جشن شب یلدا: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
مصورسازی |
||
| (۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهنترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال. | {{جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=جشن شب یلدا.jpg|زیرنویس تصویر=خانواده ایرانی دور سفره یلدا|image_alt=خانواده ایرانی دور سفره یلدا|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}} | ||
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهنترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال. | |||
[[یلدا]]، بلندترین شب سال، آیینهای از کهنترین باورهای ایرانیان است؛ شبی که در آن زایش خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی جشن گرفته میشود. این جشن که ریشه در سنتهای کشاورزی و باور به نظم کیهانی دارد، با دورهمیهای خانوادگی، افروختن آتش و سفرهای رنگین از هندوانه، انار و آجیل، یادآور مهر و همبستگی است و فرصتی برای تکریم بزرگان، [[شاهنامهخوانی]] و گرفتن [[فال حافظ]] و انتقال میراث فرهنگی به نسلهای بعد فراهم میآورد. [[شب یلدا|یلدا]] در پهنه ایران با آیینهای بومی چون کفزنی در [[خراسان]]، فال سوزن در [[همدان]] و [[خوانچه شب یلدا|خوانچه]] برای تازهعروسان، رنگوبوی محلی گرفته و در کشورهای همسایه مانند [[افغانستان]] و [[تاجیکستان]] نیز با نام شب چله یا چلهنشینی گرامی داشته میشود. این شب کهن، از فراز و نشیب تاریخ گذر کرده، با فرهنگ اسلامی سازگار شده و در جایجای جهان، نمادی از هویت مشترک و میراث ناملموس بشری است. | |||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
جشن [[شب یلدا]] ریشه در سنتهای ایران باستان دارد. واژهٔ یلدا از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ «یلدا».]</ref> که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب [[گاهشمار خورشیدی]] و دگرگونیهای فصلی شکل گرفته و بهتدریج بهعنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/فلسفه-کامل-شب-یلدا-در-فرهنگ-ایرانیان «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
جشن شب یلدا در طی سدهها بهعنوان یکی از پایدارترین آیینهای فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمانبندی سالانهٔ کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیتهای زراعی کاهش مییافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار [[خویشاوندی|خویشاوندان]] فراهم میکرد.<ref>تلیانی، «پیشدرآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.</ref> افزایش تدریجی روشنایی پساز بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخهای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنتهای اسطورهای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا بهعنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref> | |||
جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دورههای گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در [[فرهنگ]] عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوهای از تکریم [[سالمندان]] و تقویت [[صلهرحم]] بهشمار رفته و زمینهای برای انتقال ارزشهای فرهنگی به نسلهای بعد فراهم آورده است؛<ref>شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.</ref> ازاینرو، یلدا کارکردی هویتبخش و جامعهپذیرانه یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> همچنین در برخی روایتهای تاریخی، به جنبههایی مانند تأکید نمادین بر [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده میپوشیدند و فرماندادن و جنگکردن ممنوع بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی.]</ref><ref>شایستهرخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص103.</ref> | |||
این جشن پساز ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد و تعارض بنیادینی با آموزههای اسلام پیدا نکرد. همچنین، همزمانی این جشن با آیینهای میلاد در سنت مسیحی، در دورههایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران میزیستند، زمینههایی از همزیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایههای مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.]</ref> | |||
== آیینهای شب یلدا == | |||
جشن شب یلدا، آیینی کهن است که در آن هویت فرهنگی، طبیعت، [[مهماننوازی]]، احترام به زنان، [[دوستی]] و [[همزیستی مسالمتآمیز]] گرامی داشته میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> دیدارهای خانوادگی، [[شبنشینی]]، تفأل و قصهخوانی از آیینهای این شب است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref> | |||
=== شبنشینی و مهمانی === | |||
