مشارکت اجتماعی زنان: تفاوت میان نسخهها
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
+ رده:مصورسازی (هاتکت) |
||
| (۴۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=مشارکت اجتماعی زنان.png|زیرنویس تصویر=تصویری از دانشجویان دختر در مراسم فارغالتحصیلی دانشجویان علوم پزشکی سراسر کشور در رواق امام خمینی حرم امام رضا، ۲۱ تیر ۱۴۰۲.|image_alt=مراسم فارغالتحصیلی دانشجویان دختر علوم پزشکی سراسر کشور در رواق امام خمینی حرم امام رضا|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}} | ||
مشارکت اجتماعی زنان | {{درشت|'''مشارکت اجتماعی زنان'''}}؛ حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، مردمپایه، علمی و فرهنگی. | ||
مشارکت اجتماعی [[زن|زنان]]، از نیرومندترین موتورهای تحول در جوامع بشری است. این مشارکت از قرنها پیش، در تمدنهای گوناگون، با فراز و نشیبهایی همراه بوده و در سدههای اخیر به یکی از پایههای توسعه انسانی بدل شده است. امروزه زنان در حوزههای گوناگون، از سیاست و اقتصاد تا علم و هنر، حضوری مؤثر و پویا دارند، بیآنکه نقشهای بنیادین خود در [[خانواده]] را کنار بگذارند. آنان با تکیه بر آگاهی، مهارت و توانایی، به بهبود وضعیت خود و به ارتقای [[سلامت روانی زنان|سلامت روانی]]، اجتماعی و اقتصادی جامعهشان یاری میرسانند. پیامدهای این حضور، گاه به شکل افزایش [[اعتمادبهنفس]] و استقلال فردی، گاه در قالب تحکیم پیوندهای خانوادگی، و گاه بهسان گسترش عدالت و رفاه اجتماعی نمایان میشود. با اینحال، این مسیر بیچالش نیست؛ فشارهای روانی، ناهماهنگی میان نقشها و موانع ساختاری، همچنان در راه مشارکت کامل زنان وجود دارد. در ایران نیز، این روند از دوره [[زنان در نهضت مشروطه|مشروطه]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و پس از آن، دستخوش تحولات چشمگیری بوده و زنان گامهای بلندی در عرصههای علمی، فرهنگی و سیاسی برداشتهاند. با وجود کاستیها، مسیر مشارکت اجتماعی زنان بر پایه ارزشهای بومی و اسلامی، مسیری رو به رشد و امیدبخش است. | |||
مشارکت | |||
این | == مفهومشناسی == | ||
در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] و کارآمدی اجتماعی گفته میشود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیتهایی اطلاق میشود که به ارتقای وضعیت جامعه و روابط اجتماعی کمک میکند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> بر این اساس، زنان افزونبر نقشهای خانوادگی، در ساختارها و فعالیتهای عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا میکنند.<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref> | |||
== شیوههای مشارکت == | |||
مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از حضور فیزیکی آنها در جامعه است<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref> و به دو شیوهٔ مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد: | |||
* مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصههای عمومی گفته میشود. مشارکت در فعالیتهای آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.<ref>[http://nj.jz.ac.ir/article_88583.html حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.]</ref> همچنین فعالیت آنان در انجمنها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، [[مساجد]] و گروههای داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> | |||
* مشارکت غیرمستقیم از طریق نقش [[زن در خانواده|زنان در خانواده]]، بهویژه [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]] و [[مدیریت زنان|مدیریت خانواده]]، صورت میگیرد. بر اساس این دیدگاه، تجربهها و الگوهای رفتاری شکلگرفته در خانواده بر اجتماعیشدن اعضای آن و در نتیجه بر نسلهای بعدی اثر میگذارد.<ref>سالاریفر، نظام خانواده در اسلام، 1383ش، ص30.</ref> | |||
== پیشینه تاریخی == | |||
میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دورههای تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای]</ref> در گزارشهای مربوط به ایران باستان، زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشتهاند.<ref>[https://sid.ir/paper/189660/fa سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.]</ref> در برخی تمدنهای دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیتهای بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت.<ref>[https://sid.ir/paper/189660/fa سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.]</ref> در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیتها در اکثر جوامع تشدید شد.<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> | |||
در | از دوره [[رنسانس]]، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. [[انقلاب صنعتی]] نیز با افزایش [[اشتغال زنان]] و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکلگیری جنبشهای سازمانیافته برای دستیابی به [[حقوق زنان]]، از جمله [[حق رأی زنان|حق رأی]]، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد.<ref>[https://khadije-esfahan.kowsarblog.ir/رنسانس-1-و-تغ-ر کیخسروی، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان.]</ref> در سده بیستم میلادی، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصههای اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاستگذاری بوده است.<ref>[https://president.ir/fa/97708 «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.]</ref> | ||
== | == حوزههای مشارکت == | ||
