(۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =
| تصویر =اردکان.jpg
| زیرنویس تصویر =
| زیرنویس تصویر =مسجد زیرده اردکان
| image_alt =
| image_alt =مسجد زیرده اردکان
| فایل پادکست =اردکان.ogg
| فایل پادکست =اردکان.ogg
| حجم فایلپادکست =10
| حجم فایلپادکست =۱۰
| تاریخ پادکست =1-3-1405
| تاریخ پادکست =۱-۳-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان =
| زیرنویس عنوان =
| عنوان اصلی =
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
| منشأ تاریخی =
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| نخستین کاربرد =
| مرتبط با =
| ریشه واژه =
| اهمیت =
| مرتبط با =
| مبدع =
| اهمیت =
| مروج =
| مبدع =
| مقدس برای =
| مروج =
| مورد احترام =
| مقدس برای =
| آثار مرتبط =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
}}
{{درشت|'''اردکان'''}}؛ یکی از شهرهای کهن و پرجمعیت استان یزد.
{{درشت|'''اردکان'''}}؛ از شهرهای کهن و پرجمعیت استان یزد.
شهر اردکان در استان کویری یزد، دومین شهر پرجمعیت این استان و یکی از شهرهای زیبای خشتی در جهان محسوب میشود. اردکان سه بخش مرکزی، خرانق و عقدا دارد که هر یک عمارتهایی با بادگیرهای بلند و [[آبانبار|آبانبارهای]] زیبایی را در دل خود جای دادهاند. در گذشته، دین زرتشت در اردکان رایج بوده و چند آتشکده در گوشه و کنار این شهر به چشم میخورد.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، سایت اقامت۲۴.]</ref> این شهر در مرکز ایران و در چهارراه شمال به جنوب و غرب به شرق قرار دارد.<ref>زینالعابدینی، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.</ref>
اردکان شهری تاریخی در مرکز ایران و [[استان یزد]] است که بهدلیل معماری خشتی، [[بادگیر|بادگیرها]] و [[آبانبار|آبانبارهایش]] شهرت جهانی دارد. این شهر که در گذشته زرتشتینشین بوده، امروزه جمعیتی [[مسلمان]] و [[شیعه]] دارد. اردکان خاستگاه دانشمندان و شخصیتهای فرهنگی و سیاسی بوده و از نظر [[صنایع دستی|صنایعدستی]] بهویژه [[قالی ایرانی|قالی]] و [[زیلو]] و [[سوغاتی|سوغاتهای]] محلی معروف است. همچنین [[جاذبههای گردشگری]] متعددی ازجمله [[مسجد|مساجد]] تاریخی، [[زیارتگاه|زیارتگاههای]] زرتشتیان، [[کویر|کویرها]]، پارک ملی، [[کاروانسرا|کاروانسراها]]، خانههای قدیمی، کوچههای مسقف و [[موزه|موزههای]] گوناگون در آن قرار دارد.
== واژهشناسی ==
== معرفی ==
اردکان از دو کلمة ارد بهمعنی مقدس و کان بهمعنی سرزمین تشکیل شده است.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۳.</ref>
اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع استان یزد است. این شهر در منطقهای کویری واقع شده و پساز [[یزد]]، دومین شهر پرجمعیت استان بهشمار میرود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۳.</ref> اردکان بهدلیل معماری خشتی و [[بادگیر|بادگیرهای]] بلند و [[آبانبار|آبانبارهای]] زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب میشود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته<ref>زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.</ref> و دارای سه بخش به نامهای مرکزی، خرانق و عقدا است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref>
== دین مردم اردکان ==
== دین و مذهب ==
در حال حاضر بیشتر مردم اردکان، مسلمان و شیعه هستند و تعداد کمی زردتشتی، مسیحی و پیروان سایر ادیان نیز در این شهر زندگی میکنند.<ref>[https://www.ardakan.ac.ir/page-Show/fa/0/form/Cl1170/link «شهرستان اردکان»، سایت دانشگاه اردکان.]</ref>
در گذشته، [[آیین زرتشت]] در اردکان رواج داشت و آثار آن بهصورت چند [[آتشکده]] در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> امروزه بیشتر مردم اردکان [[مسلمان]] و پیرو مذهب [[شیعه]] هستند. همچنین اقلیت کوچکی از [[زرتشتیان]]، [[مسیحیان]] و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی میکنند.<ref>[https://ardakan.gov.ir/معرفی-اردکان «شهرستان اردکان»، وبسایت استانداری یزد.]</ref> بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در دوران پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود، اما پساز [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، مقبرهٔ ملا عارف است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دستنخورده باقی مانده و در سالهای اخیر برای آن مقبرهای ساخته شده است.<ref>[https://yonan-koochak.blogfa.com/post/488 مهدیزاده اردکانی، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان.]</ref>
