حریم زنانه در معماری: تفاوت میان نسخه‌ها

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-حریم زنانه در معماری؛
+[[پرونده:معماری درون‌گرا۳.png|جایگزین=اندرونی یک خانه تاریخی در شهر یزد|بندانگشتی|اندرونی یک خانه تاریخی در شهر یزد]]
+'''حریم زنانه در معماری؛''' طراحی فضاها با هدف تأمین امنیت و آرامش زنان.
+حریم زنانه در معماری سنتی ایران، راهکاری فرهنگی مبتنی بر درون‌گرایی و سلسله‌مراتب فضایی برای تأمین امنیت و حریم خصوصی زنان بود. این مفهوم با عناصری مانند تفکیک [[اندرونی]] و [[بیرونی]]، هشتی و کوبه‌های جنسیتی تحقق می‌یافت. [[معماری مدرن]] با گرایش به برون‌گرایی و حذف این سلسله‌مراتب، به کاهش [[حریم خصوصی]] و احساس ناامنی به‌ویژه برای زنان منجر شد. بازتعریف امروزی این اصول با راهکارهای انعطاف‌پذیر و فناورانه، می‌تواند به خلق فضاهای مسکونی انسان‌محور و هماهنگ با [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] کمک کند.
+== مفهوم‌شناسی ==
+واژهٔ «[[حریم]]» به‌معنای پیرامون و گرداگرد یک مکان یا بنا به کار می‌رود.<ref>[https://vajehyab.com/moein/حریم?q=حریم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه حریم].</ref> در [[فرهنگ ایرانی]]، این واژه به محدوده‌ای اطلاق می‌شود که ورود یا نظارت دیگران در آن ممنوع است یا نیاز به مراقبت دارد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، 1396ش، ص49.]</ref> در حوزهٔ [[معماری]] و [[شهرسازی]]، اصطلاح «[[حریم زنانه]]» به فضاهایی اشاره دارد که در چارچوب الگوهای فرهنگی و اجتماعی، به‌منظور تفکیک و سامان‌دهی قلمروهای خصوصی طراحی شده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/206168/fa#downloadbottom طوفان، «بررسی رابطۀ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص127.]</ref> در برخی پژوهش‌ها، این فضاها به‌عنوان بخش‌هایی از محیط سکونتی توصیف می‌شوند که با هدف ایجاد شرایطی برای حفظ حریم خصوصی و احساس امنیت زنان، از دیگر بخش‌ها متمایز شده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/527459/fa کاظم‌زاده رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانۀ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونۀ موردی: خانۀ رسولیان یزد»، 1399ش، ص2.]</ref>
+== خاستگاه تاریخی ==
+[[معماری ایرانی]] در طول [[تاریخ]]، با تأکید بر خانه‌های درون‌گرای حیاط‌دار، فضاهایی را سامان می‌داد که حریم خانواده در آن‌ها به‌دقت حفظ می‌شد. این الگو، افزون بر کارکرد فضایی، بازتاب‌دهندهٔ جهان‌بینی فرهنگی و دینی مبتنی بر محوریت [[خانواده]] و حفظ [[محرمیت]] بوده است.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص28.]</ref>
+== تحولات حریم‌سازی در معماری ==
+در [[معماری ایرانی‌اسلامی]]، حریم به‌عنوان فضایی درون‌گرا و خصوصی برای زندگی خانوادگی شکل گرفت. هدف آن حفظ [[امنیت]]، محرمیت و [[آرامش]]، به‌ویژه در ارتباط با حضور زنانه در [[خانه]] بود؛ رویکردی که ریشه در آموزه‌های دینی و سنت‌های فرهنگی داشت.<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/راهکارهای-قرآنی-در-معماری-بناهای-ایرانی-اسلامی «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> با گذار به [[معماری مدرن]] و هم‌زمان با تغییر نگرش به نقش اجتماعی زنان و گسترش حضور آنان در عرصه‌های عمومی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص65.]</ref> الگوهای فضایی نیز دگرگون شد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1443214/fa رئیسی، «تحلیلی بر ترجمان ابژگیِ زنانه در معماری و شهرسازی معاصر ایران»، 1402ش، ص312.]</ref> این تحول به رواج [[معماری نمایشی]] و کاهش سلسله‌مراتب فضایی منجر شد<ref>[https://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-1-33&slc_lang=fa&sid=1 منصوری، «حجاب و پوشیدگی در شهرسازی ایرانی– اسلامی نمونۀ پژوهش میدانی: بافت قدیم شهر شیراز»، 1389ش، ص39.]</ref> و مرز میان فضای درون و بیرون خانه را کمرنگ کرد. در نتیجه [[حریم شخصی]] کاهش یافت و در همین زمینه، پیامدهایی مانند افزایش احتمال نقض حریم<ref>[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص153-150.]</ref> و تقلیل امنیت و آرامش ساکنان گزارش شده است.<ref>[https://pg.um.ac.ir/article_24735.html جان‌پرور و همکاران، «مفهوم‌سازی و شناخت مرزها، حریم‌ها و محدوده‌ها در شهرها»، 1395ش، ص98-97.]</ref>
+== مؤلفه‌های کلیدی حریم در معماری سنتی ==
+معماری ایرانی با به‌کارگیری اصول فضایی لایه‌لایه و سلسله‌مراتبی، به ایجاد حریم در فضاهای مسکونی می‌پرداخت. این الگوها با هدف حفظ امنیت، آرامش و کرامت ساکنان، به‌ویژه زنان، در چارچوب نقش‌های خانوادگی، شکل گرفته بودند.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص32-34.]</ref>
