پرش به محتوا

زیارت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۳۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''{{درشت|زیارت}}'''؛ ملاقات پیشوایان دین یا حضور نزد قبر آنها یا اماکن مقدس با قصد تکریم.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =زیارت.jpg
| زیرنویس تصویر    =زائری در حال زیارت ضریح امام حسین در کربلا
| image_alt        =ضریح امام حسین در کربلا
| فایل پادکست      =زیارت.ogg
| حجم فایلپادکست    =۹/۵۱
| تاریخ پادکست      =۸-۴-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|زیارت}}'''؛ حضور نزد شخص یا مکان مقدس با نیت دینی.


زیارت در اسلام به‌معنای بازدید یا دیدار مشتاقانه و عاشقانه از مکان‌های مقدس یا مدفن افراد مقدسی مانند پیامبران، امامان، امامزادگان و دیگر چهره‌های محترم دینی است. این دیدار، همراه با احترام، تعظیم و انس گرفتن با شخص یا مکان مورد زیارت است و اغلب برای کسب فیض، برکت، وصل قلبی به حجت خدا و اعلام وفاداری انجام می‌شود. زیارت نه صرفاً دیدار ظاهری، بلکه ارتباط قلبی و روحی با اهل‌بیت و بزرگان دین است و در منابع اسلامی فضیلت و آداب ویژه‌ای برای آن ذکر شده است.
زیارت به‌معنای دیدار یا حضور نزد فرد یا مکان مقدس، سفری است درونی به‌سوی روشنایی، آرامش و معنا. این آیین که از دیرباز در ادیان گوناگون، از [[یهودیت]] و [[مسیحیت]] تا [[آیین زرتشت|زرتشت]] و [[اسلام]]، ریشه داشته، در فرهنگ مسلمانان و به‌ویژه شیعیان، به یکی از ارکان هویت و تعلق دینی تبدیل شده است. زیارت، حضور در پیشگاه کسانی است که یادشان، جان را صیقل می‌دهد و دل را از غبار روزمرگی می‌زداید؛ از [[مدینه]] تا [[کربلا]]، از [[نجف]] تا [[مشهد]]، و از [[حضرت معصومه]] در [[قم]] تا [[حضرت زینب]] در شام، هر مزار حکایتی دارد از عشق و ایثار و رهایی. زائران با پای پیاده یا بر مرکب، با اشک و [[دعا]]، با لباس پاک و دلی شکسته، در این مکان‌های مقدس حضور می‌یابند تا از سفره کرامت صاحب‌قبر، توشه‌ای برای آخرت و التیامی برای زخم‌های دنیا برگیرند. آیین زیارت، فارغ از [[جنسیت]] و [[نژاد]]، همه را در یک صف نشانده و به [[زن]] و [[مرد|مردی]] که با نیت زیارت گام برمی‌دارند، اجازه می‌دهد تا از رهگذر محبوب‌ترین بندگان خدا، به خدا نزدیک شوند. این آیین، اگرچه گاهی با چالش‌هایی چون صنعتی‌شدن و خرافات روبه‌رو است، اما همچنان وسیله‌ای برای تحقق امید، شفای دل‌های شکسته، تجدید پیمان با عدالت و عشق و پیوند دوباره انسان با معنای گم‌شده زیستن است.


== مفهوم‌شناسی زیارت ==
== مفهوم‌شناسی ==
زیارت، به‌معنای میل به چیزی<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، 1411ق، ج2، ص36.</ref> یا ملاقات کردن و به دیدار کسی رفتن<ref>راغب اصفهانی، مفردات فی غریب القرآن، بی‌تا، ص221.</ref> و در اصطلاح به‌معنای میل و حرکت حسی، همراه با تمایل قلب، نسبت به زیارت‌شونده است که با اکرام و تعظیم قلبی و انس روحی همراه باشد.<ref>[http://lib.eshia.ir/20008 طریحی، مجمع البحرین، 1408ق، ج1، ص305.]</ref> در قرآن کریم این واژه فقط یک بار در معنای ملاقات کردن و روبه‌رو شدن آمده است.<ref>سوره تکاثر، آیه 2؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1378، ج 27، ص 276.</ref>
زیارت در لغت به‌معنای میل<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، 1411ق، ج2، ص36.</ref> و قصد دیدار کسی یا مکانی است<ref>راغب اصفهانی، مفردات فی غریب القرآن، بی‌تا، ص221.</ref> و در اصطلاح دینی، به دیدار افراد مقدس یا اماکن متبرکه با نیت تقرب به خداوند گفته می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/20008/2/304 طریحی، مجمع‌البحرین، 1408ق، ج2، ص304.]</ref> در [[قرآن]]، این واژه تنها یک بار در معنای ملاقات به‌کار رفته است.<ref>سوره تکاثر، آیه 2؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1378ش، ج27، ص276.</ref> زیارت در بسیاری از [[دین|ادیان]] و [[فرهنگ]]‌ها، بخشی از تجربهٔ معنوی بوده و پیروان هر دین با توجه به باورهای آیینی، اماکن و اشخاصی را شایسته زیارت می‌دانند.<ref>[https://www.magiran.com/volume/4058 جلالی، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، 1381ش، ص۵.]</ref> در فرهنگ اسلامی، زیارت‌کننده را زائر می‌گویند و شخص یا مکان زیارت‌شده را مَزُور می‌نامند. هدف زیارت نیز که در فرهنگ اسلامی، نیت گفته می‌شود تکریم و تعظیمِ شخص یا مکان زیارت‌شونده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6444/8159/107491/معنای-زیارت طباطبایی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


زیارت از جمله مناسک دینی مسلمانان است که در اسلام و خصوصاً تشیع، از جایگاه والایی برخوردار است و شامل زیارت خانهٔ خدا، مرقد پیامبر اکرم، امامان، امام‌زادگان و صالحان می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6444/8139/107152/زیارت-در-سیرة-اصحاب-پیامبرخدا موسوی، «زیارت در سیره اصحاب پیامبر خدا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
== زیارت در اسلام ==
 
در [[قرآن]]، آیه ۱۶۹ از [[سوره آل‌عمران]]، آیه ۶۴ از [[سوره نساء]] و آیه ۸۴ از [[سوره توبه]]، به تعظیم شعائر الهی اشاره دارند<ref>سوره آل‌عمران، آیه 169؛ سوره نساء، آیه 64؛ سوره توبه، آیه 84.</ref> و فقهای معاصر، زیارت قبور مؤمنان را مصداقی از این تعظیم می‌دانند.<ref>[https://jorr.ut.ac.ir/article_61383.html موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص102-108.]</ref> روایاتی از [[حضرت محمد]] و [[اهل‌بیت]] بر استحباب زیارت تأکید دارند؛ برای نمونه، [[حضرت فاطمه]] هر [[جمعه]] به زیارت قبر [[حمزه]]، عموی پیامبر، می‌رفت، در آنجا [[نماز]] می‌خواند و بر مزار او اشک می‌ریخت. فقهای شیعه<ref>بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.</ref> و علمای [[اهل‌سنت]] برای جواز زیارت از سوی [[زن|زنان]]، به این روایت استناد کرده‌اند.<ref>شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بی‌تا، ج۲، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref>
== زیارت در ادیان الهی ==
زیارت اماکن مقدس از دیرباز، جزء تجربه‌های دینی و فرهنگی بسیاری از جوامع و ادیان دیگر بوده است؛ اما شکل، اماکن و اشخاص زیارت‌شونده تفاوت دارند.<ref>جلالی، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، 1381ش، ص۵</ref>


=== یهودیت ===
[[پیامبر اکرم]]، قبر [[مادر]] خود را زیارت و همراهان خود را به زیارت قبور سفارش می‌کرد.<ref>[https://amfm.ir/ahamiat-ziarat/ «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه.]</ref> علاوه‌بر این، پیامبر اکرم خود، نحوهٔ زیارت را به همسرش [[عایشه]] آموزش داد<ref>قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، بی‌تا، ج۲، ص۷۱.</ref> و عایشه نیز به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابی‌بکر می‌رفت که بیرون از [[مکه]] دفن شده بود.<ref>صنعانی، مصنف عبدالرزاق، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰.</ref> ام‌سلمه، همسر دیگر پیامبر، هر ماه دست‌کم یک روز به زیارت شهدای اُحد می‌رفت.<ref>واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۱۳–۳۱۴.</ref> پیامبر نیز هنگام دیدن زنان زائر، آنان را به [[صبر]] و [[تقوا]] سفارش می‌کرد<ref>شربینی، مغنی المحتاج، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۶۵.</ref> و روایتی بر منع عمومی زیارت قبور یا منع ویژهٔ حضور زنان در زیارتگاه‌ها نقل نشده است. از آنجا که روایات موجود بر جواز زیارت صراحت دارند، در این حکم تفاوتی میان مردان و زنان وجود ندارد.<ref>زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.</ref>
در یهودیت، زیارت معبد سلیمان در اورشلیم، واجب بود؛ اما پس از نابودی معبد، زیارت برای یهودیان یک واجب شرعی نیست بلکه تنها یک رسم آیینی است. در حال حاضر دیوار حائل غربی کوه معبد، معروف به دیوار ندبه که به اعتقاد یهودیان، از هیکل سلیمان یا معبد دوم یهودیان در شهر قدیمی اورشلیم باقی مانده، مقدس‌ترین مکان زیارتی برای یهودیان است.<ref>رهبر و مؤمن، «حج در آیین یهود»، 1381ش، ص1.</ref>


=== مسیحیت ===
=== دیدگاه شیعه ===
زیارت در مسیحیت برخاسته از عقیده‌ای دینی است که شامل ادای نذورات و قربانی، شرکت در مراسم مذهبی و بازدید از اماکن مذهبی و مقدس می‌شود. مقصد مسیحیان برای زیارت، ابتدا اورشلیم یا مکان‌های مربوط به مصلوب‌شدن و رستاخیز مسیح بوده است. اسناد نشان می‌دهد زیارت اورشلیم از ابتدای قرن دوم میلادی شکل گرفت و از قرن ۴، رواج پیدا کرد و گسترش یافت. در مسیحیت هدف از زیارت، ملاقات با خدا در مکانی است که خود را آشکار کرده است.<ref>چراغی، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحیت»، 1399ش، ص131.</ref>
زیارت در [[تشیع]] جایگاهی ویژه دارد. [[شیعه|شیعیان]] افزون‌بر زیارت مرقد پیامبر در [[مدینه]]، به زیارت [[امامان شیعه]] و [[امامزاده|امامزادگان]] نیز اهتمام دارند و آن را از ارکان [[دین‌داری]] خود می‌دانند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6444/8159/107491/معنای-زیارت طباطبایی، «معنای زیارت »، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> از مهم‌ترین مستندات شیعیان برای این باور، احادیث متواتر،<ref>امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.</ref> سیرهٔ عملی پیشوایان دین و تأکید بر ارتباط معنوی با خداوند از طریق زیارت است.<ref>کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۴۱۷ و ۴۲۳ و ۴۲۸.</ref><ref>حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۸۴.</ref><ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۵۴۸.</ref><ref>حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۴۵۲.</ref><ref>ابن‌قولویه، کامل الزیارات، بی‌تا، ص۳۲۴.</ref><ref>کلینی، الکافی، 1363ش، ج۲، ص۱۷۶.</ref> [[اربعین حسینی]] از بزرگ‌ترین مناسک زیارتی شیعیان است که در برخی روایات، از نشانه‌های مؤمن شمرده شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99071612689/چرا-اربعین-نشانه-مومن-بودن-است-برای-اربعینی-شدن-از-راه-دور-چه «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