مشارکت اجتماعی زنان | مشارکت اجتماعی زنان بهدلیل نقش آنان در تأمین و پرورش نیروی انسانی، انتقال ارزشها و [[اجتماعیشدن]] نسلهای بعدی و نیز بهرهگیری از تواناییها و استعدادهای آنان در اجتماع،<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.</ref> علاوهبر [[تحکیم خانواده]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873821 حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، 1401ش، ص25.]</ref> از عوامل مؤثر در تحول و پیشرفت جامعه دانسته شده است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.</ref> حوزههای مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مردمپایه و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> اقتصادی و حرفهای، قرار میگیرد.<ref>علیمحمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟ 1387ش، ص65.</ref> این مشارکتها از فعالیت در انجمنها و نهادهای محلی و مردمپایه و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفهای، آموزش و پژوهش، فعالیتهای فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریهای را دربرمیگیرد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> | ||
== پیامدها == | |||
[[پرونده:مشارکت اجتماعی زنان۱.jpg|جایگزین=خدمات دندانپزشکی توسط یک زن دندانپزشک در اردوی جهادی استان مازندران|بندانگشتی|ارائه خدمات دندانپزشکی توسط یک زن دندانپزشک در اردوی جهادی در راستای توسعه خدمات پزشکی در مناطق کمبرخوردار. استان مازندران، شهریور ۱۴۰۴ش.]] | |||
پژوهشها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش [[اعتمادبهنفس]]، استقلال در [[مهارت تصمیمگیری|تصمیمگیری]]، تقویت پایگاه اجتماعی،<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.</ref> دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامهریزی مؤثر دانستهاند.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها به خود، جایگاهشان و نقششان در جامعه تغییر میکند. این تغییر موجب میشود خواستههای زنان واقعبینانهتر شود و آنها تلاش کنند زندگی سالمتر و آرامتری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه [[انتقادپذیری]] و حس واقعگرایی آنها مؤثر دانسته شده است.<ref>بروجردی، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.</ref> این مشارکت همچنین میتواند باعث استفاده بهتر از [[اوقات فراغت]] و تقویت امنیت روانی زنان شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref> | |||
در سطح [[خانواده]] نیز این مشارکت میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref> در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش [[روابط اجتماعی]]،<ref>محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.</ref> افزایش بهرهگیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک میکند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.<ref>Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.</ref> | |||
برخی اندیشمندان برای [[اشتغال زنان]] پیامدهایی منفی نیز برشمردهاند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، همزمانی مسئولیتهای شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا [[اعتمادبهنفس]] همراه شود.<ref>رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.</ref> در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به [[فرزندآوری]] و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان بهعنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.</ref> در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاهها اشتغال زنان را با تغییر نگرشهای جامعه دربارهٔ برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیبهای اجتماعی مرتبط دانستهاند.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.</ref> | |||
== | == چالشها و موانع == | ||
مشارکت اجتماعی | یکی از چالشهای مطرحشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، افزایش فشار روانی و تغییر در برخی [[روابط خانوادگی]] مرتبط با همزمانی مسئولیتهای [[خانه]] و محل کار است؛ در مقابل، برخی دیدگاهها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیتها میدانند.<ref>[https://sid.ir/paper/418805/fa شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.]</ref> از دیگر چالشهای مطرحشده، آن است که زنان بهجای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.<ref>[https://pkn.isu.ac.ir/article_865.html عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.]</ref><ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51655 خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> | ||
همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعهگرا، بر کمیتگرایی در سنجش مشارکت، کمرنگشدن برخی نقشهای خانوادگی، اهمیتیافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصتها و احتمال بهرهبرداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کردهاند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص259-260.</ref> از سوی دیگر، پایینتر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، بهویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوتهای فیزیولوژیک،<ref>ریتزر، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، 1379ش، ص471.</ref> تفاوتهای فردی و روانشناختی، شیوههای متفاوت جامعهپذیری دختران و پسران<ref>بشیریه، جامعهشناسی سیاسی، 1384ش، ص293.</ref> و ساختارهای فرهنگی و پدرسالارانه مطرح شده است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236.</ref> | |||
= مشارکت اجتماعی زنان در اسلام = | |||
