ساختار خانواده: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>پایگاه‌های‌ جنسیتی در خانواده</big>'''؛ موقعیت‌ مرد و زن در خانواده و میزان دسترسی آنها به منابع نادر اجتماعی.

پس از تشکیل خانواده، موقعیت‌های سرپرستی، شوهری و بانویی شکل می‌گیرند و با تولّد نخستین فرزند، موقعیت‌های پدری، مادری و فرزندی و با تولد فرزند دوم موقعیت‌های خواهری یا برادری در خانواده ایجاد می‌شوند. اگر افرادِ دیگری در خانواده حضور داشته باشند، موقعیت‌های فرعی دیگری از قبیل جایگاه‌های پدربزرگی، مادربزرگی، عمو و عمه نیز به وجود می‌آیند. هر فرد در موقعیت خود، نقش‌های خاص به عهده داشته و متناسب با آن از اختیاراتی نیز برخوردار است.  

==مفهوم‌شناسی==

پایگاه به منزلت یک فرد در گروه و یا به رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر، اطلاق می‌شود. پایگاه منزلتی فرد، حقوق و مزایای یک شخص و میزان دسترسی او به منابع نادر اجتماعی (قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات) را معین می‌کند. نقش به آن رفتاری اطلاق می‌شود که دیگران از دارنده یک موقعیت معین انتظار دارند. پایگاه‌های جنسیتی در خانواده ناظر به منزلت‌های متفاوت و حامل نقش‌هایی است که دیگران از اعضای خانواده به‌عنوان سرپرست، شوهر، بانو، پدر، مادر، پسر، دختر، خواهر و برادر انتظار دارند.<ref>. کوئن، درآمدی به جامعه شناسی، 1381ش، ص57.</ref> ‌

مرد در خانواده عهده‌دار تامین نیازمندی‌های همسر و فرزندان خود است.<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ‌‌1409ق، ‌ج21، ص544.</ref> جایگاه شوهری دارای نقش‌های مهم و به تبع آن اختیاراتی مناسب است. مهم‌ترین نقش مرد در ساختار خانواده نقش قوامیت یعنی تکیه‌گاه بودن برای بانو است.<ref>. سوره نساء، آیه 34.</ref> سنخ این نقش، از نوع ولایت است و سرپرست خانواده حق استبداد در رای را ندارد و با رعایت تمایلات و نیازهای دیگران، خانواده را مدیریت<ref>. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1366-1353ش، ج‏3، ص370.</ref> و از فضای معنوی آن مراقبت می‌کند.<ref>. سوره تحریم، آیه 6.</ref> بر اساس آموزه‌های اسلامی، مرد در قبال وظایفش پاسخگو است<ref>. صدوق، من ‏لایحضره ‏الفقیه، 1413ق، ج3، ص168.</ref> و ترک وظیفه از بزرگ‌ترین گناهان محسوب شده<ref>. پاینده، نهج‌الفصاحه، 1382ش، ص384.</ref> و چنین فردی در ادبیات روایات ملعون شمرده شده است.<ref>. حر عاملی، وسائل ‏الشیعة، 1409ق، ج21، ص544.</ref>