=== زرتشت ===
میان فقهای شیعه، درباره حکم فقهی زیارت قبور توسط زنان، سه دیدگاه شامل جواز،<ref>اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، 1403ق، ج۲، ص۴۸۹.</ref> [[استحباب]] و [[کراهت]] وجود دارد. بیشتر فقهای شیعه قائل به استحباب زیارت قبور از سوی زنان هستند.<ref>بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.</ref> برخی فقها همانند نراقی استحباب زیارت را مشروط به صبر، عدم بی‌تابی و خالی‌بودن از مفسده دانسته‌اند.<ref>نراقی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۲۰؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۴۳.</ref> بعضی مانند [[محقق حلی]] با استناد به اولویت حفظ [[حجاب]] و پرهیز از دیده‌شدن توسط [[نامحرم|نامحرمان]]، به کراهت زیارت توسط زنان فتوا داده‌اند.<ref>بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.</ref> بدیهی است که حکم به کراهت، مربوط به ذات عمل زیارت زنان نیست، بلکه ناظر به شرایط اجتماعی و محفوظ‌ماندن زنان است.<ref>محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص339-340.</ref>
در [[آیین زرتشت|دین زرتشت]]، اولین آتشکده‌ها در ایران باستان، جهت نگهداری آتش مقدس برای رفع نیاز روزمره مردم بود، ولی با گذشت زمان، این عنصر نزد مردم احترام یافت تا جایی که از گوشه و کنار به زیارت آن می‌آمدند. هم‌اکنون نیز در ایران مکان‌هایی به نام «پیر» در چند استان از جمله استان یزد وجود دارد که مقصد زیارتی زرتشتیان است.<ref>نجفی، «زیارت در ادیان توحیدی و نقش معنوی و تمدنی»، وب‌سایت سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه عامه طباطبایی.</ref>


== زیارت در اسلام ==
=== دیدگاه اهل‌سنت ===
=== زیارت در فرهنگ شیعه ===
بیشتر علمای اهل‌سنت مانند مالک، شافعی، [[احمد بن حنبل]] و [[ابوحنیفه]]، زیارت قبر پیامبر را [[مستحب]] می‌دانند. آنان زیارت را وسیله‌ای برای یادآوری آخرت، تقویت [[ایمان]] و نزدیکی به خدا می‌شمارند. اما آنان نسبت به برخی اعمال مانند [[توسل]] یا درخواست [[شفاعت]] از درگذشتگان محتاط‌تر هستند و آن را در چارچوب شرعی خود بررسی می‌کنند.<ref>[https://fa.al-shia.org/زیارت-قبور-از-دیدگاه-اهل-سنت/ رفیعی، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه.]</ref>
در فرهنگ شیعی، زیارت از اهمیت بسیاری برخوردار است و [[شیعیان]] علاوه بر زیارت مرقد [[پیامبر اکرم]] در مدینه، به زیارت پیشوایان مذهبی خود نیز اهتمام می‌ورزند و زیارت آنها، جزئی از آیین‌های مذهبی محسوب می‌شود. شیعیان دربارهٔ این انگاره، به مستندات زیر تمسک می‌کنند:
# با تکیه بر احادیث متواتر نزد [[شیعه]] و اهل‌سنت، زیارت پیامبر خدا مستحب و پسندیده است.<ref>امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.</ref>
# زیارت، بخشی از سیرهٔ عملی بزرگان دین در تاریخ [[اسلام]] بوده است.
# یامبر اکرم بارها مسلمانان را به زیارت خود، خاندانش و مؤمنین دعوت می‌کرد.
# پیامبر اکرم، قبر مادر خود را زیارت کرده، بر قبر مادر گریسته و اشخاص همراه خود را نیز گریانده و آنان را به زیارت قبور سفارش کرده است.<ref>[https://amfm.ir/ahamiat-ziarat/ «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه.]</ref>
# زیارت در فرهنگ اسلامی، عامل ارتباط و وابستگی انسان با خدا و اهل‌بیت دانسته شده و منشأ برکات و نزول فیض و ثواب تعریف شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6444/8159/107491/معنای-زیارت طباطبایی، «معنای زیارت »، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# [[مسلمانان]] همواره به زیارت قبور بزرگان دینی می‌رفته‌اند. مرقد پیامبر اسلام از وفات او تاکنون زیارتگاه مسلمانان بوده است.<ref>ابوداوود، سنن ابی‌داود، بی‌تا، ج۳، ص۳۳۲.</ref>
# در روایات ائمه بر استحباب زیارت خانهٔ خدا،<ref>کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۴۱۷ و ۴۲۳ و ۴۲۸.</ref> انبیا،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۸۴.</ref> پیامبر اکرم،<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۵۴۸.</ref> امامان،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۴۵۲.</ref> برخی امام‌زادگان،<ref>ابن‌قولویه، کامل الزیارات، بی‌تا، ص۳۲۴.</ref> صالحان و مؤمنان<ref>کلینی، الکافی، 1363ش، ج۲، ص۱۷۶.</ref> تأکید شده است.
# همچنین از زیارت‌های مهم در فرهنگ شیعیان، زیارت [[امام حسین]] در روز [[اربعین]] است و در برخی روایات، این زیارت از نشانه‌های مؤمن شمرده شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99071612689/چرا-اربعین-نشانه-مومن-بودن-است-برای-اربعینی-شدن-از-راه-دور-چه «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


=== زیارت در فرهنگ اهل‌سنت ===
دربارهٔ زیارت زنان از دیدگاه اهل‌سنت؛ فقهای شافعی برخی قائل به عدم جواز زیارت زنان هستند.<ref>عربی، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ص۳۵۰.</ref> در فقه مالکی، دلیل منع زیارت قبور توسط زنان به‌ویژه زنان جوان، احتمال وجود فتنه برای آنان دانسته شده است.<ref>ابن‌الحاج، المدخل لإبن‌الحاج، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۵۰.</ref> برخی فقهای حنبلی نیز رفتن زنان به زیارت قبور به جز زیارت قبر رسول خدا را حرام دانسته‌اند.<ref>ابن‌باز، ۳۰مجموع فتاوی ابن‌باز، ۱۴۱۸ق، ص۵۷.</ref> حنفی‌ها همچون محمد بن احمد شربینی، حکم فقهی زیارت‌رفتن را برای مردان و زنان یکسان می‌دانند و گاهی برای زنان همانند مردان، قائل به استحباب هستند.<ref>شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بی‌تا، ج۲، ص۱۸۰.</ref> روشن است که در فقه اهل‌سنت نیز فتوا به کراهت زیارت زنان، مربوط به احتمال مفاسد ناشی از خروج از خانه و اشتمال بر حرام یا مفسده است، نه اصل زیارت که برای مردان و زنان مجاز شمرده شده است.<ref>[https://jorr.ut.ac.ir/article_61383.html موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref>
از نظر اهل‌سنت، زیارت قبور، به‌ویژه زیارت قبر پیامبر اسلام و دیگر بزرگان دینی، امری جایز و حتی مستحب است. اکثر علمای اهل‌سنت از جمله مالک، شافعی، احمد بن حنبل و ابوحنیفه بر استحباب زیارت قبر پیامبر تأکید دارند. آن‌ها زیارت قبور را وسیله‌ای برای یادآوری آخرت، تقویت [[ایمان]] و نزدیکی به [[خدا]] می‌دانند و احادیث فراوانی از پیامبر نقل شده که به زیارت قبور سفارش کرده است. اهل‌سنت بر این باورند که زیارت قبور سبب تذکر به انسان در مورد زندگی پس از مرگ و ایجاد فضای معنوی برای تقرب به خدا می‌شود. اما آنان نسبت به برخی اعمال مانند توسل یا درخواست شفاعت از درگذشتگان محتاط‌تر هستند و آن را در چارچوب شرعی خود بررسی می‌کنند.<ref>[https://fa.al-shia.org/زیارت-قبور-از-دیدگاه-اهل-سنت/ رفیعی، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه.]</ref>


==== زیارت در وهابیت ====
=== دیدگاه وهابیت ===
وهابی‌ها که شاخه‌ای از سلفیه هستند، زیارت قبر پیامبر اسلام، اهل‌بیت، اولیا و صالحین را به‌طور کلی بدعت و حرام و موجب شرک به خداوند می‌انگارند. ابن‌تیمیه، از بنیان‌گذاران فکری وهابیت، زیارت قبور را عملی ناپسند و شرک‌آمیز می‌شمارد و زیارت قبر پیامبر و اهل‌بیت را حرام اعلام می‌کند.<ref>[https://maarej.esra.ir/fa/w/زیارت-قبور-بزرگان-و-پاسخ-به-شبهات-وهابیت-برگرفته-ا «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج.]</ref> از نظر وهابیت، توسل زائر به اولیای خدا و شفاعت خواستن از آنها نوعی شرک به خدا محسوب می‌شود. این دیدگاه موجب شده است که وهابیت هرگونه زیارت دارای بعد توسل و درخواست از اولیای خدا را بدعت بداند.<ref>[https://razi.ac.ir/fa/w/تحلیل-و-نقد-دیدگاه-وهابیون-پیرامون-زیارت-اهل-قبور- فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان بر اساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.]</ref> این در حالی است که زیارت قبور پیامبر و اهل‌بیت در فرهنگ مسلمانی، اظهار ارادت و احترام به آنها و وسیله‌ای برای نزدیک‌شدن به خداوند است نه پرستش یا توسل به‌جای خدا. همچنین تعظیم شعائر دینی که شامل بزرگداشت قبور است در قرآن مورد تأکید قرار گرفته و شیعیان طبق سنت پیامبر خدا و با نیت تعظیم به زیارت این اماکن مقدس می‌روند.<ref>[https://zitova.ir/post/51545/ادله-وهابيت-در-مورد-حرمت-زيارت-قبور-و-شد-رحال-چيست «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟»، وب‌سایت معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه‌های علمیه.]</ref>
وهابی‌ها که شاخه‌ای از [[سلفیه]] هستند، زیارت قبور [[پیامبر اکرم]]، [[اهل‌بیت]] و اولیای خدا را [[بدعت]] و [[شرک به خدا|شرک]] می‌دانند.<ref>[https://maarej.esra.ir/fa/w/زیارت-قبور-بزرگان-و-پاسخ-به-شبهات-وهابیت-برگرفته-ا «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج.]</ref> [[ابن‌تیمیه]] از بنیان‌گذاران فکری این جریان، زیارت قبور را عملی ناپسند و توسل به اولیای الهی را شرک‌آمیز می‌شمارد.<ref>[https://razi.ac.ir/fa/w/تحلیل-و-نقد-دیدگاه-وهابیون-پیرامون-زیارت-اهل-قبور- فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.]</ref> درحالی‌که براساس آموزه‌های اسلامی زیارت، به معنی اظهار ارادت و احترام به بزرگان دین شناخته شده و وسیله‌ای برای نزدیکی به خداوند است، نه پرستش آنان.<ref>[https://www.pasokh.org/fa/Question/View/70785/ادله-وهابیت-در-مورد-حرمت-زیارت-قبور-و-شد-رحال-چیست-شیعه-و-اهل-سنت-چه-پاسخی-بر-رد-این-فتوای-آنها-داده-اند «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها داده‌اند؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.]</ref>