جشن شب یلدا با مجموعهای از آیینهای مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته است. مهمترین جلوهٔ این آیینها دورهمیهای خانوادگی و برپایی شبنشینی است که در آن خوراکیهایی مانند [[هندوانه]]، [[خربزه]]، میوههای خشک، [[آجیل]] و [[شیرینی]] مصرف میشود. در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکیها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شدهاند. در برخی گزارشهای تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بامها نیز بهعنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref> | |||
خانوادهها در مهمانی شب یلدا تا پاسی از شب، به داستانها و خاطرات بزرگان خانواده گوش میسپارند و با گردآمدن کنار سفره شب یلدا، بر مهربانی و همدلی خانواده میافزایند و ناراحتیها و کینهها را از دل میزدایند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛÙدا%C2»-بÛاÙ
ÙزÛÙ
افشیننسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> شبنشینی شب یلدا در افغانستان را جشن گردهمایی خانوادهها نزد بزرگ خاندان میدانند.<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دستهای خود را بالا برده و آمین میگویند.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> | |||
== | === سفره شب یلدا (شبچَره) === | ||
در شب یلدا سفرهای انداخته میشود و خوراکیهایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفتمغز است در آن گذاشته میشود. گاهی شمار این خوراکیها از هفت بیشتر میشود؛ افزون بر این موارد، شیرینیهای سنتی و غیرسنتی نیز تهیه میشوند. [[انار]]، هندوانه و انگور از میوههای ویژهٔ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شبچَره همچنین دانههایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکلگشا شامل تخمههای کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز در بر میگیرد. در کنار اینها میوههای خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و [[توت]] خشک، برگهٔ زردآلو و [[سنجد]] قرار میگیرد.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10-12.</ref> هندوانه بهعنوان مهمترین میوهٔ این شب در بالای سبد میوه به نشانهٔ چرخهٔ زندگی قرار میگیرد.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> در کنار این خوراکیها، [[آب]] به نشان پاکی و میوههای قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> عقیده بر این است که خوردن میوههایی همچون انار و هندوانه در این شب ضامن سلامت انسانها در طول سال است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref> | |||
== | === شعرخوانی و قصهگویی === | ||
جشن شب یلدا | [[پرونده:جشن شب یلدا۱.jpg|جایگزین=حافظخوانی خانوادگی در شب یلدا|بندانگشتی|حافظخوانی خانوادگی در شب یلدا]] | ||
در این شب، کتاب شعر و قصههای حماسی و اساطیری بهویژه [[شاهنامه]] خوانده میشود. [[شاهنامهخوانی]] و خواندن غزلهایی از [[دیوان حافظ]] در شب یلدا،<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> کارکردی سرگرمکننده و فرهنگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> در گذشته شاعران اشعار خود را در مجالس میخواندند و این رسم تا حدودی باقی مانده است، بهطوریکه خانهٔ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژهای با قصهگویی و شعرخوانی برگزار میکند. در کنار [[شاهنامه]]، [[حملهخوانی|خوانش حملهٔ حیدری]] (مجموعهای از اشعار در مدح [[امام علی]]) در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.<ref>[https://www.talab.org/art/history/آداب-و-رسوم-شب-یلدا.html «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.]</ref> در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتابخوانی در این شب پررنگتر بود.<ref>شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.</ref> در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب در محیطهای خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوههای برگزاری این جشن تبدیل شده است.<ref>[https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
== | === تفألزدن === | ||
تفألزدن به [[قرآن]] و [[دیوان حافظ]] از آیینهای شب یلدا است. دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را [[سعد و نحس ایام|نحس]] میدانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملهٔ سیاهی اهریمن به فرشتهٔ روشنایی است و با [[ختم قرآن]] و تفأل به آن، سعی در خنثیکردن این پلیدی داشتند.<ref>شایستهرخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص100.</ref> گرفتن [[فال حافظ]] در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه شده است؛ هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز میکند و از بزرگ خانواده میخواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند؛ اعتقاد بر این است که آنچه در شعر حافظ بیان میشود، تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.<ref>[https://www.bitlanders.com/blogs/yalda-night-in-afghanistan/58851 "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.]</ref> | |||