== تأثیر مذهب بر بافت اردکان ==
بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در زمان پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود اما پس از انقلاب اسلامی، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلی بزرگ ایران است. نمونة دیگر از تأثیر مذهب، مقبرة ملا عارف است که با وجود واقع شدن آن در محوطه باغ ملی، همچنان پابرجا است.<ref>[http://yonan-koochak.blogfa.com/post/488 مهدیزاده اردکانی، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان.]</ref>
== مشاهیر اردکان ==
== مشاهیر اردکان ==
اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک میدانند. از جمله دانشمندان این خطه میتوان به پرفسور داوری اردکانی (عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، استاد نمونه کشوری، استاد ممتاز دانشگاه تهران، چهره ماندگار کشور، دارنده نشان درجه یک دانش و فارابیشناس برجسته ایران)، دکتر محبوبی اردکانی (دانشمند و محقق تاریخ ایران)، دکتر حسین ملکافضلی (استاد ممتاز دانشگاه تهران و بنیانگذار شبکههای بهداشتی کشور)، استاد احمد اردکانی، گلشن اردکانی و قاضیالدین اردکانی، اشاره کرد.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹۱–۳۱۵.</ref>
شهر اردکان همچنین محل پرورش علما و فضلای دینی بسیار بوده است. از جمله علمای این خطه میتوان به آیتالله روحالله خاتمی، آیتالله سیدمحمد محقق داماد، آیتالله مصطفی محقق داماد، مهدی افضلی (صدرالفضلا)،<ref>[https://www.irna.ir/news/84279782/مروری-بر-زندگی-برخی-از-علمای-بنام-اردکان هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، سایت ایرنا.]</ref> شیخ تقیالدین دادا محمد، آیتالله فاضل اردکانی، سیدمحمد خاتمی (رئیسجمهور دورههای هفتم و هشتم نظام جمهوری اسلامی) و علیاصغر اردکانی (مجدالعما) اشاره کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84279782/مروری-بر-زندگی-برخی-از-علمای-بنام-اردکان هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، سایت ایرنا.]</ref>
اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک میدانند؛ ازجمله: [[رضا داوری اردکانی]]، عضو پیوسته [[فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران]]، استاد نمونه کشوری، استاد ممتاز دانشگاه تهران، [[چهرههای ماندگار|چهره ماندگار]] کشور، دارنده [[نشان دانش|نشان درجه یک دانش]] و فارابیشناس برجسته ایران؛ [[حسین محبوبی اردکانی]]، دانشمند و محقق تاریخ ایران؛ [[حسین ملکافضلی]]، احمد اردکانی، گلشن اردکانی و قاضیالدین اردکانی.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹۱–۳۱۵.</ref>
== جاذبههای گردشگری ==
مسجد جامع اردکان؛ این بنا به دوران صفویه تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزة مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
پیر سبز چکچک اردکان؛ این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. جشن مهرگان هرساله در این بنا برپا میشود. این بنا در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود.
پیر سبز هریشت اردکان؛ این بنا نیز از زیارتگاههای زردتشیان است. این نیایشگاه هر ساله در روز ۱۸ فروردین، محلی برای تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است.
مسجد چرخاب؛ مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است که قسمت تابستانی دارای ۳ بادگیر است.
خانة تقدیری؛ این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در دوران حکومت قاجاریه ساخته شده است. اتاقها در اطراف حیاط مرکزی قرار دارند. این خانه دارای دو طبقه بوده و یک بادگیر بلند نیز دارد.