== ارکان زیارت ==
== زیارت در ادیان ==
زیارت دارای سه رکن است:
[[پرونده:زیارت۱.jpg|جایگزین=یهودیان ارتودکس در حال زیارت و نیایش در کنار دیوار ندبه در اورشلیم|بندانگشتی|گروهی از یهودیان ارتودکس در حال زیارت و نیایش در کنار دیوار ندبه در اورشلیم]]
# زائر: کسی که میل و گرایش به کسی یا مکانی دارد؛
* '''یهودیت''': زیارت معبد سلیمان در [[بیت‌المقدس|اورشلیم]] از تکالیف دینی بود، اما پس‌از تخریب معبد، این عمل به یک رسم آیینی تبدیل شد. امروزه [[دیوار ندبه]] در اورشلیم، مقدس‌ترین مکان زیارتی یهودیان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4789/4814/40064/حج_در_آیین_یهود رهبر و مؤمن، «حج در آیین یهود»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# مَزُور: شخص یا مکانی که میل و گرایش زائر به‌سوی او است؛
* '''مسیحیت''': زیارت در مسیحیت از قرن دوم میلادی آغاز شد و از قرن چهارم رواج یافت. اورشلیم و مکان‌های مرتبط با زندگی، مصلوب‌شدن و رستاخیز مسیح، مهم‌ترین مقاصد زیارتی مسیحیان هستند. هدف از زیارت در این آیین، ملاقات با خدا در مکان‌هایی است که او خود را آشکار کرده است.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_128786.html چراغی، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحیت»، 1399ش، ص131.]</ref>
# نیت زیارت: که با تکریم و تعظیم زائر همراه است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6444/8159/107491/معنای-زیارت طباطبایی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''[[زرتشت]]''': آتشکده‌ها در ایران باستان، ابتدا برای نگهداری آتش مقدس ساخته شدند، اما به‌تدریج به زیارتگاه تبدیل شدند.<ref>[https://gama.ir/blog/15524/آتشکده-محل-نیایش-زرتشتیان-و-نگهداری-آتش-مقدس «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وب‌سایت گاما.]</ref> امروزه نیز مکان‌هایی به نام پیر در [[یزد]]، مقصد زیارتی زرتشتیان است.<ref>[https://gotoyazd.com/place/452/زیارتگاه-پیر-نارکی-مهریز/ «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وب‌سایت گوتویزد.]</ref>


== مبانی تربیتی زیارت ==
== انواع زیارت ==
اندیشمندان در بررسی زیارت به موارد زیر به‌عنوان مبانی تربیتی، توجه کرده‌اند:
تجربهٔ زیارت بر اساس میزان اثرگذاری اندیشه و احساس، به پنج دسته تقسیم شده است:
# '''تأثیر ظاهر بر باطن'''؛ امور مشهود مانند سخن گفتن و راه رفتن که از انسان سر می‌زند، بر امور باطن مانند فکر و نیت تأثیر می‌گذارد؛ در زیارت، شخص زائر با انجام اعمال ظاهری مانند طی‌کردن مسافت و تحمل سختی راه، اندیشهٔ متعالی را در باطن خود استوار می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/LifeStyle/View/47123/مبانی-تربیتی-زیارت «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# '''سنت‌گرا-عادت‌گرا''': زائران این گروه به باورها و مناسک سنتی پایبندند و زیارت را مطابق رسوم رایج به‌جای می‌آورند.
# '''تأثیر باطن بر ظاهر'''؛ بر اساس آموزه‌های دینی، زائر وقتی به زیارت می‌رود و در مکان مقدس یا پیشگاه بزرگان دینی قرار می‌گیرد، تلقی او از امور دگرگون شده و باطن وی پرورش پیدا می‌کند؛ همین امر سبب دگرگونی در رفتار و اعمال ظاهری او می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/LifeStyle/View/47123/مبانی-تربیتی-زیارت «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# '''شریعت‌گرا-مناسک‌گرا''': این گروه بر انجام دقیق مناسک شرعی و دستورات مراجع دینی تأکید دارند.
# '''عاطفه‌گرا-معناگرا''': زائران این دسته، زیارت را تجربه‌ای عرفانی و احساسی می‌دانند که همراه با آرامش، صمیمیت و حضور قلبی است.
# '''مبادله‌گرا-کارکردگرا''': در این نگاه، زیارت رابطه‌ای دوسویه است که در آن زائر با انجام اعمال عبادی، انتظار اجابت دعا و برآورده شدن حاجات خود را دارد.
# '''عقلانیت‌گرا-بازاندیش''': این گروه با نگاهی نقادانه و عقلی، به بازتعریف معنای زیارت و منطقی‌سازی آداب آن می‌پردازند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/419173/سنخ-شناسی-زیارت-مطالعه-ای-در-میان-زایران-حرم-رضوی پویافر، «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایران حرم رضوی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۳-۱۰۲.]</ref>


== آداب زیارت ==
== آداب زیارت ==
به مجموعه‌ای از رفتارها و گفتارها که در احادیث بیان شده تا در هنگام زیارت رعایت شود، آداب زیارت گفته می‌شود؛ از جمله:
[[پرونده:زیارت۲.png|جایگزین=یک خانواده در حال خواندن زیارت‌نامه در حرم امام رضا|بندانگشتی|یک خانواده در حال خواندن زیارت‌نامه در حرم امام رضا]]
# غسل کردن پیش از زیارت؛
آداب زیارت شامل [[غسل]]، پوشیدن لباس پاکیزه، حرکت با آرامش و وقار، خواندن زیارت‌نامه، اقامهٔ نماز، تلاوت قرآن و دعا و رعایت خضوع و خشوع است.<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح‌الجنان، ص545-551.</ref> در منابع دینی، بر توجه قلبی به خدا،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96850/آسیب-شناسی-زیارت-اماکن-متبرکه «آسیب‌شناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> رعایت حرمت زیارت‌شونده و پرهیز از سخنان بیهوده نیز تأکید شده است.<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح‌الجنان، ص545-551.</ref>
# پرهیز از کلام بیهوده در طول مسیر؛
 
# با وضو و طهارت بودن؛
== پیامد و کارکردهای زیارت ==
# پوشیدن جامه‌های پاک و تمیز؛
زیارت، کارکردی دوسویه بر ظاهر و باطن شخص زائر دارد:
# حرکت با آرامش و وقار، همراه با خضوع و خشوع و تفکر دربارهٔ عظمت زیارت؛
# '''تأثیر ظاهر بر باطن'''؛ زائر با طی‌کردن مسافت و تحمل سختی راه، اندیشهٔ متعالی را در باطن خود استوار می‌کند.
# خوشبو کردن خود، مگر در زیارت امام حسین؛
# '''تأثیر باطن بر ظاهر'''؛ اثرپذیری زائر از فرد یا مکان مقدس، تلقی او از امور را دگرگون می‌کند و همین امر سبب دگرگونی در رفتار و اعمال ظاهری او می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/LifeStyle/View/47123/مبانی-تربیتی-زیارت «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# گفتن ذکر تکبیر، تحمید، تسبیح، تهلیل و صلوات در حین راه رفتن؛
برخی پژوهش‌ها زیارت را با تقویت گرایش‌های معنوی، کاهش دلبستگی به مادیات<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/123684/بررسی-ابعاد-روان-شناختی-مناسک-حج-و-تاثیر-آن-بر-سطح-دینداری-حجاج احمدی، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج»، 1387ش، ص79.]</ref> و افزایش آرامش روانی مرتبط دانسته‌اند.<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، 1380، ج2، ص300.</ref><ref>جیمز، دین و روان، 1372، ص168.</ref> همچنین افزایش [[امید]] و [[انگیزه]]،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/342145/آثار-روان-شناختى-زیارت-در-سلامت-روانى-و-زندگى-انسان سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.]</ref> الگوپذیری از شخصیت‌های دینی،<ref>محدثی، الگوهای تربیتی در زیارت، 1395ش، ص2.</ref> تقویت باورهای مذهبی،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/342145/آثار-روان-شناختى-زیارت-در-سلامت-روانى-و-زندگى-انسان سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.]</ref> افزایش معرفت دینی، توجه به فضائل اخلاقی و دوری از گناه از دیگر کارکردهای فردی زیارت شمرده شده است.<ref>[http://miqat.hajj.ir/article_147289.html حسینی یزدی و دیگران، «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامه میقات حج.]</ref>
# خواندن زیارت‌نامه‌های معتبر؛
# آهسته زیارت خواندن؛
# به‌جا آوردن نماز زیارت؛
# تلاوت قرآن و خواندن دعا و هدیه آن به روح زیارت‌شونده.<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ص545 -551.</ref>