از آنجایی‌که زن منبع آرامش، <ref>. سوره روم، آیه 21.</ref> کانون عاطفی خانواده و امانت الهی است، <ref>. محدث نوری، مستدرک ‏الوسائل، 1408ق، ج14، ص251.</ref> انتظار این است که شوهر در نقش امانتدار عمل کرده و نه تنها به او آسیب نرساند بلکه از همسرش به‌ خوبی محافظت کند. رسیدگی نکردن به نیازهای مادی و عاطفی زن، موجب سرد شدن کانون خانواده شده و محیط خانوادگی عاری از آسایش می‌شود. از وظایف شوهر این است که بداند همسرش نعمت الهی است و باید با او خوش‌رفتاری کرده، او را محترم شمارد، با او بسازد و با او به نرمی رفتار کند، خوشحالی، حقّ او است و کانون خانواده در صورتی محل آرامش و آسایش خواهد بود که شئونات زناشویی به خوبی رعایت شود.<ref>. جعفری، ترجمه تحف العقول، 1380ش، ص242.</ref> در روایات بر معاشرت نیکوی مرد با همسر<ref>. سوره نساء، آیه 19.</ref> و گرامی‌داشتن او<ref>. محدث نوری، مستدرک ‏الوسائل، 1408ق، ج14، ص250.</ref> تاکید شده و پیامبر به مسلمانان هشدار داده که هر کس خانواده‌اش را خوار شمارد، خوشی زندگی‌اش را از دست می‌دهد.<ref>. مشکینی، تحریر المواعظ، 1424ق، ص383.</ref>

زن عهده‌دار مدیریت داخلی منزل است و درباره آن پاسخگو است.<ref>. دیلمی، ارشاد القلوب، 1412ق، ص173.</ref> در روایات اسلامی، زن سیدۀ خانه خوانده شده<ref>. پاینده، نهج‌الفصاحه، 1382ش، ص614.</ref> و بسیاری از مسئولیت‌ها به او سپرده شده است، زیرا او بیش از مرد در خانه حضور داشته و به‌عنوان کانون عاطفی خانواده، نقش مهمی در تربیت فرزندان دارد. زن در نگرش اسلام؛ تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر‏ مقدس همسری و مادری یعنی انسان‌پروری می‌‏گذرد.<ref>. علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظام‌مند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»،  خردنامه همشهری، 1386ش، ص39.</ref> زن مایه آرامش شوهر است.<ref>. سوره روم، آیه 21.</ref> مهم‌ترین وظیفه زن نقش آرامش‌بخشی او است. زن صالحه‌ شوهرش را در امر دنیا و آخرت یاری می‌کند.<ref>. صدوق، الخصال، 1362ش، ج‏1، ص159.</ref> از منظر امام صادق زنی که شوهرش را آزار دهد، ملعون است.<ref>. حرعاملی، وسائل الشیعة، 1409ق، ج‏16، ص280.</ref> همسر صالح مایه چشم‌روشنی<ref>. سوره فرقان، آیه 74.</ref> و منبع خیر است.<ref>. عطاردی، مسند امام رضا، 1406ق، ج‏2، ص256.</ref> بهترین نعمت برای مرد، زن صالحه‌ای دانسته شده که شوهر با دیدنش شاد شود، هرگاه چیزی به او ببخشد از او خوبی ببیند و در غیابش آبرویش را حفظ کند.<ref>. دیلمی، ارشاد القلوب، 1412ق، ج‏1، ص183.</ref> [[زن]] متناسب با این موقعیت و نقش‌های مرتبط با آن، از اختیاراتی برخوردرا است. و نیازمند میزان مشخصی از دسترسی به قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات است.