کاروانسرا و برج ارجنان؛ این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بود. ارتفاع کاروانسرا ۳ متر و ارتفاع برج آن ۸ متر است. این مکان در گذشته محل استراحت مسافران بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
کوچة ضیایی؛ این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه چهار خانة انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و خانه سنائی قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
موزة مردمشناسی؛ این موزه، اولین موزة اردکان است که در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.
غار اشکفت یزدان؛ این غار از غارهای مقدس زردشتیان است. ورودی غار بسیار باریک بوده اما داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.
پارک ملی سیاهکوه؛ این پارک تنها پارک ملی استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/list/اردکان-28504-ci/sort/13/ زرشکیان، «دیدنیهای اردکان یزد»، سایت کجارو.]</ref>
موزة فرش اردکان؛ این موزه در خانة تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر فرشبافی برپا شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43300-موزه-فرش-اردکان/ «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، سایت کجارو.]</ref>
کویر سیاهکوه؛ این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است. هیچگونه پوشش گیاهی در این کویر دیده نمیشود و حیات وحشی خاصی در این منطقه وجود ندارد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8392-کویر-سیاه-کوه/ دوشیری، «کویر سیاه کوه»، سایت کجارو.]</ref>
زیارتگاه پارسبانو؛ این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زردشتیان محسوب میشود. زردتشیان هرساله از ۱۳ تا ۱۷ تیر جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر یزدگرد سوم بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتة ورودی این بنا به دوران صفویه بازمیگردد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8569-زیارتگاه-پارس-بانو/ یوسفنژاد، «زیارتگاه پارس بانو»، سایت کجارو.]</ref>
شهر اردکان همچنین محل پرورش عالمان دینی بسیار بوده است؛ ازجمله: [[سید روحالله خاتمی]]، [[سید محمد محقق داماد]]، [[سید مصطفی محقق داماد]]، مهدی افضلی، مشهور به صدرالفضلا، تقیالدین دادا محمد، [[محمدحسین فاضل اردکانی]]، [[سید محمد خاتمی]]، و علیاصغر اردکانی، مشهور به مجدالعلما.<ref>[https://www.irna.ir/news/84279782/مروری-بر-زندگی-برخی-از-علمای-بنام-اردکان هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
کویر مغستان؛ این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/41984-کویر-ریگ-زرین/ «کویر مغستان (ریگ زرین)»، سایت کجارو.]</ref>
== آدابورسوم ==
مردم اردکان دارای آدابورسوم متنوعی هستند، ازجمله رسم [[خنچهبرون]] که اردکانیها به آن [[سینیبردن]] میگویند. این مراسم بعداز [[بلهبرون]] برپا میشود و در آن خانواده داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، [[آینه]] و [[قرآن]] و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانواده عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یکدست لباس میفرستند.<ref>زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۹۱–۹۲.</ref>
موزة مفاخر اردکان؛ این موزه در خانة آیتالله خاتمی قرار دارد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43299-موزه-مفاخر-اردکان/ «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، سایت کجارو.]</ref>
رباط حاجی ابوالقاسم رشتی؛ این رباط یا کاروانسرا به سبک رباطهای شاه عباسی ساخته شده است. این رباط دارای بادگیر بلندی است که از فاصلة دور نیز دیده میشود.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۷۵.</ref>
مسجد زیرده؛ این مسجد در اوایل سدة دهم قمری در محلة زیرده بنا شده است و قدیمیترین مسجد اردکان محسوب میشود. به این مسجد مسجد سفلی نیز میگویند.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۵۸.</ref>
== محصولات و سوغات ==
== محصولات و سوغات ==
اردکان در صنایع دستی، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر دومین شهر تولیدکننده فرش در ایران است.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱۹.</ref> زیلو از دیگر صنایع دستی معروف اردکان است. زیلوهایی که در حاشیة آنها نوشته دارد از شهرت خاصی برخوردارند. از دیگر آثار دستباف این شهر میتوان به کرباسبافی، چادرشب بافی<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۲۰.</ref> و خورجین بافی اشاره کرد.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۹.</ref> از سوغاتهای معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند ارده، حلوا ارده، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند قطاب، باقلوا و پشمک نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/4/8/191686/ardakan-yazd-iran-pr/ «سوغات اردکان چیست»، سایت کجارو.]</ref>