در آموزههای اسلامی، [[زنان]] در کنار نقشهای [[مادری]] و [[نقش همسری زن|همسری]]، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref> قرآن و روایات، مسئولیت [[زن]] و [[مرد]] را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت میشناسند، هرچند در برخی دیدگاههای اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیتها متفاوت دانسته شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.]</ref> در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، بهویژه در [[همسری]]، [[مادری]] و [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]]، اهمیت ویژهای دارد، اما بهعنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمیشود؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> بلکه اندیشمندان مسلمان احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانستهاند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref> | |||
[[پیامبر اکرم]] فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> و فعالیت آموزشی [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] در میان زنان و مردان گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> همچنین، زنان در میان راویان احادیث [[امامان شیعه]] حضور داشتهاند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref> در روایات اسلامی نیز نمونههایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزههای اسلامی تأیید شده<ref>شمسالدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و بیعت زنان با پیامبر از نمونههای تاریخی آن دانسته شده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بیتا، ج3، ص137.]</ref> بااینحال، دربارهٔ تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.</ref> | |||
== | === الگوهای زنان نمونه در منابع اسلامی === | ||
مشارکت اجتماعی زنان در | در [[قرآن]] و منابع اسلامی، از برخی زنان بهعنوان نمونههایی از نقشآفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref> در برخی تفاسیر و پژوهشهای اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگیهایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاهها،<ref>[https://pdf.lib.efatwa.ir/91003/4/306 هیثمی، مجمعالزوائد، 1408ق، ج4، ص306.]</ref> مدیریت چالشها و دشواریها<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/19/579 طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.]</ref> و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است.<ref>جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.</ref> در این منابع، آسیه، همسر فرعون، بهعنوان نمونهای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12023/10/64 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.]</ref> [[حضرت مریم|مریم]] نیز در قرآن بهعنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/232 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12013/1/174/ثمان عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.]</ref> [[حضرت خدیجه|خدیجه]] نیز در منابع اسلامی بهعنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته میشود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد.<ref>حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنیعشری، 1363ش، ج14، ص256.</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/11008/35/425 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، 1379ق، ج3، ص320.]</ref> همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونهای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیمگیری سیاسی در قرآن است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40049/1/367 ابنحبیب البغدادی، المحبر، بیتا، ص367.]</ref> زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزههای اسلامی در حوزههای گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/44786/1/162/ام_عماره_احد مقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیتا، ج1، ص162.]</ref> آنها در زمان [[جنگ]] با [[پرستار|پرستاری]] از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزشهای اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.<ref>[https://lib.eshia.ir/40238/1/0 ابنسعد، الطبقات الکبری، بیتا، ج8، ص414.]</ref> | ||
با | === چارچوبها === | ||
در [[فقه اسلامی]]، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با [[نامحرم]] است؛ از جمله رعایت [[حجاب]]،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> پرهیز از [[آرایش زن در اسلام|خودآرایی]] و [[جلوهنمایی زنان|خودنمایی]]،<ref>سورهٔ احزاب، آیه33.</ref> رعایت وقار در گفتار<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و رفتار،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> کنترل نگاه، پرهیز از [[رابطه نامشروع|روابط نامشروع]]<ref>سورهٔ نور، آیه30-31.</ref><ref>کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.</ref> و گفتوگوهای غیراخلاقی<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.<ref>کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.</ref> در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، حجاب را ناظر به حفظ [[کرامت زن]]، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر میکنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref><ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.</ref> | |||