==پایگاه اجتماعی پدر==

پدر تکیه‌گاه فرزندان و مسئول تامین نیازهای آنها است.<ref>. سوره نساء، آیه 34.</ref> احترام به او سفارش الهی<ref>. سوره لقمان، آیه 14.</ref> و حفظ حرمتش در ردیف بندگی خداوند است.<ref>. سوره بقره، آیه 83.</ref> به فرمایش رسول اکرم تمام داشته‌های فرزندان متعلق به پدر است.<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص120.</ref> نقش کانونی پدر؛ تربیت فرزندان و مراقبت از آنها در برابر گمراهی است.<ref>. سوره تحریم، آیه 6.</ref> بر این اساس، پدر قبل از همه باید خودساخته و دارای صلاحیت پدری باشد، چون او نقش الگویی و تربیتی برای فرزندان خود دارد. رستگاری فرزندان در پرتوی رستگاری پدران‌ است.<ref>. فلسفی، ‏الحدیت، 1368ش، ج‏2، ص347.</ref> فرزندانی که به پیروی از والدین خود، به خدا ایمان می‌آورند، همنشین آن‌ها در بهشت می‌شوند.<ref>. سوره طور، آیه 21.</ref> بهترین ارث پدر برای فرزند، ادب و تربیت او دانسته شده است.<ref>. کلینی، الکافی، 1362ش، ج‏8، ص150.</ref> پدر وظیفه دارد که برای پرورش فرزندان صالح، آنها را به بندگی خدا<ref>. سوره لقمان، آیه 13.</ref> و انجام دادن فرایض الهی دعوت کند، <ref>. سوره مریم، آیه 55.</ref> زمینه تعلیم آنها را فراهم کرده<ref>بروجردی، جامع احادیث الشیعة، 1386ش، ج‏26، ص850.</ref> و نیازهای مادی آنها را از رزق طیب<ref>. سوره مؤمنون، آیه 51.</ref> و روزی حلال تامین کند، چون غذاهای مختلف، آثار اخلاقی متفاوتی در روحیات انسان دارد.<ref>. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1366-1353ش، ج‏14، ص255.</ref>

==پایگاه اجتماعی مادر==

موقعیت مادری از منزلت بالایی برخوردار بوده و مادر بیش از دیگران بر گردن انسان حق دارد.<ref>. پاینده، ‏نهج الفصاحة، 1382ش، ص297.</ref> مادر، کانون عاطفی خانواده و حامل نقش‌های مهمی است. نقش اصلی مادر پرورش فرزند است؛ در روایات سفارش شده است که همسر مناسب انتخاب کنید تا فرزندان شما وارث صفات ناپسند نشوند.<ref>. فلسفی، الحدیت، 1368ش، ج‏3، ص359.</ref> مادر دارای نقش‌های حاملگی<ref>. [https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_15_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D8%AD%D9%82%D8%A7%D9%81 سوره احقاف، آیه 15.]</ref> و شیردهی است<ref>. [https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_233_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%87 سوره بقره، آیه 233.]</ref> و در این دو مرحله‌ از رشد، بنیادهای شخصیتی فرزند، ساخته می‌شود.<ref>کلینی، الکافی، 1362ش، ج‏8، ص81.</ref> جایگاه مادری در جامعه‌پذیری فرزندان نیز تاثیر بسزایی دارد. مادر آگاهانه یا ناآگاهانه، فرهنگ و تمدن، معرفت و ویژگی‏های اخلاقیِ یک قوم و جامعه را با جسم، روح، خُلق و رفتارِ خود به نسل بعد منتقل می‏‌کند و از این‌راه همه افراد جامعه تحت تاثیر مادران هستند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 . خامنه‌ای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»،  وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> محبت و فداکاری مادران از یک سو و لطافت روح آن‌ها از سوی دیگر، موجب این موقعیت فوق‌العاده برای آن‌ها شده است.<ref>. نجفی یزدی، اخلاق در خانواده و تربیت فرزند، 1379ش، ص97.</ref> بانوان شرف مادری دارند؛ اولین مدرسه‌ای که بچه دارد، دامن مادر است. مادرِ خوب، بچه خوب تربیت می‌کند، اگر مادر منحرف باشد، بچه از دامن مادر، منحرف بیرون می‌آید.<ref>. خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج7، ص283.</ref>

==پایگاه اجتماعی فرزند==

در آموزه‌های اسلامی، فرزندان موجب توانمندی، <ref>. سوره شعرا، آیه 133. سوره نوح، آیه 12.</ref> سعادتمندی<ref>. محدث نوری، مستدرک ‏الوسائل، 1408ق، ج13، ص292.</ref> آرامش دل، <ref>. سوره مریم، آیه 5.</ref> بقای نسل، <ref>. سوره مریم، آیه 6.</ref> رحمت الهی، <ref>. صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1406ق، ص201. 96.</ref> برکت در منزل<ref>. پاینده، نهج الفصاحة، 1382ش، ص374.</ref> و مغفرت انسان<ref>. محدث نوری، مستدرک ‏الوسائل، 1408ق، ج15، ص112.</ref> معرفی شده‌اند. پسران نعمت و دختران‏ حسنه هستند، خداوند از نعمت سؤال می‏‌کند و بر حسنات پاداش می‌‏دهد.<ref>. صابری یزدی، الحکم الزاهرة، 1375ش، ص442-441.</ref> نیکی‌کردن به فرزند مانند نیکی کردن به پدر و مادر است.<ref>. صدوق، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص483.</ref>

