخن گفته و کمتر چیزی را کتمان کرده است. بیبی مریم بختیاری، خاطراتش را با معرفی خانوادهاش شروع میکند و سپس به ماجرای قتل پدرش، زندانیشدن دو برادرش، وضعیت زنان ایرانی و بهویژه زنان بختیاری، شیوه زندگی بزرگان ایل بختیاری و شاهزادگان قاجار، شخصیت لرزان مظفرالدینشاه و نقد فرهنگ مردسالارانه در ایران میپردازد.[۳۵] با وقوع انقلاب مشروطه و آغاز استبداد صغیر و در پی آن، اتحاد بختیاریها برای فتح تهران، سیر خاطرات بیبیمریم نیز از محدوده خانواده و ایل به موضوعات کلان سیاسی و اجتماعی معطوف میشود و پایان خاطرات او، رویداد فتح تهران و پناهبردن محمدعلیشاه به سفارت روسیه است.[۳۶]
یادمانها
تندیس بیبی مریم بختیاری در گذر فرهنگی تاراز واقع در ریاچه خلیجفارس منطقه بیستودو تهرانمجموعه تلویزیونی بانوی سردار به نویسندگی و کارگردانی پرویز شیخطادی، به زندگی بیبی مریم بختیاری میپردازد. این مجموعه روایتگر مبارزات او با استکبار انگلیس و حکومت رضاشاه و نقش او در ایجاد وحدت بین اقوام ترک و لر و تلاش وی برای گسترش عدالت و مقابله با خوانین ظالم است.[۳۷]