برخی دیدگاهها نقش زن را عمدتاً به [[خانه]] و [[خانواده]] محدود میکنند، در حالی که دیدگاههای دیگر میان مسئولیتهای خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمیبینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی تأکید دارند.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.</ref> در برخی دیدگاههای فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیتهای خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمیشود، از اولویتهای مهم زندگی خانوادگی زنان بهشمار میرود.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.</ref> در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در [[مدیریت زنان|مدیریت خانواده]] و تربیت فرزندان دارد<ref>[https://farsi.khamenei.ir/mobile-content?id=39134 خامنهای، «دیدار مداحان اهلبیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.]</ref> و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیتهای خانوادگی و تواناییهایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.</ref> | |||
==مشارکت اجتماعی زنان | == مشارکت اجتماعی زنان در ایران == | ||
=== دورهٔ مشروطه === | |||
[[پرونده:مشارکت اجتماعی زنان۲.jpg|جایگزین=هیئت مدیره «جمعیت نسوان وطن خواه»|بندانگشتی|هیئت مدیره «جمعیت نسوان وطن خواه»، یک انجمن فعال در دوره مشروطهخواهی در تهران (۱۹۲۳-۱۹۳۳)]] | |||
حضور اجتماعی زنان در ایران پیشینهای طولانی دارد، اما در [[دوره مشروطه]] در قالب فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و انجمنی بهصورت سازمانیافته گسترش یافت. با وجود مشارکت برخی زنان در [[نهضت مشروطه]]،<ref>[https://dolat.ir/detail/174722 مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref> قانون اساسی مشروطه حقوق سیاسی مشخصی برای زنان در نظر نگرفت و وضعیت حقوقی آنان در مقایسه با دورهٔ پیش از مشروطه تغییر اساسی نکرد. در این دوره، بخشی از زنان از طریق خانواده و در پیوند با فعالیتهای سیاسی پدران یا همسران خود در عرصهٔ اجتماعی حضور داشتند. از دورهٔ مشروطه به بعد، انجمنها و تشکلهایی با هدف پیگیری مسائل و حقوق زنان شکل گرفتند که از جمله آنها میتوان به [[انجمن مخدرات وطن]] و [[جمعیت نسوان وطنخواه|جمعیت نسوان وطنخواه]] اشاره کرد. با این حال، دامنهٔ عضویت و میزان ارتباط این تشکلها با عموم زنان جامعه محدود بود و بهباور محققان، مطالبات آنها با خواستههای بخشهای مختلف زنان ایران در آن دوره سازگار نبوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/99525/زن،_هویت_و_انقلاب_اسلامی محمدی، «زن، هویت و انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
=== | === دورهٔ پهلوی === | ||
[[پرونده:مشارکت اجتماعی زنان۳.png|جایگزین=پریسا در حال اجرای ترانه در جشن هنر شیراز|بندانگشتی|پریسا در حال اجرای ترانه در جشن هنر شیراز سال ۱۳۴۶ش]] | |||
در دورهٔ [[رضاشاه پهلوی]]، نام هیچ زنی بهعنوان مدیر سیاسی در ایران ثبت نشد، اما در دورهٔ [[محمدرضا پهلوی]]، اولین گروه از زنان در انتخابات [[مجلس شورای ملی|مجلس]] [[مجلس شورای ملی|شورای ملی]] سال ۱۳۴۲ش به صورت کاندیداهای «کنگره آزاد زنان و آزاد مردان» به مجلس راه یافتند. در همین دوران، [[فرخرو پارسای]] اولین و البته تنها وزیر زن ایرانی بوده است. برخی مورخان سیاسی معتقدند زنانی در دو مجلس سنا و [[مجلس شورای ملی|شورای ملی]] راه مییافتند که با سیاستهای حاکم منطبق و همسو بودند. بسیاری از این زنان از همسران و بستگان رجال و متنفذین یا امرای ارتش محسوب میشدند.<ref>[https://dolat.ir/detail/174722 مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref> بر اساس برخی پژوهشهای منتشرشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، در دورهٔ پهلوی، بخش قابلتوجهی از زنان از دسترسی به آگاهیهای سیاسی و اجتماعی کافی برخوردار نبودند و سیاستهای فرهنگی حکومت به ترویج الگوهایی از [[مصرفگرایی]] و [[تجملگرایی]] متهم شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref> در همین پژوهشها، برخی اقدامات حکومت در زمینهٔ حقوق و مشارکت اجتماعی زنان نیز بیشتر جنبهٔ تبلیغاتی دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref> | |||
=== | === دوران انقلاب اسلامی === | ||
[[پرونده: | [[پرونده:مشارکت اجتماعی زنان۴.jpg|جایگزین=نمایندگان زن مجلس دوازدهم شورای اسلامی|بندانگشتی|نمایندگان زن مجلس دوازدهم شورای اسلامی در سال ۱۴۰۳ش؛ نمادی از مشارکت سیاسی زنان.]] | ||
پساز آن، زنان در جریان [[انقلاب اسلامی ایران]] در فعالیتهای مختلف سیاسی و اعتراضی مشارکت داشتند. این فعالیتها، بنا بر گزارشهای موجود، از تشکیل و حضور در جلسات سیاسی و توزیع اعلامیه تا تحمل زندان و شکنجه، شرکت در تظاهرات و حضور در درگیریهای خیابانی را دربرمیگرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref> بعداز انقلاب اسلامی، [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، حقوق سیاسی زنان از جمله حق رأی و [[مشارکت در انتخابات]] را به رسمیت شناخت. زنان از نخستین دورهٔ انتخابات پساز انقلاب اسلامی در انتخابات شرکت کردند و امکان نامزدی و انتخابشدن در نهادهای سیاسی نیز برای آنان فراهم شد. بر اساس آمارهای ارائهشده در این گزارش، سهم زنان از جمعیت دانشجویی، نرخ باسوادی زنان، شمار زنان شاغل در آموزشوپرورش و تعداد پزشکان و اعضای هیئت علمی زن افزایش یافت. در عرصهٔ سیاسی و مدیریتی نیز زنان به [[مجلس شورای اسلامی]]، دولت در پستهای معاونت و وزارت، فرمانداری و برخی هیئتهای دیپلماتیک راه یافتند.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/kRqBv «انقلاب در مشارکت اجتماعی زنان»، وبسایت مؤسسه همشهری.]</ref> حضور و مشارکت زنان در [[جنگ ایران و عراق]] نیز از نمونههای دیگر مشارکت اجتماعی زنان دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref> | |||
از | |||