موقعیت فرزندی حامل نقش‌های مهمی است. قرآن مهم‌ترین نقش فرزندی را احسان و نکویی به والدین می‌داند. احسان در اصطلاح هر عمل نیکی است که از نظر عقل و شرع مورد تایید باشد.<ref>. مشکینی، مصطلحات الفقه، بی‌تا، ص104.</ref> [[احسان به والدین]]، دربر گیرندۀ خدمت، انفاق، مدارا و نرمی در کلام با آنها است.<ref>. زحیلی، التفسیر المنیر، 1418ق، ج‏5، ص63.</ref> نیکی به والدین از اعمال بافضیلت است که روایات آن را در ردیف نماز اول وقت و جهاد در راه خدا قرار داده است.<ref>. کلینی، الکافی، 1362ش، ج2، ص159.</ref> همچنین نیکی به والدین در قرآن با توحید در یک طبقه قرار گرفته و پس از امر به پرستش خدا و نهی از شرک، بی‌درنگ احسان به والدین سفارش شده است.<ref>. سوره نساء، آیه 36.</ref> در آیه دیگری به زحمات و رنج‌های بارداری مادر نیز تصریح می‌شود<ref>. سوره احقاف، آیه 15.</ref> که ممکن است اشاره به حقوق سنگین مادر و تقدم آن بر حقوق پدر باشد. رسول اکرم نیز در مورد پرسشی از احسان کردن به والدین، سه مرتبه نسبت به حق مادر سفارش می‌کند و یک بار اشاره به حق پدر دارد.<ref>. حر عاملی، وسائل ‏الشیعه، 1409ق، ج21، ص492.</ref> بر این اساس، مادر مقدم‌ بر پدر بوده و حقش سه برابر پدر است. در مقابل احسان، مساله‌ عقوق والدین است که از گناهان کبیره شمرده شده<ref>. محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج‏15، ص189.</ref> و در دنیا کیفر داده می‌شود.<ref>. پاینده، نهج‌الفصاحة، 1382ش، ص370.</ref>

==پایگاه اجتماعی برادر و خواهر==

خواهر و برادر، دارای حقوق متقابل بوده و در قبال یکدیگر مسئول هستند. برادر بزرگ‌تر به‌منزله پدر است<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404ق، ص442.</ref> و خواهر بزرگ‌تر مسئولیت مادرانه دارد. از منظر امام سجاد، خواهر و برادر نسبت به یکدیگر به منزله دست بوده و وظیفه دارند، یک‌دیگر را یاری کنند. آنها تکیه‌گاه‌های مطمئنی هستند که در برابر مشکلات به یک‌دیگر پناه می‌برند، خیرخواه هم بوده و در طول زندگی عزت، آبرو و مایه قدرت برای یکدیگر هستند.<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404ق، صص264-263</ref> به حکم آیه شریفه آنها می‌توانند مانند خانه خود در منزل همدیگر وارد شده و غذا بخورند.<ref>. [https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_61_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%86%D9%88%D8%B1 سوره نور، آیه 61.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

*خامنه‌‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»،  وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: 5 مرداد 1384ش.

*خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام، چاپ دوم، 1389ش.

*زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت، دار الفکر المعاصر، چاپ دوم، 1418ق.

*علاسوند، فریبا، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظام‌مند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»،  مجله خردنامه همشهری، تیر، ش 16، 1386ش.

*مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، 1410‍ق.

*محدث‌نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق.

*نجفی‌یزدی، سیدمحمد، اخلاق در خانواده و تربیت فرزند، بی‌جا، عصر ظهور، 1379ش.

'''<big>هنجارهای جنسیتی در خانواده</big>'''؛ بایدها و نبایدهای فکری و رفتاری مرد و زن در مناسبات خانوادگی بر اساس آموزه‌های اسلام.  

هنجارهای جنسیتی در خانواده مسلمان، برگرفته از آموزه‌های اسلامی است. موقعیت سرپرستی خانواده، هنجارهای ویژه‌ای را برای شوهر بر مبنای اصل قوامیت، تعریف می‌کند و هنجارهای بانویی متناسب با نقش آرامش‌بخشی او در خانواده مشخص می‌شود. همچنین زن و شوهر در جایگاه والدین و متناسب با جنسیت خود، دارای هنجارهای متمایزی در قبال فرزندان هستند و موقعیت فرزندی نیز سازگار با جنسیت دختر و پسر، حمایت‌های متفاوتی را دریافت کرده و تکالیف متمایزی در قبال موقعیت‌های مادری و پدری بر عهده دارد. از مجموع اینها شبکه هنجاریی درهم‌تنیده‌ای شکل می‌گیرد و روابط خانواده مسلمان در ابعاد اقتصادی، عاطفی، جنسی و ارتباطی تنظیم می‌شود.  

==مفهوم‌شناسی==

هنجار، معیار پذیرفته‌ای است که گروه از نظر فکری و رفتاری از اعضایش انتظار دارد. هنجار در قالب آداب و رسوم، عرف و قانون نمایان می‌شود.<ref>. کوئن، درآمدی به جامعه‌شناسی، 1381ش، ص39-38.</ref> هنجارها به تحذیری و تجویزی تقسیم می‌شوند؛ هنجارهای تحذیری کارهایی را مشخص می‌کند که نباید انجام داده شوند و هنجارهای تجویزی ناظر به کارهایی است که شخص باید انجام دهد.<ref>. کوئن، درآمدی به جامعه شناسی، 1381ش، ص146.</ref> مراد از هنجارهای جنسیتی مجموعه قواعد و احکامی هستند که در دو سطح الزامی و غیر الزامی، رفتارهای مردانه و زنانه را تنظیم می‌کند<ref>. ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص181.</ref> و از طریق فرایند [[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری]] استمرار می‌یابد. هنجار در خانواده اسلامی؛ معطوف به پرورش انسان صالح عمل کرده و مبتنی بر اصول اخلاقی؛ تکریم، مدارا، تغافل، عفو، مودت، رحمت و مراقبت است.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص152.</ref>