== اثرگذاری‌های زیارت ==
در بُعد اجتماعی، زیارت با تقویت هویت جمعی، [[همبستگی اجتماعی]] و اعتماد میان افراد و گروه‌ها مرتبط دانسته شده است.<ref>بابایی، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، 1396ش، ص107.</ref> همچنین زنده‌نگه‌داشتن روحیهٔ حق‌طلبی، عدالت‌خواهی و مبارزه با ظلم و ترویج امید از کارکردهای اجتماعی زیارت شمرده شده است.<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_232078.html مرویان حسینی و دانش‌دوست، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزه‌های اسلامی»، 1402ش، ص101-105.]</ref> اجتماعات بزرگ زیارتی، ازجمله [[پیاده‌روی اربعین|راهپیمایی اربعین]]،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5314565/رسانه-های-جدید-و-اربعین-به-عنوان-نماد-هویت-بین-المللی-شیعی «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر.]</ref> در برخی پژوهش‌ها از مصادیق قدرت نرم و مؤلفه‌های امنیت‌آفرین محسوب شده و موجب پیوند جوامع مختلف می‌شود.<ref>[https://journal.hzrc.ac.ir/article_35953.html غیاثی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، 1397ش، ص150.]</ref> زیارتگاه‌ها، مراکز فرهنگی هستند و به‌صورت تاریخی در شکل‌گیری نهادهای آموزشی و فرهنگی، از جمله [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] در شهرهای [[نجف]]، [[مشهد]] و [[قم]]، نقش داشته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/111546/مبانی-تربیتی-زیارت «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
=== آثار معنوی و شناختی زیارت ===
در فرهنگ مسلمانان، علاوه بر فضیلت و پاداشی که برای زیارت قبر پیامبر اکرم و ائمه بیان شده، آثار شناختی و معنوی متعددی برای زیارت شمرده شده است،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۲۲.</ref> از جمله:
* '''قطع وابستگی‌های مادی''': انسان‌ها معمولاً با ترس از دست دادن داشته‌های مادی یا حسرت نسبت به نداشته‌ها، دچار ناامیدی می‌شوند و در رنج و افسردگی به‌سر می‌برند؛ اما زیارت با تقویت احساس دلبستگی به خدا و معنویت، حب دنیا را از انسان دور می‌کند و با کمرنگ شدن وابستگی مادی، آرامش به زندگی انسان بازمی‌گردد.<ref>احمدی، بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج، 1388ش، ص 79.</ref>
* '''امیدبخشی''': انسان ناامید، انگیزه‌ای برای تلاش و فعالیت ندارد، اما زائر در حریم ائمه و مؤمنان، خود را متصل به خدا می‌بیند و این احساس یا باور در او تقویت می‌شود که خدا به واسطهٔ انسان‌های والا، توبهٔ او را می‌پذیرد. زائر با تکیه بر پشتوانه‌های الهی و الگوگیری از انسان‌های کامل، با نشاط و اراده قوی به زندگی هدفمند بازمی‌گردد و می‌کوشد که مشکلات را حل کند.<ref>سبحانی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.</ref>
* '''آرامش روحی''': انسان، طالب سعادت و کمال است و اگر سعادت حقیقی خویش را نشناسد، گرفتار اضطراب می‌شود.<ref>دادستان، روان‌شناسی مرضی تحولی 1380ش، ج1، ص60.</ref> شناخت مبدأ هستی و توکل و اعتماد بر او، اضطراب انسان را برطرف می‌کند.<ref>مصباح، اخلاق در قرآن، 1380، ج2، ص300.</ref> به‌همین دلیل ایمان را از مؤثرترین درمان‌های اضطراب دانسته‌اند<ref>جیمز، دین و روان، 1372، ص 168.</ref> که زیارت، یکی از مصادیق آن است و موجب می‌شود که آدمی بر اضطراب خود غلبه کند.<ref>سبحانی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.</ref>
* '''الگوپذیری''': انسان برای داشتن زندگی همراه با سعادت نیازمند الگوی رفتاری مناسب است.<ref>محدثی، الگوهای تربیتی در زیارت، 1395ش، ص2.</ref> یکی از کارکردهای زیارت را آشنا کردن انسان با الگوهای مناسب دانسته‌اند. زائر با حضور در اماکن مقدس، ارتباط با انسان‌های کامل را تجربه کرده و تلاش می‌کند ایشان را در رفتار و گفتار، الگوی خود قرار دهد.<ref>سبحانی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.</ref>
* '''تقویت باورهای مذهبی''': '''ا'''جتماع در زیارتگاه‌ها و آموختن معارف دینی و عمل به دستورات دینی، سبب تقویت دین زائران می‌شود. زیارت‌نامه‌ها حاوی مسائل اعتقادی و باورهای دینی است که خواندن آن‌ها، در معرفت‌افزایی و آشنایی زائر با معارف دینی و تعمیق اعتقادات او بسیار مؤثر است. سایر مناسک زیارت مانند تلاوت قرآن، دعا و نماز نیز موجب تقویت دین‌داری می‌شود. زیارت، نشانهٔ ولایت‌پذیری، احترام به جایگاه خاندان پیامبر، پیروی از راه آنها و زنده نگهداشتن نام، فرهنگ و آموزه‌های آنان است.<ref>سبحانی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.</ref>


=== ایجاد ساختارهای فرهنگی و تمدنی ===
زیارت همچنین پیامدهای اقتصادی دارد. توسعه [[گردشگری مذهبی]]، ایجاد [[اشتغال]]، گسترش زیرساخت‌های خدماتی و افزایش فعالیت‌های اقتصادی در شهرها و مناطق زیارتی از جمله پیامدهای اقتصادی آن دانسته شده است.<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-استان-ها-15/1080731-اقتصاد-اصلی-خراسان-رضوی-اقتصاد-زیارت-است «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>
زیارتگاه‌ها نمادهای تولید ساختارهای فرهنگی، دینی و اجتماعی هستند و نقش اساسی در حفظ، تقویت و گسترش فرهنگ اسلامی-شیعی ایفا می‌کنند.
* '''زیارتگاه‌ها''': اهمیت زیارت در فرهنگ [[تشیع]] موجب شده است که شیعیان در محل دفن امامان، امامزادگان و بزرگان دینی، مزار و بارگاه برپا کنند. سالانه میلیون‌ها نفر به زیارت این مزارها می‌روند و آن‌ها را «بقاع متبرکه» می‌نامند. این مکان‌ها در طول تاریخ از محورهای گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی بوده و هستند؛ برای مثال، در کنار مزار [[امام علی]] در [[نجف]]، حرم [[امام رضا]] در [[مشهد]] و مزار [[حضرت معصومه|فاطمهٔ معصومه]] در [[قم]]، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیهٔ]] بزرگ و مجموعه‌های فرهنگی تشکیل شده که محل تربیت هزاران عالم دینی بوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/LifeStyle/View/47123/مبانی-تربیتی-زیارت «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''سازمان حج و زیارت''': زیارت، سبب شکل‌گیری سازمان‌هایی شده است که در [[جمهوری اسلامی ایران]]، «سازمان حج و زیارت» نامیده می‌شود؛ این سازمان وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و مسئولیت اجرا و نظارت بر سفرهای زیارتی حج تمتع، عمره مفرده و زیارت عتبات عالیات [[عراق]] و [[سوریه]] را بر عهده دارد.<ref>[https://www.haj.ir/درباره-ما/معرفی-سازمان «معرفی سازمان حج و زیارت»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت.]</ref>


=== کنش‌های اجتماعی ===
== اثرگذاری جنسیت در زیارت ==
کنش‌های اجتماعی زیارت موجب انسجام و همبستگی میان افراد با اعتقادات مشترک شده و از طریق ایجاد شبکه‌های گستردهٔ ارتباطی، نقش مهمی در تقویت ارزش‌ها، فرهنگ دینی و روحیهٔ اجتماعی جوامع شیعی ایفا می‌کند.
[[پرونده:زیارت۳.png|جایگزین=تصویری از حرم زینب در دمشق |بندانگشتی|تصویری از حرم زینب در دمشق ]]
* '''تقویت هویت ملی و مذهبی''': زیارت، زمینهٔ نزدیکی و الفت بین انسان‌ها و اجتماعی‌شدن آنها را فراهم می‌کند تا افراد، اعتقادات، گرایش‌ها، ارزش‌ها، هنجارها و عادت‌ها را از فرهنگ جامعه فراگرفته و دارای هویت و شخصیت ویژه‌ای شوند.<ref>بابایی، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، 1396، ص107.</ref> پدیدهٔ زیارت، اجتماع عظیم مردمی را در شهرهای زیارتی به‌وجود می‌آورد که از مؤلفه‌های مهم قدرت نرم و پایه‌های امنیت در جهان امروزی محسوب می‌شود.<ref>[https://journal.hzrc.ac.ir/article_35953.html غیاثی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، 1397ش، ص150.]</ref> به‌طور مثال توصیه به زیارت [[اربعین]] سبب شده است [[شیعیان]] همه‌ساله از سراسر جهان به‌سوی [[کربلا]] حرکت کنند و باشکوه‌ترین [[راهپیمایی مذهبی]] در جهان را رقم بزنند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5314565/رسانه-های-جدید-و-اربعین-به-عنوان-نماد-هویت-بین-المللی-شیعی «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
در فرهنگ زیارت، دو مؤلفهٔ جنسیتی مورد توجه است: زیارت‌شونده و زیارت‌کننده.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_1956.html گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۹.]</ref>
* '''ایجاد اعتماد اجتماعی''': سفرهای زیارتی موجب افزایش اعتماد اجتماعی، بروز تبادلات فرهنگی، آشنایی خرده‌فرهنگ‌های مختلف می‌شود. زیارت در شکل‌گیری ارتباط و پیوند متقابل میان کشورهای میزبان و میهمان، مؤثر است.<ref>[https://journal.hzrc.ac.ir/article_35953.html غیاثی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، 1397ش، ص150.]</ref>
* بیشتر زیارتگاه‌ها متعلق به شخصیت‌های مرد مانند پیامبران، امامان و اولیای الهی است، اما مکان‌های منسوب به زنان نیز کم‌شمار نیستند؛ ازجمله خانهٔ [[حضرت فاطمه]] در [[مدینه]]، حرم [[حضرت زینب]] و [[حضرت رقیه]] در [[سوریه]]، حرم [[حضرت معصومه]] در [[قم]].<ref>اسحاقی، «زیارت»، ۱۳۹۵ش، ص۸۴۶.</ref> در اماکن زیارتی، آنچه برای زائر اهمیت دارد، شخصیت معنوی و الهی کسی است که در آنجا دفن شده، نه این‌که مرد است یا زن. به همین دلیل، زائر می‌تواند با او ارتباطی صمیمی و بی‌واسطه برقرار کند و [[جنسیت]]، مانعی برای این ارتباط نیست.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_1956.html گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.]</ref>
* زنان همواره کنار مردان به زیارت می‌رفته‌اند. سفرنامه‌های تاریخی، مانند سه روز به آخر دریا اثر شاهزاده‌خانم قاجاری، چادر کردیم رفتیم تماشا اثر عالیه‌خانم شیرازی و خانم! فردا کوچ است اثر سکینه‌سلطان معروف به وقارالدوله، اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ فرهنگ زیارت زنانه در اعصار گذشته ارائه می‌دهند. این نوشته‌ها، علاوه‌بر توصیف مراحل سفر و رویارویی با موانع، آداب و اعمال زیارت زنان را نیز بازتاب داده‌اند. کاروان‌های زیارتی زنانه با الگوهای رفتاری گوناگون، از گذشته تاکنون وجود داشته و با تنوع بیشتری تداوم یافته‌اند.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_1956.html گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص131.]</ref>