=== خوانچه و شبچلهای === | |||
[[پرونده:جشن شب یلدا۲.jpg|جایگزین=خوانچه شب یلدا |بندانگشتی|خوانچه شب یلدا ]] | |||
{{اصلی|خوانچه شب یلدا}} | |||
از آیینهای مرتبط با جشن شب یلدا، رسم خوانچهٔ چله برای تازهعروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی را در سینیهای بزرگی بهنام «طبق» قرار میدهند و به خانهٔ عروس میبرند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی میشود.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «ادابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه.]</ref> [[خوانچه شب یلدا]] معمولاً شامل چند نوع [[آجیل]] و میوههای تزئینشده، نقل، شیرینی و کلهقند، یک قواره پارچه خوشرنگ، لباس زمستانی، کفش و کیف، قطعهای طلا و گاهی یک [[دیوان حافظ]] است. تزئین ویژهٔ هدیه شب یلدا با توریها و پارچههای رنگارنگ و روبانهای قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو خانواده وجود دارد.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.]</ref> در افغانستان نیز به هدیه شب یلدا برای نوعروسان خوانچه میگویند.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.</ref> خانوادهٔ داماد برای عروس خود، لباسهای زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکیهایی همچون [[زولبیا و بامیه|زولبیا]]، ماهی، میوههای فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانهٔ پدر عروس میبرند.<ref>[https://idat.ir/@beytoote/4747-رسوم-شب-یلدا-در-افغانستان «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.]</ref> | |||
== آدابورسوم محلی == | |||
جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیینهای بومی برگزار میشود: | خردهفرهنگهای ایرانی در مناطق گوناگون، آدابورسوم ویژهای برای [[شب یلدا|شب چله]] دارند و جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیینهای بومی برگزار میشود. | ||
آداب و رسوم محلی شب یلدا در ایران<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.]</ref><ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
{| class="wikitable" | |||
!منطقه | |||
!ویژگیهای اصلی | |||
!شرح مختصر آیینها | |||
|- | |||
|خراسان رضوی و جنوبی | |||
|کفزنی، شاهنامهخوانی | |||
|تهیه شیرینی مخصوص «کَف» با جوشاندن ریشه گیاه چوبک و همزدن آن تا تبدیل به کف سفت؛ تزیین کف با شیره و مغزها؛ شاهنامهخوانی؛ استفاده از لبو و شلغم نیز در این شب رایج است. | |||
|- | |||
|اصفهان | |||
|گردهمایی خانوادگی، فال حافظ | |||
|گردهمایی در خانه بزرگترها با سفرهای شامل هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه؛ شاهنامهخوانی، فال حافظ و ارسال «خوانچه» (هدیه) برای تازهعروس. | |||
|- | |||
|آذربایجان شرقی و غربی | |||
|فرستادن خوانچه برای تازهعروس | |||
|ارسال «خوانچه» شامل هندوانه تزیینشده، شیرینی و هدایا به خانه تازهعروس یا نامزد، که نماد برکت و پیوند خانوادگی است. | |||
|- | |||
|کردستان | |||
|گردهمایی، غذاهای محلی | |||
|گردهمایی خانوادگی و شبنشینی همراه با گفتوگو؛ پذیرایی با غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک. | |||
|- | |||
|گلستان | |||
|گردهمایی دور کرسی، نقلاندازی | |||
|جمع شدن پیرامون کرسی، تعریف داستانهای شفاهی (نقلاندازی)؛ شاهنامهخوانی؛ پذیرایی با میوههای محلی و جنگلی مانند ولیک، کندس و شیرینیهای بومی. | |||
|- | |||
|فارس | |||
|فال حافظ، سفره رنگین | |||
|گستردن سفرهای رنگارنگ با مرکبات، خرما و رنگینک؛ حافظخوانی و فال گرفتن از دیوان حافظ بهعنوان رسم اصلی شب. | |||
|- | |||
|همدان | |||
|فال سوزن، تنقلات محلی | |||
|مراسم «فال سوزن»؛ پساز خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه میزند و هر شعر به عنوان فال یکی از حاضران تعبیر میشود؛ مصرف گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا رایج است. | |||
|- | |||
|اردبیل | |||
|شبنشینی، هدیه برای عروس | |||
|گردهمایی تا پاسی از شب با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهیپلو؛ ارسال هدایا همراه با هندوانه تزیینشده برای تازهعروس. | |||
|- | |||
|گیلان | |||
|باور به خواص هندوانه، غذای محلی | |||
|باور به اینکه خوردن هندوانه در این شب باعث سلامت در زمستان میشود؛ تهیه خوراکی محلی «آوکونوس» (تهیهشده از قبل در خمره)؛ ارسال طبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیینشده برای عروس در خانوادههای تازهداماد. | |||
|- | |||
|خوزستان | |||
|روایت افسانهای، گردهمایی | |||
|نقل افسانه حضور «قارون» در این شب؛ گردهمایی خانوادگی با شوخی و پذیرایی با آجیل، خرما و شیرینی تا صبح. | |||
|- | |||
|قزوین | |||
|شبچره، غذاهای محلی | |||
|توزیع «شبچره» (میوههای خشک و سرخفام)؛ صرف سبزیپلو با ماهی دودی؛ رسم فرستادن «خوانچهٔ چله» (هدیه شب یلدا) برای عروس. | |||
|- | |||