==رویکردهای هنجاری==

هنجارهای جنسیتی، مبتنی بر تفاوت‌های جنسی است. نگرش سنتی به برتری ذاتی مردان بر زنان تأکید داشته<ref>[http://shiastudies.com/fa/%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A/ . «جنسییت در تربیت اسلامی»،  وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref> و زنان را بی‌بهره از حق مالکیت و حق تعیین سرنوشت می‌داند.<ref>. [https://andisha.af/fa/journals/68/Contemporary-thought-quarterly-for-political-studies-and-governance محبی، «زن در افغانستان.]</ref><ref> از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»،  1395ش، ص174-175.</ref> این رویکرد در عصر جدید مورد انتقاد قرار گرفته و موجب شکل‌گیری جنبش‌های فمینیستی شده است؛ فمینیست‌ها، هنجارهای جنیستی در خانواده را از عوامل مهم فرودستی زنان می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/483008/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D . احمدی و تشکری، «تاثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»،  1400ش، ص55.]</ref> [[جنسیت از منظر سیمون دوبوار|دوبوار]] با همین نگاه، پیشنهاد می‌کند که زنان نقش‌های همسری و مادری را رها کرده و در کار کردن با مردان رقابت کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/483008/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D . احمدی و تشکری، تاثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم، 1400، ص56.]</ref> برخی مطالعات نیز نشان می‌دهد که در اغلب خانواده‌ها تقسیم کار جنسیتی هم‌چنان پابرجا است.<ref>. بستان، جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی، 1397ش، ص43.</ref> پارسونز؛ تقسیم کار جنسیتی را دارای کارکرد می‌داند. از منظر وی زنان، نقش‌های تأمین مراقبت و امنیت برای کودکان و حمایت عاطفی از آنها را عهده‌دار باشند؛ و مردان باید با ایفای نقش‌های ابزاری نقش‌های ابزاری مردان سرشار از تنش و فشار است، بنابراین لازم است نقش‌های عاطفی و مراقبتی زنان دل‌گرمی و آسایش مردان را نیز تامین کند. این تقسیم کار که از تمایز زیست‌شناختی بین دو جنس سرچشمه می‌گیرد، انسجام و استحکام خانواده را تأمین می‌کند.<ref>. مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»،  1394ش، ص132.</ref> در رویکرد اسلامی؛ هنجارهای جنسیتی در خانواده، <ref>. بستان، «جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»،  1397ش، ص43-44.</ref> با تاکید بر ظرفیت‌های یکسان هر دو جنس برای رسیدن به تکامل مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[http://shiastudies.com/fa/%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A/ . «جنسیت در تربیت اسلامی»،  وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>

==هنجارهای سرپرستی==

سرپرستی خانواده بر عهده مرد است و مسئولیت‌هایی را برای او ایجاد می‌کند.<ref>. ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص186-185.</ref> هنجارهای این موقعیت بر هدایت، تامین معیشت و مشورت استوار هستند؛ مرد در جایگاه سرپرستی خانواده باید مراقب افراد تحت تکفل خود باشد؛ <ref>. سوره تحریم، آیه 6.</ref> آنها را به کارهای نیک امر کند، از اعمال زشت بازدارد؛ ‏<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص442.</ref> معیشت آنها را از روزی حلال تامین کند، <ref>. سوره مؤمنون، آیه 51.</ref> از خست اجتناب کرده<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص384.</ref> و به آنها هدیه بدهد.<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص198.</ref> از اقتضائات عدالت جنسیتی آن است که سرپرست خانواده، اول هدیه دختر را بدهد.<ref>. صدوق‏، امالی صدوق، 1400ق، ص577.</ref> همچنین مرد موظف است که با مشورت، خانواده را سرپرستی کند،<ref>. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1366-1353ش، ج‏3، ص370.</ref> همسر را در جایگاه مدیر خانواده، <ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص614.</ref> مشاور اصلی خود بداند و با او هم‌فکری کند.<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص156.</ref> در همین چارچوب، مرد در اداراه داخلی منزل مانند نوع خوراک و پوشاک و چیدمان منزل، تابع اعضای خانواده است.<ref>. طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص131.</ref>