+* '''درون‌گرایی'''
+در معماری ایرانی دیوارهای بلند بیرونی و روزن‌های محدود رو به حیاط داخلی،<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/راهکارهای-قرآنی-در-معماری-بناهای-ایرانی-اسلامی «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> ارتباط بصری مستقیم با فضای بیرون را به‌طور کامل قطع می‌کرد<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانه‌های سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> و این ویژگی در نقش سد امنیتی، حریم خصوصی را تضمین و فضایی ایمن ایجاد می‌کرد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص35.]</ref>
+* '''سلسله‌مراتب فضایی'''
+ورود به خانه‌های سنتی ایرانی به‌صورت فرایند تدریجی از فضای عمومی به خصوصی سامان می‌یافت.<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانه‌های سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> عناصر فضایی مانند [[هشتی]]، [[دالان]] و [[حیاط]] با طراحی غیرمستقیم، از دید مستقیم به داخل جلوگیری می‌کردند.<ref>[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص137.]</ref> در داخل خانه نیز، تفکیک روشنی بین اندرونی، به‌عنوان فضای خصوصی خانواده و زنان و بیرونی به‌عنوان فضای پذیرایی از [[مهمان|مهمانان]] وجود داشت.<ref>[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص148-147.]</ref>
+* '''هوشمندی در جزئیات'''
+در معماری ایرانی، اصل حفظ حریم در تمام اجزای بنا، از سازمان‌دهی کلی تا جزئیاتی مانند درب‌ها، پنجره‌ها و جانمایی فضاها رعایت می‌شد. این رویکرد با هدف محدود کردن دید، تقویت محرمیت و سامان‌دهی روابط فضایی در زندگی خانوادگی شکل گرفته بود.
+# '''ورودی‌ها:''' ورودی‌های غیرمستقیم و سلسله‌مراتبی، گذار تدریجی از فضای عمومی به خصوصی را فراهم و دید مستقیم به داخل خانه را محدود می‌کردند.<ref name=":0">[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص137.]</ref>
+# '''درب‌های ورودی:''' درب‌ها با پرهیز از تقابل مستقیم<ref name=":1">[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانۀ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref> و استفاده از کوبه‌های متمایز، مرزبندی فضایی و تشخیص نوع مراجعه‌کننده را ممکن می‌ساختند.<ref name=":2">[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص154.]</ref>
+# '''بازشوها:''' بازشوها با جهت‌گیری به حیاط مرکزی<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، 1396ش، ص58-57.]</ref> و جانمایی حساب‌شده، حریم دیداری و شنیداری فضاهای داخلی را حفظ می‌کردند.<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانۀ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref>
+# '''حیاط‌ها:''' حیاط مرکزی به‌عنوان هسته‌ای امن،<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، 1396ش، ص58-57.]</ref> نقش مهمی در تأمین آرامش و محرمیت فضای مسکونی داشت و در برخی خانه‌ها با تفکیک حیاط‌ها تقویت می‌شد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1497822 «بررسی رابطۀ حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
+# '''آشپزخانه‌ها:''' آشپزخانه‌ها معمولاً در بخش‌های دورتر و کم‌دید خانه قرار می‌گرفتند تا از فضاهای عمومی تفکیک شوند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص69-64.]</ref>
+# '''اتاق‌ها:''' سازمان‌دهی اتاق‌ها به‌گونه‌ای بود که ضمن امکان پذیرایی، از دید مستقیم به فضاهای خصوصی جلوگیری شود.'''<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، 1396ش، ص58.]</ref>'''
+== پیامدهای حذف حریم ==
+[[پرونده:حریم زنانه در معماری۱.jpg|جایگزین=ساختمان مسکونی با نمای شیشه‌ای|بندانگشتی|ساختمان مسکونی با نمای شیشه‌ای]]
+با رواج معماری مدرن و تغییر [[سبک زندگی]]، اصول حریم‌ساز معماری سنتی، به‌تدریج تضعیف شد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8741010/اثر-حجاب-بر-معماری-ایرانی-اسلامی «اثر حجاب بر معماری ایرانی- اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> در این روند برون‌گرایی جایگزین درون‌گرایی گردید، سلسله‌مراتب فضایی کمرنگ شد و الگوی آپارتمان‌های با پلان باز و پنجره‌های گسترده رو به فضای عمومی رواج یافت.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1391/11/02/14649/آسیب-شناسی-معماری-مدرن-تعارضات-آپارتمان-نشینی-با-سبک-زندگی-اسلامی «آسیب‌شناسی معماری مدرن/ تعارضات آپارتمان‌نشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این تحولات، که گاه با الگوگیری غیرانتقادی از [[معماری غربی]] همراه بود، پیامدهایی را به دنبال داشت:
+* '''کاهش حریم و احساس امنیت:''' قرارگیری فضاهای اصلی زندگی در معرض دید عمومی، احساس خلوت و امنیت ساکنان را کاهش داد.<ref>[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص141-139.]</ref>
+* '''کاهش آرامش روانی:''' حذف مرز میان فضای خصوصی و عمومی با افزایش تنش و کاهش آرامش روانی همراه شد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص38.]</ref>
+* '''تضعیف روابط خانوادگی:''' فضای باز یک‌پارچگی فضایی، امکان خلوت و تمرکز بر تعاملات درون‌خانوادگی را محدود کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص69-64.]</ref>
+* '''تضعیف هویت فرهنگی:''' رواج الگوهای یکنواخت، پیوند معماری مسکونی با ارزش‌ها و سنت‌های معماری ایرانی‌اسلامی را کمرنگ ساخت.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26.]</ref>
+== بازتعریف معماری حریم‌ساز ==
+در بازاندیشی معاصر مفهوم حریم در معماری، رویکردهای نوین بر بازآفرینی خلاقانهٔ اصول سنتی در قالب‌های جدید تمرکز دارند. این رویکردها، بدون تکرار مستقیم الگوهای گذشته، می‌کوشند حریم و کیفیت زیست را با شرایط زندگی امروز سازگار سازند. مهم‌ترین راهکارهای مطرح‌شده عبارت‌اند از:
+# '''سلسله‌مراتب فضایی هوشمند:''' طراحی مسیرهای ورود به‌گونه‌ای که فضاهای خصوصی به‌طور مستقیم در معرض دید قرار نگیرند.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26-38.]</ref>
+# '''کنترل دید و نور:''' استفاده از عناصر نیمه‌شفاف، سایه‌اندازها و مصالح نوین برای تنظیم نور طبیعی و محدودسازی دید ناخواسته.
+# '''مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر:''' به‌کارگیری عناصر متحرک یا غیرثابت برای تفکیک فضاها بدون حذف پیوستگی کالبدی.<ref>[https://mhejazi.com/273024-2/#:~:text=در%20مبحث%20نقش%20معماری%20در%20بهبود%20حریم%20خصوصی،%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7% نقش معماری در بهبود حریم خصوصی در آپارتمان‌های شهری»، وب‌سایت مهدی حجازی.]</ref>
+# '''طراحی مسئولانه نما:''' پرهیز از گشودگی‌های بی‌پوشش رو به فضای عمومی و تأمین حریم بصری در بالکن‌ها و طبقات پایین.
+# '''بازتعریف حیاط:''' ایجاد حیاط‌ها، پاسیوها یا تراس‌های محصور به‌عنوان فضاهای امن، آرام و نیمه‌خصوصی در مجتمع‌های مسکونی.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26.]</ref>
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
+== منابع ==
+{{آغاز منابع}}
+* «اثر حجاب بر معماری ایرانی- اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
+* آزاد ارمکی، مرضیه، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
+* «آسیب‌شناسی معماری مدرن/ تعارضات آپارتمان‌نشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۱ش.
+* «بررسی رابطهٔ حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۴۰۴ش.
+* جان‌پرور، محسن و همکاران، «مفهوم‌سازی و شناخت مرزها، حریم‌ها و محدوده‌ها در شهرها»، مجله جغرافیای سیاسی، سال اول، شمارهٔ اول، بهار ۱۳۹۵ش.
+* حیاتی، حامد و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۲، ۱۳۹۶ش.
+* «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزهٔ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
+* رحیمی، روح‌الله و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانه‌های سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۰ ش.
+* رئیسی، محمدمنان و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۲، اسفند ۱۴۰۲ش.
+* شیردل، امیرحسین و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، فصلنامهٔ پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۴ش.
+* طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۹۰ش.
+* غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، نشریهٔ علمی– پژوهشی برنامه‌ریزی توسعهٔ کالبدی، سال دوم، شماهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۶ش.
+* کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
+* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
+* مؤمنی، کوروش و ناصری، ندا، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانهٔ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های معماری اسلامی، شمارهٔ نهم، سال سوم، زمستان ۱۳۹۴ش.
+* «نقش معماری در بهبود حریم خصوصی در آپارتمان‌های شهری»، وب‌سایت مهدی حجازی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۳ش.
+{{پایان منابع}}