زنان در | در برخی مطالعات افزایش دسترسی زنان به آموزش عالی و حضور آنان در مشاغل تخصصی، از عوامل مؤثر در تغییر الگوی مشارکت اجتماعی آنان دانسته شده است. برخی دیدگاهها این تحول را در چارچوب فرهنگ ایرانیاسلامی تبیین میکنند. بر اساس این دیدگاه، مشارکت اجتماعی زنان در ایران امتداد برخی سنتهای فرهنگی و دینی در زمینه فعالیتهای اجتماعی و خیرخواهانه است و گسترش آموزش عالی و تخصصیشدن فعالیتها، دامنه و شکل این مشارکت را تغییر داده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404091912817/زن-مسلمان-ایرانی-الگوی-نوین-مشارکت-اجتماعی-در-جهان-اسلام شیخی، «زن مسلمان ایرانی؛ الگوی نوین مشارکت اجتماعی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> برخی تحیلیلگران بر این باورند که هرچند مشارکت اجتماعی زنان در حوزههایی مانند آموزش، سلامت، [[اشتغال زنان|اشتغال]]، [[خانواده]] و مشارکت سیاسی افزایش داشته است است؛ اما مشارکت اقتصادی و حضور زنان در برخی سطوح تصمیمگیری سیاسی و مدیریتی همچنان کمتر از مردان است.<ref>[https://isr.ut.ac.ir/fa/w/تحلیل-وضعیت-اجتماعی-زنان-در-ایران؛-دکتر-حنان-زارع زارع، «تحلیل وضعیت اجتماعی زنان در ایران»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.]</ref> بر پایه برخی پژوهشها، درک درست از مشارکت زنان در ایران نیازمند عبور از نگاههای کلیشهای و مقایسه با الگوهای غربی است<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_2487_ae6f97c2b4e0616ca84a3b837f53d4ff.pdf صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص38.]</ref> و بر پرهیز از قضاوتهای سیاسی و قرائت تکبعدی دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان تأکید دارند.<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_2487_ae6f97c2b4e0616ca84a3b837f53d4ff.pdf صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص58-60.]</ref> | ||
== پانویس == | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}}* قرآن کریم | {{آغاز منابع}} | ||
* قرآن کریم. | |||
* ابنحبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بیتا. | * ابنحبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بیتا. | ||
* ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا. | * ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا. | ||
* ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق. | * ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق. | ||
* اسحاقی، سید حسین، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، رواق اندیشه، شماره سیوسه، ۱۳۸۳ش. | |||
* «انقلاب در مشارکت اجتماعی زنان»، وبسایت مؤسسه همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۰ش. | |||
* آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش. | |||
* بروجردی، اشرف، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، زنان؛ مشارکت و برنامهریزی برای توسعهٔ پایدار۲، مرکز امور زنان، ۱۳۸۱ش. | * بروجردی، اشرف، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، زنان؛ مشارکت و برنامهریزی برای توسعهٔ پایدار۲، مرکز امور زنان، ۱۳۸۱ش. | ||
* | * بشیریه، حسین، جامعهشناسی سیاسی، تهران، نی، ۱۳۸۴ش. | ||
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش. | * جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش. | ||
* حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش. | * حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش. | ||
* حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنیعشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش. | * حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنیعشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش. | ||
* حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، ماهنامه پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شماره ۴۶، ۱۴۰۱ش. | |||
* حقانی، ریحانه، «مطالعهٔ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، فصلنامهٔ علمی- تخصیی مطالعات قرآنی نامه جامعه، دوره ۵، شماره ۱۲۷، شماره پیاپی ۱۲۷، ۱۳۹۷ش. | * حقانی، ریحانه، «مطالعهٔ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، فصلنامهٔ علمی- تخصیی مطالعات قرآنی نامه جامعه، دوره ۵، شماره ۱۲۷، شماره پیاپی ۱۲۷، ۱۳۹۷ش. | ||
* حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا. | * حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا. | ||
* خامنهای، سیدعلی، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۲۰ اسفند ۱۳۷۵ش. | |||
* خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۱۴ دی ۱۴۰۱ش. | * خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۱۴ دی ۱۴۰۱ش. | ||
* خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ انتشار: ۵ مرداد ۱۳۸۴ش. | |||
* خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار | |||
* خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | * خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | ||
* خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، دفتر آیتالله العظمی الخوئی، ۱۴۰۹ق. | |||
* رستگار خالد، امیر، خانواده، کار، جنسیت، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی - اجتماعی زنان، ۱۳۸۳ش. | |||
* ریتزر، جورج، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، ترجمهٔ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۷۹ش. | |||
* زارع، حنان، «تحلیل وضعیت اجتماعی زنان در ایران»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، تاریخ درج مطلب: ۰۱ خرداد ۱۴۰۴ش. | |||
* زعفرانچی، لیلا سادات، اشتغال زنان، تهران، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش. | |||