[[پرونده:اردکان۲.jpg|جایگزین=زیلوهای بافته شده در اردکان یزد|بندانگشتی|نمونههایی از زیلوهای بافتهشده در اردکان یزد]]
اردکان در [[صنایع دستی]]، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱۹.</ref> [[زیلو]] از دیگر صنایع دستی اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آنها نوشته دارد، از شهرت برخوردارند. از دیگر صنایع دستی این شهر میتوان به [[کرباسبافی]]، [[چادرشببافی]]<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۲۰.</ref> و [[خورجینبافی]] اشاره کرد.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۹.</ref> از [[سوغاتی|سوغاتهای]] معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند [[ارده]]، [[حلوا ارده]]، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند [[قطاب]]، [[باقلوا]] و [[پشمک]] نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/4/8/191686/ardakan-yazd-iran-pr/ «سوغات اردکان چیست»، وبسایت کجارو.]</ref>
== آداب و رسوم ==
== جاذبههای گردشگری ==
مردم این شهر دارای آداب و رسوم مخصوص خود هستند که نمونهای از آن مراسم سینیبردن است. این مراسم بعد از مراسم بلهبرون برپا میشود و در آن خانوادة داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ آینه و قرآن و لوازم دیگر را قرار داده و به خانة عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانوادة عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هر کدام خلعتی شامل یک دست لباس میفرستند.<ref>زینالعابدینی، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۹۱–۹۲.</ref>
اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است، ازجمله:
* '''مسجد جامع اردکان''': این بنا به [[ایران در دوران صفویه|دوران صفویه]] تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزهٔ مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسید.
* '''پیر سبز چکچک اردکان''': این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. [[جشن مهرگان]] هرساله در این بنا برپا میشود. [[زیارتگاه چکچک]] در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود.
* '''پیر سبز هریشت اردکان''': نیایشگاه [[پیر هریشت]] هرساله در روز [[۱۸ فروردین]]، محل تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است.
* '''مسجد چرخاب''': مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است.
* [[پرونده:اردکان۴.png|جایگزین=خانه تقدیری اردکان|بندانگشتی|خانه تقدیری اردکان]]'''خانه تقدیری''': این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در [[ایران در دوران قاجاریه|دوران قاجاریه]] ساخته شده است.
* '''کاروانسرا و برج ارجنان''': این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
* '''کوچه ضیایی''': این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی، ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه خانه های انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و سنائی قرار دارند که در فهرست [[آثار ملی ایران|آثار ملی کشور]] به ثبت رسیدهاند.
* '''موزه مردمشناسی''': اولین موزهٔ اردکان است و در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.
* '''غار اشکفت یزدان''': از غارهای مقدس زردشتیان است که با وجود ورودی بسیار باریک، داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.
* '''پارک ملی سیاهکوه''': این پارک تنها پارک ملی در استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/list/اردکان-28504-ci/sort/13/ زرشکیان، «دیدنیهای اردکان یزد»، وبسایت کجارو.]</ref>
* '''موزه فرش اردکان''': این موزه در خانهٔ تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر [[قالیبافی]] برپا شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43300-موزه-فرش-اردکان/ «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وبسایت کجارو.]</ref>
* '''کویر سیاهکوه''': این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8392-کویر-سیاه-کوه/ دوشیری، «کویر سیاه کوه»، وبسایت کجارو.]</ref>
* '''زیارتگاه پارسبانو''': این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زرتشتیان محسوب میشود. زرتشیان هرساله از [[۱۳ تیر|۱۳]] تا [[۱۷ تیر]] جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر [[یزدگرد سوم]] بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتهٔ ورودی این بنا به [[ایران در دوران صفویه|دوران صفویه]] بازمیگردد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8569-زیارتگاه-پارس-بانو/ یوسفنژاد، «زیارتگاه پارس بانو»، وبسایت کجارو.]</ref>[[پرونده:اردکان۵.png|جایگزین=هوبر|بندانگشتی|هوبر از گونههای جانوری اردکان است.]]
