فطرت: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|فطرت}}'''؛ سرشت و آفرینش ویژهٔ انسان.

فِطرَت از ریشهٔ [[زبان عربی|عربی]] «فطر»، به‌معنای گشودن و دو نیمه کردن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86657/7/350 حسینی زَبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس‏، 1414ق‏، ج7، ص350.]</ref> شکاف طولی<ref>[https://lib.eshia.ir/41892/1/640 راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن،1412ق، ص640.]</ref> و اختراع و ابداع است<ref>[https://lib.eshia.ir/86531/2/781 جوهری فارابی، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج2، ص781.]</ref> و از آنجا که آفرینش هم به‌منزلهٔ شکافتن پردهٔ عدم و پدیدار شدن هستی است یکی از معانی واژه فطرت، آفرینش ابداعی است. ابن‌عباس نیز واژهٔ «فاطر» در «فاطر السموات و الارض»<ref>سورهٔ فاطر، آیهٔ 1.</ref> را با تکیه بر فهم عرفی بادیه‌نشینان عرب، ناظر به خلقت اولیه دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40680/3/457 ابن‌اثیر جزری، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، 1367ش‏، ج3، ص457.]</ref>

دانشوران از مفهوم فطرت تعریف‌های گوناگونی ارائه داده‌اند؛ برخی متفکران معاصر آن را نوعی هدایت تکوینی و خدادادی در وجود انسان دانسته است که در دو حوزهٔ شناخت و [[احساس]] نمودار می‌شود.<ref>مصباح یزدی، معارف قرآن، ۱۳۸۰ش، ص26.</ref> جوادی آملی فطرت را عامل تمایز انسان از حیوان؛ یعنی همان عقل و میل او در رسیدن به کمال مطلق، دانسته است.<ref>جوادی آملی، «فطرت در آیینه قرآن»، 1389ش، ص7.</ref> علی‌رغم کاربرد این مفهوم در علوم مختلف، همهٔ آنها به معرفت یا گرایشی که مقتضای نوع آفرینش انسان است و از طریق تجربه و تعلیم به دست می‌آید، توجه دارند.<ref>[http://lib.eshia.ir/23019/1/7306 مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ج1، ص۷۳۰۶.]</ref>

[[غریزه]] در لغت به معنای سرشت، طبع، طبیعت و نهاد است.<ref>فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج 4، ص 382.</ref> غریزه به امور ذاتی مشترک میان انسان و حیوان اشاره دارد؛ اما فطرت بر امور سرشتی ویژهٔ انسان تأکید دارد.<ref>حسین‌زاده، نگاه معرفت‌شناسی به وحی، الهام، تجربهٔ دینی و عرفانی و فطرت، 1390ش، ص233-239.</ref>

[[پرونده:فطرت.jpg|جایگزین=آیهٔ فطرت؛ آیهٔ ۳۰ سورهٔ روم|بندانگشتی|آیهٔ فطرت؛ آیهٔ ۳۰ سورهٔ روم]]

چندین آیهٔ [[قرآن]] به فطرت توحیدی انسان اشاره کرده‌اند؛ آیهٔ ۳۰ سورهٔ روم (آیهٔ فطرت)، مراد از فطرت را [[توحید]] و [[دین]] اسلام معرفی کرده که انسان‌ها بر اساس آن و برای تمسک به آن آفریده شده‌اند. خداوند انسان را به گونه‌ای آفریده که به حق تمایل دارد و از باطل بیزار است. درست همانند علاقهٔ مادر به فرزند که امری تعلیمی نیست، بلکه فطری و غریزی است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12751 قرائتی، تفسیر نور، 1388ش، ج7، ص197.]</ref> آیهٔ ۱۷۲ سورهٔ اعراف (آیهٔ میثاق) نیز اشاره‌ای به «توحید فطری» و وجود [[ایمان]] به خدا در اعماق روح آدمی دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/7/4 مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج7، ص4.]</ref> خداوند، توحید را در فطرت و سرشت انسان‌ها قرار داده و هر انسانی به گونه‌ای ربوبیت و وحدانیت خداوند را دریافته و بر آن گواه است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12751/ قرائتی، نفسیر نور، 1388ش، ج3، ص217.]</ref>

در روایات اسلامی نیز مصادیق فطرت در بیشتر موارد، به اصول عقاید اسلامی همچون معرفت خدا،<ref>[https://lib.eshia.ir/27311/3/35 کلینی، الکافی، 1430ق، ج3، ص35.]</ref> دین [[اسلام]]،<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/3/278 مجلسی‏، بحار الأنوار، 1403ق‏، ج3، ص278.]</ref>[[نبوت]]<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/3/277 مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج3، ص277.]</ref> و ولایت<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/3/277 مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج3، ص277.]</ref>مرتبط است.

دانشمندان با روش‌های مختلفی فطرت را اثبات کرده‌اند:

'''روش عقلی'''؛ برخی با بیان دو مقدمهٔ عقلی، فطرت در انسان را اثبات کرده‌اند:

فطرت زمینه‌ای برای رشد [[اخلاق|اخلاقی]] در انسان، یکسان شدن نوع اندیشه و احساس و در نتیجه توانایی بر [[زندگی]] اجتماعی است. همچنین مشترک بودن فطرت در همهٔ زمان‌ها سبب سیر تکاملی در انسان‌ها خواهد شد؛ بدون امر مشترکی میان همهٔ انسان‌ها، سیر از نقص به‌سوی تکامل بی‌معنا خواهد بود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/48270/ کریمی، «فطرت و شخصیت»،1381ش.]</ref>

[[پرونده:فطرت۱.jpg|جایگزین=آیت‌الله عبدالله جوادی آملی مفسر، فیلسوف و فقیه ایرانی|بندانگشتی|آیت‌الله عبدالله جوادی آملی مفسر، فیلسوف و فقیه ایرانی]]

اندیشمندان [[مسلمان]] به اصل فطرت در انسان قائل‌اند و تعاریف گوناگونی برای آن بیان می‌کنند، برای نمونه محمدتقی جعفری (۱۳۰۲–۱۳۷۷ش)، فطرت را جریان طبیعی و قانونی نیروهای به وجود آمده در انسان دانسته است. به‌عقیدهٔ او در هر یک از نیروهای غریزی، مغزی و روانی، فطرتی وجود دارد که جریان طبیعی و منطقی آن نیرو است.<ref>جعفری، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، 1378ش، ج‏1، ص‏141.</ref>

از نظر جوادی آملی فطرت همان بینش شهودی انسان نسبت به هستی محض و نیز گرایش آگاهانه و کشش شاهدانه و پرستش خاضعانه‌ای نسبت به خدا است و نحوهٔ خاصی از آفرینش است که حقیقت آدمی به آن نحو سرشته شده و جان آدمی به آن شیوه خلق شده است.<ref>جوادی آملی، ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد، 1372ش، ص‏69.</ref> برخی نیز فطرت را نوعی هدایت تکوینی، در دو قلمروی «شناخت» و «احساس» می‌دانند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/48270/ کریمی، «فطرت و شخصیت»، 1381ش.]</ref>

برخی روان‌شناسان و اندیشمندان غیرمسلمان بر اصل فطرت در انسان معترف‌اند، مثلا:

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* قرآن کریم

* موسوی فراز، سید محمدرضا، «برهان فطرت»، مجله معرفت، شمارهٔ ۶۲، ۱۳۸۶ش.

{{پایان منابع}}