* «زنان ایرانی پس از انقلاب؛ عزت مادرانه، پیشرفت اجتماعی- سیاسی و کرامت انسانی»، وبسایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش. | * «زنان ایرانی پس از انقلاب؛ عزت مادرانه، پیشرفت اجتماعی- سیاسی و کرامت انسانی»، وبسایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش. | ||
* سالاریفر، محمدرضا، نظام خانواده در اسلام، چ۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش. | * سالاریفر، محمدرضا، نظام خانواده در اسلام، چ۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش. | ||
* سنجری، سیده سعیده، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۹۰ش. | * سنجری، سیده سعیده، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۹۰ش. | ||
* شادیطلب، ژاله، «مشارکت اجتماعی زنان»، پژوهش زنان، دوره ۱، سال ۳، شماره ۷، ۱۳۸۲ش. | * شادیطلب، ژاله، «مشارکت اجتماعی زنان»، پژوهش زنان، دوره ۱، سال ۳، شماره ۷، ۱۳۸۲ش. | ||
* | * شمسالدین، محمدمهدی، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، بیروت، موسسة المنار، ۱۳۷۳ش. | ||
* شیخی، زهرا، «زن مسلمان ایرانی؛ الگوی نوین مشارکت اجتماعی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* صادقی، سهیلا؛ خادمی، عاطفه، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۵ش. | |||
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش. | * طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش. | ||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق. | * طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق. | ||
* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چاپ اول، ۱۳۹۰ش. | |||
* علیمحمدی، کاظم، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۸۷ش. | |||
* عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق. | * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق. | ||
* عیوضی، محمدرحیم و کریمی، غلامرضا، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، مجلهٔ دانش سیاسی، سال ۷، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۴، ۱۳۹۰ش. | * عیوضی، محمدرحیم و کریمی، غلامرضا، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، مجلهٔ دانش سیاسی، سال ۷، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۴، ۱۳۹۰ش. | ||
* فاضلی بیارجمندی، احمد، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، قم، میثم تمار، ۱۳۸۱ش. | |||
* قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش. | * قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش. | ||
* | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش. | |||
* کیخسروی، فاطمه، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۱ش. | * کیخسروی، فاطمه، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۱ش. | ||
* مارک، جاشوا، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory، تاریخ درج مطلب: ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰م. | * مارک، جاشوا، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory، تاریخ درج مطلب: ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰م. | ||
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، | * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق. | ||
* محسنی تبریزی، علیرضا، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۶۹ش. | * محسنی تبریزی، علیرضا، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۶۹ش. | ||
* محمدی، فاطمه، «زن، هویت و انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۹ش. | |||
* مروتی، کتایون، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۸۷ش. | |||
* مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، شارح: زینالدین بن علی، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش. | |||
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چ۲، ۱۳۷۹ش. | |||
* مقریزی، تقیالدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیجا، دارالکتب العلمیة، بیتا. | * مقریزی، تقیالدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیجا، دارالکتب العلمیة، بیتا. | ||
* نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش. | |||
* نیکبین صداقتی، فاطمه و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش. | * نیکبین صداقتی، فاطمه و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش. | ||
* هیثمی، نورالدین، مجمعالزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق. | * هیثمی، نورالدین، مجمعالزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق. | ||
{{آغاز چپچین}} | |||
* Hanish, marhus, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005. | * Hanish, marhus, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005. | ||
* Midgley, James, Anthony Hall, Margaret Hardiman, and Dhanpaul Narine, Community Participation, Social Development, and the State, London, UK: Methuen, 1989. | * Midgley, James, Anthony Hall, Margaret Hardiman, and Dhanpaul Narine, Community Participation, Social Development, and the State, London, UK: Methuen, 1989. | ||
{{پایان چپچین}} | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
[[رده:مصورسازی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۰۵
 تصویری از دانشجویان دختر در مراسم فارغالتحصیلی دانشجویان علوم پزشکی سراسر کشور در رواق امام خمینی حرم امام رضا، ۲۱ تیر ۱۴۰۲. |
مشارکت اجتماعی زنان؛ حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، مردمپایه، علمی و فرهنگی.