== کارکردهای زیارت ==
=== زیارت‌های زنانه ===
=== تربیتی و فرهنگی ===
[[پرونده:زیارت۴.jpg|جایگزین=لیلا بلوکات، بازیگر سینما در حرم امام رضا |بندانگشتی|لیلا بلوکات، بازیگر سینما، تلویزیون در حرم امام رضا ]]
# افزایش معرفت زائر و آموختن معارف دینی از خلال زیارت‌نامه‌ها؛
زیارت زنان، ریشه در سنت‌های دینی‑تاریخی دارد.<ref>[https://www.farhangerazavi.ir/article_125749.html خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.]</ref> برخی مطالعات نشان داده‌اند که [[دین‌داری زنان]] به‌طور میانگین از مردان بالاتر است، اما میزان مشارکت آنان در آیین‌های دینی اندکی کمتر از مردان گزارش شده است.<ref>Schmidt, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States, 2008, p.211-212.</ref> زیارت برای زنان، کارکردهای گوناگونی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: حاجت‌خواهی (اعم از امور معنوی و مادی)، التیام و شفای روانی، تکلیف‌مداری دینی، همذات‌پنداری با زیارت‌شونده، تبادل نمادین و مادی، خودشکوفایی و همبستگی غیابی.<ref>[https://www.farhangerazavi.ir/article_125749.html خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.]</ref>
# آشنایی با مقام امامان و تحکیم رابطه انسان با اولیای خدا؛
# ارائهٔ الگو و اشاعه فرهنگ معنوی در [[جامعه]]؛
# زمینه‌سازی برای ترک گناهان و کسب فضائل.<ref>[http://miqat.hajj.ir/article_147289.html «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل بیت». وب‌سایت فصلنامه میقات حج.]</ref>


=== اجتماعی و سیاسی ===
گونه‌های اصلی زیارت زنانه شامل زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی است. در سبک زندگی ایرانی، بُعد تفریحی‑فراغتی زیارت، جایگاه ویژه‌ای دارد و علاوه‌بر تقویت دین‌داری، [[اوقات فراغت زنان]] را به‌شکلی سالم و هدفمند، همراه با خانواده سامان می‌دهد.<ref>[https://www.farhangerazavi.ir/article_125749.html خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.]</ref>
# زنده نگه‌داشتن و تقویت روح جمعی و هویت مذهبی؛
# تقویت امیدواری در شرایط سخت و بحرانی در میان [[شیعیان]]؛
# زنده نگه‌داشتن، ترویج و تداوم روحیات حماسی و دلاوری و شجاعت در افراد؛
# ترویج روحیهٔ حق‌طلبی و عدالت‌خواهی به‌عنوان مهم‌ترین آرمان مذهب تشیع؛
# احیای روحیهٔ مبارزه با ستمکاران؛
# توجه به جامعه و حکومت آرمانی مهدوی.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/زیارت « زیارت»، ویکی شیعه.]</ref>


=== اقتصادی ===
=== پوشش در زیارتگاه‌ها ===
مقولهٔ زیارت و وجود زیارت‌گاه‌ها در شهرهای مختلف، کارکرد اقتصادی داشته و موجب جذب گردشگر مذهبی شده است. برای مثال، ظرفیت‌های گردشگری مذهبی استان [[خراسان رضوی]] باعث شده است که سالانه حدود ۳۰ میلیون زائر و گردشگر مذهبی از این استان دیدن کنند و ۴۲ درصد اشتغال این استان در حوزهٔ خدمات گردشگری مذهبی سازمانددهی شود. همچنین، ۵۰ درصد هتل‌ها و اقامتگاه‌های [[ایران]] در [[مشهد]] واقع شده و اقتصاد این استان در اقتصاد کل ایران اثرگذار است.<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-استان-ها-15/1080731-اقتصاد-اصلی-خراسان-رضوی-اقتصاد-زیارت-است «استاندار خراسان‌رضوی گفت: با توجه به ظرفیت‌های استان در حوزه زیارت و گردشگری، تا قبل از شیوع ویروس کرونا سالانه پذیرای حدود ۳۰ میلیون زائر و گردشگر بودیم.»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>
در فرهنگ زیارت، رعایت [[حجاب]] و پوشیدگی برای هر دو جنس الزامی است. پوشش باید ساده، پاکیزه و مطابق با شرع و عرف باشد و از آرایش و تزئینات اضافی پرهیز شود. در زیارت‌گاه‌های ایران، پوشش کامل بدن، روسری و [[چادر]] برای زنان، ضروری است و برای مردان، پرهیز از لباس‌های نامتناسب توصیه شده است.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_1956.html گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.]</ref>


== چالش‌های زیارت در زندگی معاصر ==
== چالش‌های زیارت در زندگی معاصر ==
چالش‌های زیارت در زندگی امروزی شامل مسائل متعددی است که از لحاظ اجتماعی، فرهنگی و معنوی قابل بررسی است. این چالش‌ها نه‌تنها بر خود تجربهٔ زیارت تأثیر دارند بلکه می‌توانند بر نگاه معنوی و پایبندی به آداب زیارت و سبک زندگی مرتبط با آن اثرگذار باشند. مهم‌ترین چالش‌های زیارت در زندگی امروز عبارتند از:
مهم‌ترین چالش‌های زیارت در زندگی امروز عبارت‌اند از:
* '''مصرف‌زدگی و نگاه اقتصادی به زیارت''': تبدیل شدن زیارت به یک صنعت گردشگری صِرف و نگاه مادی به آن، کاهش ارزش معنوی و عبادی زیارت را به همراه دارد. سفرهای زیارتی، گاه با هدف کسب درآمد و جذب توریست تبدیل شده‌اند که این امر به کاهش عمق و خلوص معنوی این عمل منجر می‌شود.
* تبدیل‌شدن زیارت به صنعت [[گردشگری]] و کاهش ارزش معنوی آن؛<ref>[https://www.razavi.news/fa/note/23567/آسیب-شناسی-زیارت-امام-معرفت-رأفت-بخش-اول «آسیب‌شناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی.]</ref>
* '''فشارهای زیست‌محیطی و زیرساختی''': افزایش بی‌رویهٔ تعداد زائران و تمرکز آنان در برخی مناطق زیارتی سبب بروز مشکلات زیست‌محیطی، ترافیک، کمبود خدمات رفاهی و فشار بر زیرساخت‌ها شده است که می‌تواند تجربهٔ زیارت را مختل کند.
* ترافیک، آلودگی و کمبود خدمات در شهرهای زیارتی؛
* '''بدعت‌ها و خرافات''': رواج برخی اعمال و رسوم بدون پشتوانهٔ شرعی و عقلی، مانند سینه‌خیز رفتن در زیارتگاه‌ها، دخیل بستن به ضریح‌ها یا رفتارهای ناپسند در اماکن مقدس، موجب تحریف و آسیب به ارزش حقیقی زیارت می‌شود.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/617079/بدعتی-به-نام-دخیل-بستن-به-ضریح «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.]</ref>
* رواج خرافات و اعمال بی‌پشتوانهٔ شرعی مانند دخیل‌بستن یا رفتارهای ناپسند؛<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/617079/بدعتی-به-نام-دخیل-بستن-به-ضریح «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.]</ref>
* '''چالش‌های فرهنگی و اجتماعی''': تنوع فرهنگی میان زائران، اختلاف‌های مذهبی و قومیتی، نیاز به مدیریت هماهنگ و ایجاد همدلی میان گروه‌های مختلف برای جلوگیری از بروز تنش‌های احتمالی دارد.<ref>[https://www.mobleziba.ir/news136407/نگاهی-به-نقش-زیارت-در-تحولات-اجتماعی-و-فرهنگی-معاصر «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا.]</ref>
* تنوع مذهبی و قومیتی زائران و نیاز به مدیریت هماهنگ برای جلوگیری از تنش‌ها و آسیب به ارزش حقیقی زیارت؛<ref>[https://www.mobleziba.ir/news136407/نگاهی-به-نقش-زیارت-در-تحولات-اجتماعی-و-فرهنگی-معاصر «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا.]</ref>
 