|لرستان | |||
|شالاندازی، تنقلات ویژه | |||
|این شب با نام «شو اول قاره» شناخته میشود؛ نوجوانان شالی را از پشتبام همسایه آویزان میکنند و صاحبخانه در آن آجیل و خوراکی قرار میدهد؛ «گندمشیره» (گندم خیسانده و برشته) از تنقلات ویژه است. | |||
|} | |||
== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا == | == گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا == | ||
جشن شب یلدا فراتر از | تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان میدهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است. جشن شب یلدا در مناطق مختلف جغرافیایی با نامهای متفاوتی مانند جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار میشود<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref> و در هر منطقه رنگوبوی خاص خود را دارد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
!'''منطقه/کشور''' | !'''منطقه/کشور''' | ||
| خط ۴۳: | خط ۱۰۲: | ||
!'''فعالیتها و نمادها''' | !'''فعالیتها و نمادها''' | ||
|- | |- | ||
|'''[[افغانستان]] | |'''[[افغانستان]]''' | ||
|گردهمایی خانوادگی | |گردهمایی خانوادگی | ||
| | |[[شاهنامهخوانی]]، [[دیوان حافظ]]، پذیرایی با میوههای سرخ و آجیل | ||
|- | |- | ||
|'''[[تاجیکستان]]''' | |'''[[تاجیکستان]]''' | ||
|جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه | |جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه | ||
|شعرخوانی از [[حافظ]]، [[سعدی]]، [[بیدل]] و [[تلاوت قرآن]] | |شعرخوانی از [[حافظ]]، [[سعدی]]، [[بیدل دهلوی|بیدل]] و [[تلاوت قرآن]] | ||
|- | |- | ||
|'''[[ترکمنستان]]''' | |'''[[ترکمنستان]]''' | ||
|جشن چله و نماد سختی [[زمستان]] و گذر دشواریها | |جشن چله و نماد سختی [[زمستان]] و گذر دشواریها | ||
|کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار میشود. | |کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار میشود. | ||
|- | |- | ||
|'''[[آسیای مرکزی]] و [[ترکیه]]''' | |'''[[آسیای مرکزی]] و [[ترکیه]]''' | ||
|جشن ناردوغان همزمان با [[انقلاب زمستانی]] | |جشن ناردوغان همزمان با [[انقلاب زمستانی]] | ||
|تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با [[کریسمس]] (تولد خورشید، | |تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با [[کریسمس]] (تولد خورشید، [[هدیه|هدیهدادن]]، رنگ سرخ) | ||
|- | |- | ||
|'''[[پاکستان]]''' | |'''[[پاکستان]]''' | ||
|پیوند [[معنویت]] و دورهمی خانوادگی | |پیوند [[معنویت]] و دورهمی خانوادگی | ||
|گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراکهای نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، [[دعا]]، حمام زمستانی | |گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراکهای نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، [[دعا]]، حمام زمستانی | ||
|- | |- | ||
|'''[[چین]]''' | |'''[[چین]]''' | ||
|اهمیت خانواده و گردهمایی | |اهمیت خانواده و گردهمایی | ||
| | |دورهمی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا میکند. | ||
|- | |- | ||
|'''[[کره جنوبی]]''' | |'''[[کره جنوبی]]''' | ||
|اهمیت خانواده، آیینهای محافظتی | |اهمیت خانواده، آیینهای محافظتی | ||
|خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن [[آب]] در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی. | |خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن [[آب]] در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی. | ||
|- | |- | ||
|'''[[ژاپن]]''' | |'''[[ژاپن]]''' | ||
|توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی | |توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی | ||
|حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژیهای منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی | |حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژیهای منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی | ||
|- | |- | ||
|'''[[روسیه]]''' | |'''[[روسیه]]''' | ||
|نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور | |نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور | ||
|روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن | |روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن [[نان]]، [[پنیر]] و عسل. | ||
|- | |- | ||
|'''[[اسکاتلند]]''' | |'''[[اسکاتلند]]''' | ||
|شباهت به آیین ایرانی [[چهارشنبهسوری]] | |شباهت به آیین ایرانی [[چهارشنبهسوری]] | ||
|فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه [[همسایه]] میرود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشنهای آتش. | |فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه [[همسایه]] میرود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشنهای آتش. | ||