مشارکت اجتماعی زنان، از نیرومندترین موتورهای تحول در جوامع بشری است. این مشارکت از قرنها پیش، در تمدنهای گوناگون، با فراز و نشیبهایی همراه بوده و در سدههای اخیر به یکی از پایههای توسعه انسانی بدل شده است. امروزه زنان در حوزههای گوناگون، از سیاست و اقتصاد تا علم و هنر، حضوری مؤثر و پویا دارند، بیآنکه نقشهای بنیادین خود در خانواده را کنار بگذارند. آنان با تکیه بر آگاهی، مهارت و توانایی، به بهبود وضعیت خود و به ارتقای سلامت روانی، اجتماعی و اقتصادی جامعهشان یاری میرسانند. پیامدهای این حضور، گاه به شکل افزایش اعتمادبهنفس و استقلال فردی، گاه در قالب تحکیم پیوندهای خانوادگی، و گاه بهسان گسترش عدالت و رفاه اجتماعی نمایان میشود. با اینحال، این مسیر بیچالش نیست؛ فشارهای روانی، ناهماهنگی میان نقشها و موانع ساختاری، همچنان در راه مشارکت کامل زنان وجود دارد. در ایران نیز، این روند از دوره مشروطه تا انقلاب اسلامی و پس از آن، دستخوش تحولات چشمگیری بوده و زنان گامهای بلندی در عرصههای علمی، فرهنگی و سیاسی برداشتهاند. با وجود کاستیها، مسیر مشارکت اجتماعی زنان بر پایه ارزشهای بومی و اسلامی، مسیری رو به رشد و امیدبخش است.
مفهومشناسی
در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، همبستگی و کارآمدی اجتماعی گفته میشود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیتهایی اطلاق میشود که به ارتقای وضعیت جامعه و روابط اجتماعی کمک میکند.[۱] بر این اساس، زنان افزونبر نقشهای خانوادگی، در ساختارها و فعالیتهای عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا میکنند.[۲]
شیوههای مشارکت
مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از حضور فیزیکی آنها در جامعه است[۳] و به دو شیوهٔ مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد:
- مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصههای عمومی گفته میشود. مشارکت در فعالیتهای آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.[۴] همچنین فعالیت آنان در انجمنها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروههای داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.[۵]
- مشارکت غیرمستقیم از طریق نقش زنان در خانواده، بهویژه تربیت فرزندان و مدیریت خانواده، صورت میگیرد. بر اساس این دیدگاه، تجربهها و الگوهای رفتاری شکلگرفته در خانواده بر اجتماعیشدن اعضای آن و در نتیجه بر نسلهای بعدی اثر میگذارد.[۶]
پیشینه تاریخی
میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دورههای تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است.[۷] در گزارشهای مربوط به ایران باستان، زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشتهاند.[۸] در برخی تمدنهای دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛[۹] در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیتهای بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت.[۱۰] در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیتها در اکثر جوامع تشدید شد.[۱۱]
از دوره رنسانس، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. انقلاب صنعتی نیز با افزایش اشتغال زنان و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکلگیری جنبشهای سازمانیافته برای دستیابی به حقوق زنان، از جمله حق رأی، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد.[۱۲] در سده بیستم میلادی، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصههای اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاستگذاری بوده است.[۱۳]
حوزههای مشارکت
مشارکت اجتماعی زنان بهدلیل نقش آنان در تأمین و پرورش نیروی انسانی، انتقال ارزشها و اجتماعیشدن نسلهای بعدی و نیز بهرهگیری از تواناییها و استعدادهای آنان در اجتماع،[۱۴] علاوهبر تحکیم خانواده،[۱۵] از عوامل مؤثر در تحول و پیشرفت جامعه دانسته شده است.[۱۶] حوزههای مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مردمپایه و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،[۱۷] اقتصادی و حرفهای، قرار میگیرد.[۱۸] این مشارکتها از فعالیت در انجمنها و نهادهای محلی و مردمپایه و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفهای، آموزش و پژوهش، فعالیتهای فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریهای را دربرمیگیرد.[۱۹]
پیامدها