* '''کویر مغستان''': این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/41984-کویر-ریگ-زرین/ «کویر مغستان (ریگ زرین)»، وبسایت کجارو.]</ref>
* '''موزه مفاخر اردکان''': این موزه در خانهٔ [[سید روحالله خاتمی]]، [[امام جمعه]] سابق یزد، قرار دارد و در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43299-موزه-مفاخر-اردکان/ «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وبسایت کجارو.]</ref>
* '''رباط حاجی ابوالقاسم رشتی''': این رباط/کاروانسرا به سبک رباطهای شاهعباسی ساخته شده است. [[بادگیر]] بلند این رباط از فاصلهٔ دور دیده میشود.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۷۵.</ref>
* '''مسجد زیرده''': این [[مسجد]] در اوایل سدهٔ دهم قمری در محله زیرده بنا شده و قدیمیترین مسجد اردکان محسوب میشود. به این مسجد مسجد سفلی نیز میگویند.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۵۸.</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۹۱:
خط ۷۵:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* افشار، ایرج، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، تهران، دانشگاه تهران، چ۲، ۱۳۷۴ش.
* افشار، ایرج، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، تهران، دانشگاه تهران، چ۲، ۱۳۷۴ش.
اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع استان یزد است. این شهر در منطقهای کویری واقع شده و پساز یزد، دومین شهر پرجمعیت استان بهشمار میرود.[۱] نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.[۲] اردکان بهدلیل معماری خشتی و بادگیرهای بلند و آبانبارهای زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب میشود.[۳] این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته[۴] و دارای سه بخش به نامهای مرکزی، خرانق و عقدا است.[۵]
دین و مذهب
در گذشته، آیین زرتشت در اردکان رواج داشت و آثار آن بهصورت چند آتشکده در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.[۶] امروزه بیشتر مردم اردکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. همچنین اقلیت کوچکی از زرتشتیان، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی میکنند.[۷] بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در دوران پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود، اما پساز انقلاب اسلامی، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، مقبرهٔ ملا عارف است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دستنخورده باقی مانده و در سالهای اخیر برای آن مقبرهای ساخته شده است.[۸]
مردم اردکان دارای آدابورسوم متنوعی هستند، ازجمله رسم خنچهبرون که اردکانیها به آن سینیبردن میگویند. این مراسم بعداز بلهبرون برپا میشود و در آن خانواده داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، آینه و قرآن و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانواده عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یکدست لباس میفرستند.[۱۱]
محصولات و سوغات
نمونههایی از زیلوهای بافتهشده در اردکان یزد
اردکان در صنایع دستی، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.[۱۲]زیلو از دیگر صنایع دستی اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آنها نوشته دارد، از شهرت برخوردارند. از دیگر صنایع دستی این شهر میتوان به کرباسبافی، چادرشببافی[۱۳] و خورجینبافی اشاره کرد.[۱۴] از سوغاتهای معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند ارده، حلوا ارده، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند قطاب، باقلوا و پشمک نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.[۱۵]
جاذبههای گردشگری
زیارتگاه چکچک
اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است، ازجمله:
مسجد جامع اردکان: این بنا به دوران صفویه تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزهٔ مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
پیر سبز چکچک اردکان: این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. جشن مهرگان هرساله در این بنا برپا میشود. زیارتگاه چکچک در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود.
پیر سبز هریشت اردکان: نیایشگاه پیر هریشت هرساله در روز ۱۸ فروردین، محل تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است.
مسجد چرخاب: مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است.
خانه تقدیری اردکانخانه تقدیری: این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در دوران قاجاریه ساخته شده است.
کاروانسرا و برج ارجنان: این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
کوچه ضیایی: این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی، ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه خانه های انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و سنائی قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
موزه مردمشناسی: اولین موزهٔ اردکان است و در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.
غار اشکفت یزدان: از غارهای مقدس زردشتیان است که با وجود ورودی بسیار باریک، داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.
پارک ملی سیاهکوه: این پارک تنها پارک ملی در استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.[۱۶]
موزه فرش اردکان: این موزه در خانهٔ تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر قالیبافی برپا شده است.[۱۷]
کویر سیاهکوه: این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است.[۱۸]
زیارتگاه پارسبانو: این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زرتشتیان محسوب میشود. زرتشیان هرساله از ۱۳ تا ۱۷ تیر جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر یزدگرد سوم بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتهٔ ورودی این بنا به دوران صفویه بازمیگردد.[۱۹]هوبر از گونههای جانوری اردکان است.
کویر مغستان: این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.[۲۰]