|- | |- | ||
|'''آمریکای جنوبی و غرب آفریقا''' | |'''آمریکای جنوبی و غرب آفریقا''' | ||
|برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف | |برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف | ||
|پوششهای نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانیتر شدن روزها | |پوششهای نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانیتر شدن روزها | ||
|- | |- | ||
|'''[[اقلیم کردستان عراق]]''' | |'''[[اقلیم کردستان عراق]]''' | ||
|شهوی یلدا یا شهوی چله، بخش جداییناپذیر هویت جمعی | |شهوی یلدا یا شهوی چله، بخش جداییناپذیر هویت جمعی | ||
|بیدار ماندن تا سپیدهدم، آیینهای مرتبط با نور | |بیدار ماندن تا سپیدهدم، آیینهای مرتبط با نور | ||
|} | |} | ||
== جستارهای وابسته == | |||
* [[چله]] | |||
* [[شب یلدا]] | |||
* [[خوانچه شب یلدا|خنچه شب یلدا]] | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۹۷: | خط ۱۶۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «آدابورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وبسایت تالاب، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱. | |||
* «آدابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «آدابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسهٔ | * «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسهٔ مطالعات ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، | * اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش. | ||
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز | * افشیننسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، گزارش، شماره ۲۰۴، دی ۱۳۸۷ش. | |||
* پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره ۵۷، ۱۳۸۷ش. | |||
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش. | |||
* «تاریخچهٔ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «تاریخچهٔ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: | * تلیانی، بیژن، «پیشدرآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره ۸، دی۱۳۸۵ش. | ||
* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش. | |||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش. | |||
* «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وبسایت آیدات، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* شایستهرخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره ۳۹، ۱۳۹۰ش. | |||
* شایستهرخ، الهه، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۲۷، ۱۳۹۰ش. | |||
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش. | * «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، | * عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش. | ||
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش. | |||
* «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش. | * «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش. | ||
* مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگنویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، نامه انسانشناسی، دوره ۱۹، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش. | |||
* یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶. | * یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶. | ||
{{آغاز چپچین}} | |||
* "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012. | |||
* "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022. | |||
* Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019 | |||
{{پایان چپچین}} | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۴۴
 خانواده ایرانی دور سفره یلدا |
جشن شب یلدا؛ کهنترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.
یلدا، بلندترین شب سال، آیینهای از کهنترین باورهای ایرانیان است؛ شبی که در آن زایش خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی جشن گرفته میشود. این جشن که ریشه در سنتهای کشاورزی و باور به نظم کیهانی دارد، با دورهمیهای خانوادگی، افروختن آتش و سفرهای رنگین از هندوانه، انار و آجیل، یادآور مهر و همبستگی است و فرصتی برای تکریم بزرگان، شاهنامهخوانی و گرفتن فال حافظ و انتقال میراث فرهنگی به نسلهای بعد فراهم میآورد. یلدا در پهنه ایران با آیینهای بومی چون کفزنی در خراسان، فال سوزن در همدان و خوانچه برای تازهعروسان، رنگوبوی محلی گرفته و در کشورهای همسایه مانند افغانستان و تاجیکستان نیز با نام شب چله یا چلهنشینی گرامی داشته میشود. این شب کهن، از فراز و نشیب تاریخ گذر کرده، با فرهنگ اسلامی سازگار شده و در جایجای جهان، نمادی از هویت مشترک و میراث ناملموس بشری است.