== آمار زیارت مسلمانان ==
[[پرونده:زیارت۵.jpg|جایگزین=طواف زائران با جامه‌های سفید احرام به دور کعبه |بندانگشتی|طواف زائران با جامه‌های سفید احرام به دور کعبه ]]
شناخته‌شده‌ترین زیارت نزد مسلمانان، [[حج]] است و گاهی تا ۳ میلیون زائر از سراسر جهان برای انجام این واجب اسلامی، در [[مکه]] حضور می‌یابند. همچنین [[پیاده‌روی اربعین]] با هدف زیارت مرقد [[امام حسین]] در بیستم [[ماه صفر]]، پرجمعیت‌ترین زیارت سالانه در جهان است. در ماه صفر سال ۱۴۰۳ش بیش از ۲۱ میلیون زائر از سراسر جهان به زیارت [[حرم امام حسین]] در [[کربلا]] رفتند که از میان آنها بیش از ۳ میلیون زائر، از [[ایران]] بودند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85578453/حضور-بیش-از-۲۱-میلیون-زائر-در-اربعین-حسینی-۱۴۰۳ «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> همچنین سالانه بیش از ۳۰ میلیون زائر به [[مشهد]] سفر می‌کنند که این شهر را به یکی از پرترددترین مقاصد زیارتی جهان تبدیل کرده است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2017861/ «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۱۱۳: خط ۱۱۲:
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* قرآن کریم.
* «استاندار خراسان رضوی گفت: با توجه به ظرفیت‌های استان در حوزه زیارت و گردشگری، تا قبل از شیوع ویروس کرونا سالانه پذیرای حدود ۳۰ میلیون زائر و گردشگر بودیم.»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۰ش.
* «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وب‌سایت گاما، تاریخ به‌روزرسانی: ۲ تیر ۱۴۰۵ش.
* «آسیب‌شناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۳ش.
* «آسیب‌شناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی، تاریخ بارگذاری: ۲۱ دی ۱۳۹۶ش.
* «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامهٔ میقات حج، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامهٔ میقات حج، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* احمدی، محمدرضا، بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
* احمدی، محمدرضا، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج»، روان‌شناسی و دین، شماره ۱۴، ۱۳۸۷ش.
* «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟»، وب‌سایت معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۳۹۳ش.
* «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها داده‌اند؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
* اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
* امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
* امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
* «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
* ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
* ابن‌الحاج، محمد بن محمد، المدخل لإبن‌الحاج، به کوشش حسن احمد عبدالعال، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۴ق.
* ابن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، ۳۰مجموع فتاوی ابن‌باز، به کوشش محمدبن سعید الشویعر، بیروت، دارالقاسم، ۱۴۱۸ق.
* ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
* ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویه، بی‌تا.
* ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویه، بی‌تا.
* ابوداود، سلیمان بن اشعث، سنن أبی‌داود، تحقیق محمد محی الدین، بیروت، مکتبة العصریة، بی‌تا.
* اسحاقی، پیمان، «زیارت»، دانشنامه تخصصی فرهنگ سوگ شیعی، به کوشش محسن‌حسام مظاهری، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
* «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۰ش.
* بابایی، حبیب‌الله، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی لقاء الحسین، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۶ش.
* بابایی، حبیب‌الله، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی لقاء الحسین، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۶ش.
* بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ق.
* بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیده النساء إلی الإمام الجواد)، قم، مؤسسه الامام المهدی، ۱۴۱۳ق.
* «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
* «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
* پویافر، محمدرضا، «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایران حرم رضوی»، جامعه‌شناسی ایران، دوره ۱۹، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.
* «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ انتشار: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
* جلالی، غلام‌رضا، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، نشریه زائر، سال نهم، شماره ۱۲، ۱۳۸۱ش.
* جلالی، غلام‌رضا، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، نشریه زائر، سال نهم، شماره ۱۲، ۱۳۸۱ش.
* جیمز، ویلیام، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
* جیمز، ویلیام، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
* «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۹ش.
* «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۹ش.
* چراغی، مریم، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحی»، قم، هفت آسمان، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
* چراغی، مریم، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحی»، قم، هفت آسمان، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
* حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
* دادستان، پریرخ، روان‌شناسی مرضی تحوّلی، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعة، قم، آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
* «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۴ شهریور ۱۴۰۳ش.
* خان‌محمدی، کریم و اثنی‌عشران، ندا، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، فرهنگ رضوی، دوره ۸، شماره ۴، ۱۳۹۹ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم الدار الشامیه، بی‌تا.
* «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
* «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
* رفیعی، حمیدالله، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
* رهبر، محمدتقی و مؤمن، ماجده، «حج در آیین یهود»، فصلنامه میقات حج، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۱ش.
* رهبر، محمدتقی و مؤمن، ماجده، «حج در آیین یهود»، فصلنامه میقات حج، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۱ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
* زارعی سبزواری، عباسعلی، زیارت در نگاه شریعت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
* رفیعی، حمیدالله، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «زیارت»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
* «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
* سبحانی، اسرافیل «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، ماهنامه معرفت، شماره ۲۰۵، ۱۳۹۳ش.
* «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وب‌سایت گوتویزد، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
* سبحانی، اسرافیل و میردریکوندی، رحیم، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، ماهنامه معرفت، شماره ۲۰۵، ۱۳۹۳ش.
* شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۹م.
* شرنبلانی، حسن بن عمار، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
* شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
* شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
* صنعانی، عبدالرزاق بن همام، مصنف عبدالرزاق، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
* طباطبایی، سیدمهدی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* طباطبایی، سیدمهدی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، قم، اسماعیلیان.
* طباطبایی یزدی، احمد بن محمد، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
* طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
* طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع‌البحرین، ق‍م، م‍وس‍س‍ه ال‍ب‍ع‍ث‍ه م‍رک‍ز ال‍طب‍اع‍ه و ال‍ن‍ش‍ر، ۱۴۰۸ق.
* عربی، عبدالرحیم محمد، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ریاض، مکتبه الرشد، ۱۴۳۱ق.
* غیاثی، هادی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، پژوهشنامهٔ حج و زیارت، شماره ۶، دی ۱۳۹۷ش.
* غیاثی، هادی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، پژوهشنامهٔ حج و زیارت، شماره ۶، دی ۱۳۹۷ش.
* فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان بر اساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
* فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
* قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، ۱۳۸۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، ۱۳۸۸ش.
* گروسی، اکرم و طاووسی مسرور، سعید، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دوره ۳۰، شماره ۱۳۰، ۱۴۰۳ش.
* «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۶ش.
* «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۶ش.
* محدثی، جواد، الگوهای تربیی در زیارت، تهران، فرهنگ زیارت، ۱۳۹۵ش.
* محدثی، جواد، الگوهای تربیی در زیارت، تهران، فرهنگ زیارت، ۱۳۹۵ش.
* محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء، ۱۴۰۷ق.
* مرویان حسینی، سید محمود و دانش‌دوست، علی، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزه‌های اسلامی»، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره ۱۴، شماره ۵۵، ۱۴۰۲ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
* «معرفی سازمان حج و زیارت»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
* موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
* موسوی، محمد، «زیارت در سیره اصحاب پیامبر خدا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
* نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۵ق.
* نجفی، حافظ، «زیارت در ادیان توحیدی و نقش معنوی و تمدنی»، وب‌سایت سامانه نشریات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
* واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
{{آغاز چپ‌چین}}
* Schmidt, Garbi, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008.
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
[[رده:مصورسازی]]

نسخهٔ کنونی تا ۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۳۴

زیارت
ضریح امام حسین در کربلا
زائری در حال زیارت ضریح امام حسین در کربلا


زیارت؛ حضور نزد شخص یا مکان مقدس با نیت دینی.

زیارت به‌معنای دیدار یا حضور نزد فرد یا مکان مقدس، سفری است درونی به‌سوی روشنایی، آرامش و معنا. این آیین که از دیرباز در ادیان گوناگون، از یهودیت و مسیحیت تا زرتشت و اسلام، ریشه داشته، در فرهنگ مسلمانان و به‌ویژه شیعیان، به یکی از ارکان هویت و تعلق دینی تبدیل شده است. زیارت، حضور در پیشگاه کسانی است که یادشان، جان را صیقل می‌دهد و دل را از غبار روزمرگی می‌زداید؛ از مدینه تا کربلا، از نجف تا مشهد، و از حضرت معصومه در قم تا حضرت زینب در شام، هر مزار حکایتی دارد از عشق و ایثار و رهایی. زائران با پای پیاده یا بر مرکب، با اشک و دعا، با لباس پاک و دلی شکسته، در این مکان‌های مقدس حضور می‌یابند تا از سفره کرامت صاحب‌قبر، توشه‌ای برای آخرت و التیامی برای زخم‌های دنیا برگیرند. آیین زیارت، فارغ از جنسیت و نژاد، همه را در یک صف نشانده و به زن و مردی که با نیت زیارت گام برمی‌دارند، اجازه می‌دهد تا از رهگذر محبوب‌ترین بندگان خدا، به خدا نزدیک شوند. این آیین، اگرچه گاهی با چالش‌هایی چون صنعتی‌شدن و خرافات روبه‌رو است، اما همچنان وسیله‌ای برای تحقق امید، شفای دل‌های شکسته، تجدید پیمان با عدالت و عشق و پیوند دوباره انسان با معنای گم‌شده زیستن است.

مفهوم‌شناسی

زیارت در لغت به‌معنای میل[۱] و قصد دیدار کسی یا مکانی است[۲] و در اصطلاح دینی، به دیدار افراد مقدس یا اماکن متبرکه با نیت تقرب به خداوند گفته می‌شود.[۳] در قرآن، این واژه تنها یک بار در معنای ملاقات به‌کار رفته است.[۴] زیارت در بسیاری از ادیان و فرهنگ‌ها، بخشی از تجربهٔ معنوی بوده و پیروان هر دین با توجه به باورهای آیینی، اماکن و اشخاصی را شایسته زیارت می‌دانند.[۵] در فرهنگ اسلامی، زیارت‌کننده را زائر می‌گویند و شخص یا مکان زیارت‌شده را مَزُور می‌نامند. هدف زیارت نیز که در فرهنگ اسلامی، نیت گفته می‌شود تکریم و تعظیمِ شخص یا مکان زیارت‌شونده است.[۶]

زیارت در اسلام

در قرآن، آیه ۱۶۹ از سوره آل‌عمران، آیه ۶۴ از سوره نساء و آیه ۸۴ از سوره توبه، به تعظیم شعائر الهی اشاره دارند[۷] و فقهای معاصر، زیارت قبور مؤمنان را مصداقی از این تعظیم می‌دانند.[۸] روایاتی از حضرت محمد و اهل‌بیت بر استحباب زیارت تأکید دارند؛ برای نمونه، حضرت فاطمه هر جمعه به زیارت قبر حمزه، عموی پیامبر، می‌رفت، در آنجا نماز می‌خواند و بر مزار او اشک می‌ریخت. فقهای شیعه[۹] و علمای اهل‌سنت برای جواز زیارت از سوی زنان، به این روایت استناد کرده‌اند.[۱۰]

پیامبر اکرم، قبر مادر خود را زیارت و همراهان خود را به زیارت قبور سفارش می‌کرد.[۱۱] علاوه‌بر این، پیامبر اکرم خود، نحوهٔ زیارت را به همسرش عایشه آموزش داد[۱۲] و عایشه نیز به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابی‌بکر می‌رفت که بیرون از مکه دفن شده بود.[۱۳] ام‌سلمه، همسر دیگر پیامبر، هر ماه دست‌کم یک روز به زیارت شهدای اُحد می‌رفت.[۱۴] پیامبر نیز هنگام دیدن زنان زائر، آنان را به صبر و تقوا سفارش می‌کرد[۱۵] و روایتی بر منع عمومی زیارت قبور یا منع ویژهٔ حضور زنان در زیارتگاه‌ها نقل نشده است. از آنجا که روایات موجود بر جواز زیارت صراحت دارند، در این حکم تفاوتی میان مردان و زنان وجود ندارد.[۱۶]

دیدگاه شیعه

زیارت در تشیع جایگاهی ویژه دارد. شیعیان افزون‌بر زیارت مرقد پیامبر در مدینه، به زیارت امامان شیعه و امامزادگان نیز اهتمام دارند و آن را از ارکان دین‌داری خود می‌دانند.[۱۷] از مهم‌ترین مستندات شیعیان برای این باور، احادیث متواتر،[۱۸] سیرهٔ عملی پیشوایان دین و تأکید بر ارتباط معنوی با خداوند از طریق زیارت است.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] اربعین حسینی از بزرگ‌ترین مناسک زیارتی شیعیان است که در برخی روایات، از نشانه‌های مؤمن شمرده شده است.[۲۵]

میان فقهای شیعه، درباره حکم فقهی زیارت قبور توسط زنان، سه دیدگاه شامل جواز،[۲۶] استحباب و کراهت وجود دارد. بیشتر فقهای شیعه قائل به استحباب زیارت قبور از سوی زنان هستند.[۲۷] برخی فقها همانند نراقی استحباب زیارت را مشروط به صبر، عدم بی‌تابی و خالی‌بودن از مفسده دانسته‌اند.[۲۸] بعضی مانند محقق حلی با استناد به اولویت حفظ حجاب و پرهیز از دیده‌شدن توسط نامحرمان، به کراهت زیارت توسط زنان فتوا داده‌اند.[۲۹] بدیهی است که حکم به کراهت، مربوط به ذات عمل زیارت زنان نیست، بلکه ناظر به شرایط اجتماعی و محفوظ‌ماندن زنان است.[۳۰]