==هنجارهای شوهری==

ساختار فیزیکی زن، تفاوت‌های جدی با هیئت طبیعی مرد دارد. زن به ظرافت گل خلق شده<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص556.</ref> و امانت الهی در دست مرد است<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج‌14، ص255.</ref> و هنجارهای شوهری عمدتا بر همین مبنا استوار است. اولین وظیفه مرد این است که بداند خدا همسرش را مایه آرامش، آسایش، همدم و پرستار او قرار داده است.<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404ق، ص262.</ref> کارهای بیرون از منزل به عهده مرد است.<ref>[https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/324 حمیری، قرب الاسناد، 1413ق. ص52.]</ref> خوب است که او در کارهای داخل منزل نیز به همسرش کمک کند؛ همان‌گونه که امام علی خانه را جارو کرده و در تهیه غذا به همسرش کمک می‌کرد.<ref>[https://hadith.inoor.ir/fa/hadith/112316/translate?rownumber=NaN . کلینی، الکافی، 1407ق، ج‏5.]ص86.</ref> شوهر باید نفقه‌ همسرش‌ را بدهد، <ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص105.</ref> معاشرت نیکو داشته، <ref>سوره نساء، آیه 19.</ref> او را تکریم کند.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.</ref> خود را آراسته ساخته<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص‏226.</ref> و به بانو بگوید که او را دوست دارد، <ref>. . صابری‌یزدی، الحکم الزاهرة، 1375ش، ص433.</ref> خطاهایش را بخشیده، <ref>. حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج21، ص510.</ref> نیازهای جنسی او را تامین کند، <ref>. حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج20، ص118.</ref> از آزار<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص251.</ref> و کتک‌زدن همسر پرهیز کند.<ref>. حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج20، ص168.</ref> از منظر اسلام نشستن مرد در کنار همسرش نزد خدا محبوب‌تر از اعتکاف در مسجد رسول‌الله است، <ref>. ابن‌ ابی‌فراس، مجموعه ورام، بی‌تا، ج‏2، ص122.</ref> بدترین مردان کسانی هستند که فحاشی کرده و عیالِ خود را به دیگران پناهنده کنند.<ref>. کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص293-292.</ref> شوهر نباید بانو را به شیر دادن فرزند مجبور سازد و باید به همه تعهدها و شرایط ضمن عقد، متعهد باشد.<ref>. صدیق اورعی، بررسی ساختار اجتماعی در اسلام، 1382ش، ص95.</ref>  

==هنجارهای بانویی==

 

 

==هنجارهای فرزندی==

احسان به والدین، هنجار مبنایی در نظام هنجاری فرزندی است.<ref>[http://lib.eshia.ir/17001/1/84/36 . سوره نساء، آیه 36.]</ref> اولین هنجار توجه کردن به رنج‌های مادرانه و زحمت‌های پدرانه است؛ مادر دشواری‌های بارداری و تمام سختی‌های ایام کودکی فرزندش را با رضایت تحمل می‌کند تا او سختی نبیند.<ref>[https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/30022670 . ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏2، ص621.]</ref> پدر ریشه است و فرزند شاخه و هرچه از خوبی دارد سرچشمه آن پدرش است، پس باید قدردان آنها باشد.<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404. ص263.</ref> پدر حق ولایت بر فرزندان داشته و فرزند باید در چارچوب شرع بنا به خواست او رفتار کند، اما در ارائه خدمات و رفع نیازها مادر مقدّم است و فرزند نسبت به او در جایگاه خدمت‌گزاری قرار دارد که همیشه باید برای ارائه خدمات به او حتی پیش از این‌که مادر درخواست خود را بیان کند، آماده باشد.<ref>. ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص143.</ref> فرزندان باید به پاس زحمات والدین عصای دست‌شان باشند، مطیع بوده و اجازه ندارند که حتی در برار آنها «اف»<ref>. سوره اسراء، آیه 24.</ref> و کمتر از «اف» بگویند؛<ref>. نراقی، جامع السعادات‏، بی‌تا‌، ج2، ص258.</ref> آزارهای‌شان را تحمل کرده و از هرگونه بی‌احترامی خودداری کنند، <ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص199.</ref> زیرا خشنودی آنها خشنودی خدا و خشم‌شان خشم خدا است.<ref>. کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص429.</ref> دختران باکره باید با اجازه پدر خود ازدواج کنند.<ref>[https://hadith.inoor.ir/fa/hadith/140646/translate . حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج‏20، ص270.]</ref> نمازهایی که از پدر قضا شده، پس از فوت او بر عهده پسر بزرگ خانواده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31317/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84/%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B6%D8%A7_ . رساله توضیح المسائل آیت‎الله خمینی، بخش نماز قضا، مسئله 1390]</ref>

{{پانویس}}