پیشینه
جشن شب یلدا ریشه در سنتهای ایران باستان دارد. واژهٔ یلدا از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است[۱] که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب گاهشمار خورشیدی و دگرگونیهای فصلی شکل گرفته و بهتدریج بهعنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.[۲] با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.[۳]
جشن شب یلدا در طی سدهها بهعنوان یکی از پایدارترین آیینهای فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمانبندی سالانهٔ کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیتهای زراعی کاهش مییافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم میکرد.[۴] افزایش تدریجی روشنایی پساز بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخهای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنتهای اسطورهای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا بهعنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.[۵]
جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دورههای گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوهای از تکریم سالمندان و تقویت صلهرحم بهشمار رفته و زمینهای برای انتقال ارزشهای فرهنگی به نسلهای بعد فراهم آورده است؛[۶] ازاینرو، یلدا کارکردی هویتبخش و جامعهپذیرانه یافته است.[۷] همچنین در برخی روایتهای تاریخی، به جنبههایی مانند تأکید نمادین بر همبستگی و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده میپوشیدند و فرماندادن و جنگکردن ممنوع بود.[۸][۹]
این جشن پساز ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد و تعارض بنیادینی با آموزههای اسلام پیدا نکرد. همچنین، همزمانی این جشن با آیینهای میلاد در سنت مسیحی، در دورههایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران میزیستند، زمینههایی از همزیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایههای مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.[۱۰]
آیینهای شب یلدا
جشن شب یلدا، آیینی کهن است که در آن هویت فرهنگی، طبیعت، مهماننوازی، احترام به زنان، دوستی و همزیستی مسالمتآمیز گرامی داشته میشود.[۱۱] دیدارهای خانوادگی، شبنشینی، تفأل و قصهخوانی از آیینهای این شب است.[۱۲]
شبنشینی و مهمانی
جشن شب یلدا با مجموعهای از آیینهای مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته است. مهمترین جلوهٔ این آیینها دورهمیهای خانوادگی و برپایی شبنشینی است که در آن خوراکیهایی مانند هندوانه، خربزه، میوههای خشک، آجیل و شیرینی مصرف میشود. در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکیها نماد برکت و فراوانی دانسته شدهاند. در برخی گزارشهای تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بامها نیز بهعنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.[۱۳]
خانوادهها در مهمانی شب یلدا تا پاسی از شب، به داستانها و خاطرات بزرگان خانواده گوش میسپارند و با گردآمدن کنار سفره شب یلدا، بر مهربانی و همدلی خانواده میافزایند و ناراحتیها و کینهها را از دل میزدایند.[۱۴] شبنشینی شب یلدا در افغانستان را جشن گردهمایی خانوادهها نزد بزرگ خاندان میدانند.[۱۵] بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دستهای خود را بالا برده و آمین میگویند.[۱۶]
سفره شب یلدا (شبچَره)
در شب یلدا سفرهای انداخته میشود و خوراکیهایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفتمغز است در آن گذاشته میشود. گاهی شمار این خوراکیها از هفت بیشتر میشود؛ افزون بر این موارد، شیرینیهای سنتی و غیرسنتی نیز تهیه میشوند. انار، هندوانه و انگور از میوههای ویژهٔ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شبچَره همچنین دانههایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکلگشا شامل تخمههای کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز در بر میگیرد. در کنار اینها میوههای خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و توت خشک، برگهٔ زردآلو و سنجد قرار میگیرد.[۱۷] هندوانه بهعنوان مهمترین میوهٔ این شب در بالای سبد میوه به نشانهٔ چرخهٔ زندگی قرار میگیرد.[۱۸] در کنار این خوراکیها، آب به نشان پاکی و میوههای قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته میشود.[۱۹] عقیده بر این است که خوردن میوههایی همچون انار و هندوانه در این شب ضامن سلامت انسانها در طول سال است.[۲۰]
شعرخوانی و قصهگویی
در این شب، کتاب شعر و قصههای حماسی و اساطیری بهویژه شاهنامه خوانده میشود. شاهنامهخوانی و خواندن غزلهایی از دیوان حافظ در شب یلدا،[۲۱] کارکردی سرگرمکننده و فرهنگی دارد.[۲۲] در گذشته شاعران اشعار خود را در مجالس میخواندند و این رسم تا حدودی باقی مانده است، بهطوریکه خانهٔ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژهای با قصهگویی و شعرخوانی برگزار میکند. در کنار شاهنامه، خوانش حملهٔ حیدری (مجموعهای از اشعار در مدح امام علی) در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.[۲۳] در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتابخوانی در این شب پررنگتر بود.[۲۴] در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب در محیطهای خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوههای برگزاری این جشن تبدیل شده است.[۲۵]
تفألزدن