دیدگاه اهل‌سنت

بیشتر علمای اهل‌سنت مانند مالک، شافعی، احمد بن حنبل و ابوحنیفه، زیارت قبر پیامبر را مستحب می‌دانند. آنان زیارت را وسیله‌ای برای یادآوری آخرت، تقویت ایمان و نزدیکی به خدا می‌شمارند. اما آنان نسبت به برخی اعمال مانند توسل یا درخواست شفاعت از درگذشتگان محتاط‌تر هستند و آن را در چارچوب شرعی خود بررسی می‌کنند.[۳۱]

دربارهٔ زیارت زنان از دیدگاه اهل‌سنت؛ فقهای شافعی برخی قائل به عدم جواز زیارت زنان هستند.[۳۲] در فقه مالکی، دلیل منع زیارت قبور توسط زنان به‌ویژه زنان جوان، احتمال وجود فتنه برای آنان دانسته شده است.[۳۳] برخی فقهای حنبلی نیز رفتن زنان به زیارت قبور به جز زیارت قبر رسول خدا را حرام دانسته‌اند.[۳۴] حنفی‌ها همچون محمد بن احمد شربینی، حکم فقهی زیارت‌رفتن را برای مردان و زنان یکسان می‌دانند و گاهی برای زنان همانند مردان، قائل به استحباب هستند.[۳۵] روشن است که در فقه اهل‌سنت نیز فتوا به کراهت زیارت زنان، مربوط به احتمال مفاسد ناشی از خروج از خانه و اشتمال بر حرام یا مفسده است، نه اصل زیارت که برای مردان و زنان مجاز شمرده شده است.[۳۶]

دیدگاه وهابیت

وهابی‌ها که شاخه‌ای از سلفیه هستند، زیارت قبور پیامبر اکرم، اهل‌بیت و اولیای خدا را بدعت و شرک می‌دانند.[۳۷] ابن‌تیمیه از بنیان‌گذاران فکری این جریان، زیارت قبور را عملی ناپسند و توسل به اولیای الهی را شرک‌آمیز می‌شمارد.[۳۸] درحالی‌که براساس آموزه‌های اسلامی زیارت، به معنی اظهار ارادت و احترام به بزرگان دین شناخته شده و وسیله‌ای برای نزدیکی به خداوند است، نه پرستش آنان.[۳۹]

زیارت در ادیان

یهودیان ارتودکس در حال زیارت و نیایش در کنار دیوار ندبه در اورشلیم
گروهی از یهودیان ارتودکس در حال زیارت و نیایش در کنار دیوار ندبه در اورشلیم
  • یهودیت: زیارت معبد سلیمان در اورشلیم از تکالیف دینی بود، اما پس‌از تخریب معبد، این عمل به یک رسم آیینی تبدیل شد. امروزه دیوار ندبه در اورشلیم، مقدس‌ترین مکان زیارتی یهودیان به‌شمار می‌رود.[۴۰]
  • مسیحیت: زیارت در مسیحیت از قرن دوم میلادی آغاز شد و از قرن چهارم رواج یافت. اورشلیم و مکان‌های مرتبط با زندگی، مصلوب‌شدن و رستاخیز مسیح، مهم‌ترین مقاصد زیارتی مسیحیان هستند. هدف از زیارت در این آیین، ملاقات با خدا در مکان‌هایی است که او خود را آشکار کرده است.[۴۱]
  • زرتشت: آتشکده‌ها در ایران باستان، ابتدا برای نگهداری آتش مقدس ساخته شدند، اما به‌تدریج به زیارتگاه تبدیل شدند.[۴۲] امروزه نیز مکان‌هایی به نام پیر در یزد، مقصد زیارتی زرتشتیان است.[۴۳]

انواع زیارت

تجربهٔ زیارت بر اساس میزان اثرگذاری اندیشه و احساس، به پنج دسته تقسیم شده است:

  1. سنت‌گرا-عادت‌گرا: زائران این گروه به باورها و مناسک سنتی پایبندند و زیارت را مطابق رسوم رایج به‌جای می‌آورند.
  2. شریعت‌گرا-مناسک‌گرا: این گروه بر انجام دقیق مناسک شرعی و دستورات مراجع دینی تأکید دارند.
  3. عاطفه‌گرا-معناگرا: زائران این دسته، زیارت را تجربه‌ای عرفانی و احساسی می‌دانند که همراه با آرامش، صمیمیت و حضور قلبی است.
  4. مبادله‌گرا-کارکردگرا: در این نگاه، زیارت رابطه‌ای دوسویه است که در آن زائر با انجام اعمال عبادی، انتظار اجابت دعا و برآورده شدن حاجات خود را دارد.
  5. عقلانیت‌گرا-بازاندیش: این گروه با نگاهی نقادانه و عقلی، به بازتعریف معنای زیارت و منطقی‌سازی آداب آن می‌پردازند.[۴۴]

آداب زیارت

یک خانواده در حال خواندن زیارت‌نامه در حرم امام رضا
یک خانواده در حال خواندن زیارت‌نامه در حرم امام رضا

آداب زیارت شامل غسل، پوشیدن لباس پاکیزه، حرکت با آرامش و وقار، خواندن زیارت‌نامه، اقامهٔ نماز، تلاوت قرآن و دعا و رعایت خضوع و خشوع است.[۴۵] در منابع دینی، بر توجه قلبی به خدا،[۴۶] رعایت حرمت زیارت‌شونده و پرهیز از سخنان بیهوده نیز تأکید شده است.[۴۷]

پیامد و کارکردهای زیارت

زیارت، کارکردی دوسویه بر ظاهر و باطن شخص زائر دارد:

  1. تأثیر ظاهر بر باطن؛ زائر با طی‌کردن مسافت و تحمل سختی راه، اندیشهٔ متعالی را در باطن خود استوار می‌کند.
  2. تأثیر باطن بر ظاهر؛ اثرپذیری زائر از فرد یا مکان مقدس، تلقی او از امور را دگرگون می‌کند و همین امر سبب دگرگونی در رفتار و اعمال ظاهری او می‌شود.[۴۸]

برخی پژوهش‌ها زیارت را با تقویت گرایش‌های معنوی، کاهش دلبستگی به مادیات[۴۹] و افزایش آرامش روانی مرتبط دانسته‌اند.[۵۰][۵۱] همچنین افزایش امید و انگیزه،[۵۲] الگوپذیری از شخصیت‌های دینی،[۵۳] تقویت باورهای مذهبی،[۵۴] افزایش معرفت دینی، توجه به فضائل اخلاقی و دوری از گناه از دیگر کارکردهای فردی زیارت شمرده شده است.[۵۵]

در بُعد اجتماعی، زیارت با تقویت هویت جمعی، همبستگی اجتماعی و اعتماد میان افراد و گروه‌ها مرتبط دانسته شده است.[۵۶] همچنین زنده‌نگه‌داشتن روحیهٔ حق‌طلبی، عدالت‌خواهی و مبارزه با ظلم و ترویج امید از کارکردهای اجتماعی زیارت شمرده شده است.[۵۷] اجتماعات بزرگ زیارتی، ازجمله راهپیمایی اربعین،[۵۸] در برخی پژوهش‌ها از مصادیق قدرت نرم و مؤلفه‌های امنیت‌آفرین محسوب شده و موجب پیوند جوامع مختلف می‌شود.[۵۹] زیارتگاه‌ها، مراکز فرهنگی هستند و به‌صورت تاریخی در شکل‌گیری نهادهای آموزشی و فرهنگی، از جمله حوزه‌های علمیه در شهرهای نجف، مشهد و قم، نقش داشته‌اند.[۶۰]

زیارت همچنین پیامدهای اقتصادی دارد. توسعه گردشگری مذهبی، ایجاد اشتغال، گسترش زیرساخت‌های خدماتی و افزایش فعالیت‌های اقتصادی در شهرها و مناطق زیارتی از جمله پیامدهای اقتصادی آن دانسته شده است.[۶۱]

اثرگذاری جنسیت در زیارت

تصویری از حرم زینب در دمشق
تصویری از حرم زینب در دمشق

در فرهنگ زیارت، دو مؤلفهٔ جنسیتی مورد توجه است: زیارت‌شونده و زیارت‌کننده.[۶۲]

  • بیشتر زیارتگاه‌ها متعلق به شخصیت‌های مرد مانند پیامبران، امامان و اولیای الهی است، اما مکان‌های منسوب به زنان نیز کم‌شمار نیستند؛ ازجمله خانهٔ حضرت فاطمه در مدینه، حرم حضرت زینب و حضرت رقیه در سوریه، حرم حضرت معصومه در قم.[۶۳] در اماکن زیارتی، آنچه برای زائر اهمیت دارد، شخصیت معنوی و الهی کسی است که در آنجا دفن شده، نه این‌که مرد است یا زن. به همین دلیل، زائر می‌تواند با او ارتباطی صمیمی و بی‌واسطه برقرار کند و جنسیت، مانعی برای این ارتباط نیست.[۶۴]
  • زنان همواره کنار مردان به زیارت می‌رفته‌اند. سفرنامه‌های تاریخی، مانند سه روز به آخر دریا اثر شاهزاده‌خانم قاجاری، چادر کردیم رفتیم تماشا اثر عالیه‌خانم شیرازی و خانم! فردا کوچ است اثر سکینه‌سلطان معروف به وقارالدوله، اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ فرهنگ زیارت زنانه در اعصار گذشته ارائه می‌دهند. این نوشته‌ها، علاوه‌بر توصیف مراحل سفر و رویارویی با موانع، آداب و اعمال زیارت زنان را نیز بازتاب داده‌اند. کاروان‌های زیارتی زنانه با الگوهای رفتاری گوناگون، از گذشته تاکنون وجود داشته و با تنوع بیشتری تداوم یافته‌اند.[۶۵]

زیارت‌های زنانه

لیلا بلوکات، بازیگر سینما در حرم امام رضا
لیلا بلوکات، بازیگر سینما، تلویزیون در حرم امام رضا

زیارت زنان، ریشه در سنت‌های دینی‑تاریخی دارد.[۶۶] برخی مطالعات نشان داده‌اند که دین‌داری زنان به‌طور میانگین از مردان بالاتر است، اما میزان مشارکت آنان در آیین‌های دینی اندکی کمتر از مردان گزارش شده است.[۶۷] زیارت برای زنان، کارکردهای گوناگونی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: حاجت‌خواهی (اعم از امور معنوی و مادی)، التیام و شفای روانی، تکلیف‌مداری دینی، همذات‌پنداری با زیارت‌شونده، تبادل نمادین و مادی، خودشکوفایی و همبستگی غیابی.[۶۸]

گونه‌های اصلی زیارت زنانه شامل زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی است. در سبک زندگی ایرانی، بُعد تفریحی‑فراغتی زیارت، جایگاه ویژه‌ای دارد و علاوه‌بر تقویت دین‌داری، اوقات فراغت زنان را به‌شکلی سالم و هدفمند، همراه با خانواده سامان می‌دهد.[۶۹]

پوشش در زیارتگاه‌ها

در فرهنگ زیارت، رعایت حجاب و پوشیدگی برای هر دو جنس الزامی است. پوشش باید ساده، پاکیزه و مطابق با شرع و عرف باشد و از آرایش و تزئینات اضافی پرهیز شود. در زیارت‌گاه‌های ایران، پوشش کامل بدن، روسری و چادر برای زنان، ضروری است و برای مردان، پرهیز از لباس‌های نامتناسب توصیه شده است.[۷۰]

چالش‌های زیارت در زندگی معاصر

مهم‌ترین چالش‌های زیارت در زندگی امروز عبارت‌اند از:

  • تبدیل‌شدن زیارت به صنعت گردشگری و کاهش ارزش معنوی آن؛[۷۱]
  • ترافیک، آلودگی و کمبود خدمات در شهرهای زیارتی؛
  • رواج خرافات و اعمال بی‌پشتوانهٔ شرعی مانند دخیل‌بستن یا رفتارهای ناپسند؛[۷۲]
  • تنوع مذهبی و قومیتی زائران و نیاز به مدیریت هماهنگ برای جلوگیری از تنش‌ها و آسیب به ارزش حقیقی زیارت؛[۷۳]

آمار زیارت مسلمانان

طواف زائران با جامه‌های سفید احرام به دور کعبه
طواف زائران با جامه‌های سفید احرام به دور کعبه

شناخته‌شده‌ترین زیارت نزد مسلمانان، حج است و گاهی تا ۳ میلیون زائر از سراسر جهان برای انجام این واجب اسلامی، در مکه حضور می‌یابند. همچنین پیاده‌روی اربعین با هدف زیارت مرقد امام حسین در بیستم ماه صفر، پرجمعیت‌ترین زیارت سالانه در جهان است. در ماه صفر سال ۱۴۰۳ش بیش از ۲۱ میلیون زائر از سراسر جهان به زیارت حرم امام حسین در کربلا رفتند که از میان آنها بیش از ۳ میلیون زائر، از ایران بودند.[۷۴] همچنین سالانه بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند که این شهر را به یکی از پرترددترین مقاصد زیارتی جهان تبدیل کرده است.[۷۵]

پانویس

  1. ↑ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، 1411ق، ج2، ص36.
  2. ↑ راغب اصفهانی، مفردات فی غریب القرآن، بی‌تا، ص221.
  3. ↑ طریحی، مجمع‌البحرین، 1408ق، ج2، ص304.
  4. ↑ سوره تکاثر، آیه 2؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1378ش، ج27، ص276.
  5. ↑ جلالی، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، 1381ش، ص۵.
  6. ↑ طباطبایی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  7. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 169؛ سوره نساء، آیه 64؛ سوره توبه، آیه 84.
  8. ↑ موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص102-108.
  9. ↑ بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.
  10. ↑ شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بی‌تا، ج۲، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.
  11. ↑ «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه.
  12. ↑ قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، بی‌تا، ج۲، ص۷۱.
  13. ↑ صنعانی، مصنف عبدالرزاق، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰.
  14. ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۱۳–۳۱۴.
  15. ↑ شربینی، مغنی المحتاج، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۶۵.
  16. ↑ زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.
  17. ↑ طباطبایی، «معنای زیارت »، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  18. ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.
  19. ↑ کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۴۱۷ و ۴۲۳ و ۴۲۸.
  20. ↑ حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۸۴.
  21. ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۵۴۸.
  22. ↑ حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۴۵۲.
  23. ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، بی‌تا، ص۳۲۴.
  24. ↑ کلینی، الکافی، 1363ش، ج۲، ص۱۷۶.
  25. ↑ «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  26. ↑ اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، 1403ق، ج۲، ص۴۸۹.
  27. ↑ بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.
  28. ↑ نراقی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۲۰؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۴۳.
  29. ↑ بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.
  30. ↑ محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص339-340.
  31. ↑ رفیعی، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه.
  32. ↑ عربی، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ص۳۵۰.
  33. ↑ ابن‌الحاج، المدخل لإبن‌الحاج، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۵۰.
  34. ↑ ابن‌باز، ۳۰مجموع فتاوی ابن‌باز، ۱۴۱۸ق، ص۵۷.
  35. ↑ شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بی‌تا، ج۲، ص۱۸۰.
  36. ↑ موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۲-۱۰۱.
  37. ↑ «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج.
  38. ↑ فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی.
  39. ↑ «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها داده‌اند؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
  40. ↑ رهبر و مؤمن، «حج در آیین یهود»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  41. ↑ چراغی، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحیت»، 1399ش، ص131.
  42. ↑ «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وب‌سایت گاما.
  43. ↑ «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وب‌سایت گوتویزد.
  44. ↑ پویافر، «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایران حرم رضوی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۳-۱۰۲.
  45. ↑ شیخ عباس قمی، مفاتیح‌الجنان، ص545-551.
  46. ↑ «آسیب‌شناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  47. ↑ شیخ عباس قمی، مفاتیح‌الجنان، ص545-551.
  48. ↑ «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  49. ↑ احمدی، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج»، 1387ش، ص79.
  50. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، 1380، ج2، ص300.
  51. ↑ جیمز، دین و روان، 1372، ص168.
  52. ↑ سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.
  53. ↑ محدثی، الگوهای تربیتی در زیارت، 1395ش، ص2.
  54. ↑ سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.
  55. ↑ حسینی یزدی و دیگران، «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامه میقات حج.
  56. ↑ بابایی، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، 1396ش، ص107.
  57. ↑ مرویان حسینی و دانش‌دوست، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزه‌های اسلامی»، 1402ش، ص101-105.
  58. ↑ «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر.
  59. ↑ غیاثی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، 1397ش، ص150.
  60. ↑ «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  61. ↑ «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا.
  62. ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۹.
  63. ↑ اسحاقی، «زیارت»، ۱۳۹۵ش، ص۸۴۶.
  64. ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.
  65. ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص131.
  66. ↑ خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
  67. ↑ Schmidt, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States, 2008, p.211-212.
  68. ↑ خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.
  69. ↑ خان‌محمدی و اثنی‌عشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.
  70. ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.
  71. ↑ «آسیب‌شناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی.
  72. ↑ «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.
  73. ↑ «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا.
  74. ↑ «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا.
  75. ↑ «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا.

منابع

  • قرآن کریم.
  • «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وب‌سایت گاما، تاریخ به‌روزرسانی: ۲ تیر ۱۴۰۵ش.
  • «آسیب‌شناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۳ش.
  • «آسیب‌شناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی، تاریخ بارگذاری: ۲۱ دی ۱۳۹۶ش.
  • «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامهٔ میقات حج، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • احمدی، محمدرضا، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج»، روان‌شناسی و دین، شماره ۱۴، ۱۳۸۷ش.
  • «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها داده‌اند؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
  • «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • ابن‌الحاج، محمد بن محمد، المدخل لإبن‌الحاج، به کوشش حسن احمد عبدالعال، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۴ق.
  • ابن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، ۳۰مجموع فتاوی ابن‌باز، به کوشش محمدبن سعید الشویعر، بیروت، دارالقاسم، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویه، بی‌تا.
  • اسحاقی، پیمان، «زیارت»، دانشنامه تخصصی فرهنگ سوگ شیعی، به کوشش محسن‌حسام مظاهری، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
  • «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • بابایی، حبیب‌الله، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی لقاء الحسین، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۶ش.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ق.
  • بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیده النساء إلی الإمام الجواد)، قم، مؤسسه الامام المهدی، ۱۴۱۳ق.
  • «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
  • پویافر، محمدرضا، «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایران حرم رضوی»، جامعه‌شناسی ایران، دوره ۱۹، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.
  • «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ انتشار: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
  • جلالی، غلام‌رضا، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، نشریه زائر، سال نهم، شماره ۱۲، ۱۳۸۱ش.
  • جیمز، ویلیام، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
  • «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۹ش.
  • چراغی، مریم، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحی»، قم، هفت آسمان، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعة، قم، آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
  • «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۴ شهریور ۱۴۰۳ش.
  • خان‌محمدی، کریم و اثنی‌عشران، ندا، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، فرهنگ رضوی، دوره ۸، شماره ۴، ۱۳۹۹ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم الدار الشامیه، بی‌تا.
  • «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
  • رفیعی، حمیدالله، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • رهبر، محمدتقی و مؤمن، ماجده، «حج در آیین یهود»، فصلنامه میقات حج، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۱ش.
  • زارعی سبزواری، عباسعلی، زیارت در نگاه شریعت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
  • «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
  • «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وب‌سایت گوتویزد، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • سبحانی، اسرافیل و میردریکوندی، رحیم، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، ماهنامه معرفت، شماره ۲۰۵، ۱۳۹۳ش.
  • شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۹م.
  • شرنبلانی، حسن بن عمار، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همام، مصنف عبدالرزاق، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
  • طباطبایی، سیدمهدی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • طباطبایی یزدی، احمد بن محمد، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع‌البحرین، ق‍م، م‍وس‍س‍ه ال‍ب‍ع‍ث‍ه م‍رک‍ز ال‍طب‍اع‍ه و ال‍ن‍ش‍ر، ۱۴۰۸ق.
  • عربی، عبدالرحیم محمد، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ریاض، مکتبه الرشد، ۱۴۳۱ق.
  • غیاثی، هادی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، پژوهشنامهٔ حج و زیارت، شماره ۶، دی ۱۳۹۷ش.
  • فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
  • قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، ۱۳۸۸ش.
  • گروسی، اکرم و طاووسی مسرور، سعید، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دوره ۳۰، شماره ۱۳۰، ۱۴۰۳ش.
  • «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۶ش.
  • محدثی، جواد، الگوهای تربیی در زیارت، تهران، فرهنگ زیارت، ۱۳۹۵ش.
  • محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء، ۱۴۰۷ق.
  • مرویان حسینی، سید محمود و دانش‌دوست، علی، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزه‌های اسلامی»، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره ۱۴، شماره ۵۵، ۱۴۰۲ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
  • موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
  • نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۵ق.
  • «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
  • Schmidt, Garbi, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=زیارت&oldid=82965»