تفألزدن به قرآن و دیوان حافظ از آیینهای شب یلدا است. دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس میدانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملهٔ سیاهی اهریمن به فرشتهٔ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثیکردن این پلیدی داشتند.[۲۶] گرفتن فال حافظ در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه شده است؛ هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز میکند و از بزرگ خانواده میخواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند؛ اعتقاد بر این است که آنچه در شعر حافظ بیان میشود، تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.[۲۷]
خوانچه و شبچلهای
از آیینهای مرتبط با جشن شب یلدا، رسم خوانچهٔ چله برای تازهعروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی را در سینیهای بزرگی بهنام «طبق» قرار میدهند و به خانهٔ عروس میبرند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی میشود.[۲۸] خوانچه شب یلدا معمولاً شامل چند نوع آجیل و میوههای تزئینشده، نقل، شیرینی و کلهقند، یک قواره پارچه خوشرنگ، لباس زمستانی، کفش و کیف، قطعهای طلا و گاهی یک دیوان حافظ است. تزئین ویژهٔ هدیه شب یلدا با توریها و پارچههای رنگارنگ و روبانهای قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو خانواده وجود دارد.[۲۹] در افغانستان نیز به هدیه شب یلدا برای نوعروسان خوانچه میگویند.[۳۰] خانوادهٔ داماد برای عروس خود، لباسهای زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکیهایی همچون زولبیا، ماهی، میوههای فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانهٔ پدر عروس میبرند.[۳۱]
آدابورسوم محلی
خردهفرهنگهای ایرانی در مناطق گوناگون، آدابورسوم ویژهای برای شب چله دارند و جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیینهای بومی برگزار میشود.
آداب و رسوم محلی شب یلدا در ایران[۳۲][۳۳]
| منطقه | ویژگیهای اصلی | شرح مختصر آیینها |
|---|---|---|
| خراسان رضوی و جنوبی | کفزنی، شاهنامهخوانی | تهیه شیرینی مخصوص «کَف» با جوشاندن ریشه گیاه چوبک و همزدن آن تا تبدیل به کف سفت؛ تزیین کف با شیره و مغزها؛ شاهنامهخوانی؛ استفاده از لبو و شلغم نیز در این شب رایج است. |
| اصفهان | گردهمایی خانوادگی، فال حافظ | گردهمایی در خانه بزرگترها با سفرهای شامل هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه؛ شاهنامهخوانی، فال حافظ و ارسال «خوانچه» (هدیه) برای تازهعروس. |
| آذربایجان شرقی و غربی | فرستادن خوانچه برای تازهعروس | ارسال «خوانچه» شامل هندوانه تزیینشده، شیرینی و هدایا به خانه تازهعروس یا نامزد، که نماد برکت و پیوند خانوادگی است. |
| کردستان | گردهمایی، غذاهای محلی | گردهمایی خانوادگی و شبنشینی همراه با گفتوگو؛ پذیرایی با غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک. |
| گلستان | گردهمایی دور کرسی، نقلاندازی | جمع شدن پیرامون کرسی، تعریف داستانهای شفاهی (نقلاندازی)؛ شاهنامهخوانی؛ پذیرایی با میوههای محلی و جنگلی مانند ولیک، کندس و شیرینیهای بومی. |
| فارس | فال حافظ، سفره رنگین | گستردن سفرهای رنگارنگ با مرکبات، خرما و رنگینک؛ حافظخوانی و فال گرفتن از دیوان حافظ بهعنوان رسم اصلی شب. |
| همدان | فال سوزن، تنقلات محلی | مراسم «فال سوزن»؛ پساز خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه میزند و هر شعر به عنوان فال یکی از حاضران تعبیر میشود؛ مصرف گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا رایج است. |
| اردبیل | شبنشینی، هدیه برای عروس | گردهمایی تا پاسی از شب با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهیپلو؛ ارسال هدایا همراه با هندوانه تزیینشده برای تازهعروس. |
| گیلان | باور به خواص هندوانه، غذای محلی | باور به اینکه خوردن هندوانه در این شب باعث سلامت در زمستان میشود؛ تهیه خوراکی محلی «آوکونوس» (تهیهشده از قبل در خمره)؛ ارسال طبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیینشده برای عروس در خانوادههای تازهداماد. |
| خوزستان | روایت افسانهای، گردهمایی | نقل افسانه حضور «قارون» در این شب؛ گردهمایی خانوادگی با شوخی و پذیرایی با آجیل، خرما و شیرینی تا صبح. |
| قزوین | شبچره، غذاهای محلی | توزیع «شبچره» (میوههای خشک و سرخفام)؛ صرف سبزیپلو با ماهی دودی؛ رسم فرستادن «خوانچهٔ چله» (هدیه شب یلدا) برای عروس. |
| لرستان | شالاندازی، تنقلات ویژه | این شب با نام «شو اول قاره» شناخته میشود؛ نوجوانان شالی را از پشتبام همسایه آویزان میکنند و صاحبخانه در آن آجیل و خوراکی قرار میدهد؛ «گندمشیره» (گندم خیسانده و برشته) از تنقلات ویژه است. |
گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا
تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان میدهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است. جشن شب یلدا در مناطق مختلف جغرافیایی با نامهای متفاوتی مانند جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار میشود[۳۴] و در هر منطقه رنگوبوی خاص خود را دارد.[۳۵]
| منطقه/کشور | ویژگیهای اصلی | فعالیتها و نمادها |
|---|---|---|
| افغانستان | گردهمایی خانوادگی | شاهنامهخوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوههای سرخ و آجیل |
| تاجیکستان | جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه | شعرخوانی از حافظ، سعدی، بیدل و تلاوت قرآن |
| ترکمنستان | جشن چله و نماد سختی زمستان و گذر دشواریها | کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار میشود. |
| آسیای مرکزی و ترکیه | جشن ناردوغان همزمان با انقلاب زمستانی | تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با کریسمس (تولد خورشید، هدیهدادن، رنگ سرخ) |
| پاکستان | پیوند معنویت و دورهمی خانوادگی | گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراکهای نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، دعا، حمام زمستانی |
| چین | اهمیت خانواده و گردهمایی | دورهمی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا میکند. |
| کره جنوبی | اهمیت خانواده، آیینهای محافظتی | خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن آب در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی. |
| ژاپن | توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی | حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژیهای منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی |
| روسیه | نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور | روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل. |
| اسکاتلند | شباهت به آیین ایرانی چهارشنبهسوری | فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه همسایه میرود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشنهای آتش. |
| آمریکای جنوبی و غرب آفریقا | برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف | پوششهای نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانیتر شدن روزها |
| اقلیم کردستان عراق | شهوی یلدا یا شهوی چله، بخش جداییناپذیر هویت جمعی | بیدار ماندن تا سپیدهدم، آیینهای مرتبط با نور |
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ «یلدا».
- ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
- ↑ «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ تلیانی، «پیشدرآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.
- ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
- ↑ شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.
- ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
- ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی.
- ↑ شایستهرخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص103.
- ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.
- ↑ "Yaldā/Chella", UNESCO.
- ↑ مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.
- ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
- ↑ افشیننسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.
- ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
- ↑ پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10-12.
- ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
- ↑ "Yaldā/Chella", UNESCO.
- ↑ مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.
- ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
- ↑ فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.
- ↑ «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.
- ↑ شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.
- ↑ «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.
- ↑ شایستهرخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص100.
- ↑ "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.
- ↑ «ادابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه.
- ↑ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.
- ↑ عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.
- ↑ «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.
- ↑ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.
- ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی؛ «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.
- ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
- ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
منابع
- «آدابورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وبسایت تالاب، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱.
- «آدابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسهٔ مطالعات ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
- اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش.
- افشیننسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، گزارش، شماره ۲۰۴، دی ۱۳۸۷ش.
- پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره ۵۷، ۱۳۸۷ش.
- پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
- «تاریخچهٔ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- تلیانی، بیژن، «پیشدرآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره ۸، دی۱۳۸۵ش.
- دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وبسایت آیدات، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
- شایستهرخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره ۳۹، ۱۳۹۰ش.
- شایستهرخ، الهه، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۲۷، ۱۳۹۰ش.
- «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
- عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
- فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
- «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
- مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگنویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، نامه انسانشناسی، دوره ۱۹، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش.
- یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
- "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
- "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
- Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019