پژوهشها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبهنفس، استقلال در تصمیمگیری، تقویت پایگاه اجتماعی،[۲۰] دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامهریزی مؤثر دانستهاند.[۲۱] کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها به خود، جایگاهشان و نقششان در جامعه تغییر میکند. این تغییر موجب میشود خواستههای زنان واقعبینانهتر شود و آنها تلاش کنند زندگی سالمتر و آرامتری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقعگرایی آنها مؤثر دانسته شده است.[۲۲] این مشارکت همچنین میتواند باعث استفاده بهتر از اوقات فراغت و تقویت امنیت روانی زنان شود.[۲۳]
در سطح خانواده نیز این مشارکت میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.[۲۴] در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش روابط اجتماعی،[۲۵] افزایش بهرهگیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک میکند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی[۲۶] و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.[۲۷]
برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمردهاند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، همزمانی مسئولیتهای شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا اعتمادبهنفس همراه شود.[۲۸] در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به فرزندآوری و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان بهعنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.[۲۹] در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاهها اشتغال زنان را با تغییر نگرشهای جامعه دربارهٔ برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیبهای اجتماعی مرتبط دانستهاند.[۳۰]
چالشها و موانع
یکی از چالشهای مطرحشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، افزایش فشار روانی و تغییر در برخی روابط خانوادگی مرتبط با همزمانی مسئولیتهای خانه و محل کار است؛ در مقابل، برخی دیدگاهها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیتها میدانند.[۳۱] از دیگر چالشهای مطرحشده، آن است که زنان بهجای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.[۳۲][۳۳]
همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعهگرا، بر کمیتگرایی در سنجش مشارکت، کمرنگشدن برخی نقشهای خانوادگی، اهمیتیافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصتها و احتمال بهرهبرداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کردهاند.[۳۴] از سوی دیگر، پایینتر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، بهویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوتهای فیزیولوژیک،[۳۵] تفاوتهای فردی و روانشناختی، شیوههای متفاوت جامعهپذیری دختران و پسران[۳۶] و ساختارهای فرهنگی و پدرسالارانه مطرح شده است.[۳۷]
مشارکت اجتماعی زنان در اسلام
در آموزههای اسلامی، زنان در کنار نقشهای مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.[۳۸] قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت میشناسند، هرچند در برخی دیدگاههای اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیتها متفاوت دانسته شده است.[۳۹] در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، بهویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژهای دارد، اما بهعنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمیشود؛[۴۰] بلکه اندیشمندان مسلمان احیای نظام حقوقی زن در خانواده و اجتماع را ضروری دانستهاند.[۴۱]
پیامبر اکرم فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته[۴۲] و فعالیت آموزشی حضرت فاطمه و حضرت زینب در میان زنان و مردان گزارش شده است.[۴۳] همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشتهاند.[۴۴] در روایات اسلامی نیز نمونههایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.[۴۵] مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزههای اسلامی تأیید شده[۴۶] و بیعت زنان با پیامبر از نمونههای تاریخی آن دانسته شده است؛[۴۷] بااینحال، دربارهٔ تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۴۸]
الگوهای زنان نمونه در منابع اسلامی
در قرآن و منابع اسلامی، از برخی زنان بهعنوان نمونههایی از نقشآفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است.[۴۹] در برخی تفاسیر و پژوهشهای اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگیهایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاهها،[۵۰] مدیریت چالشها و دشواریها[۵۱] و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است.[۵۲] در این منابع، آسیه، همسر فرعون، بهعنوان نمونهای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است.[۵۳][۵۴] مریم نیز در قرآن بهعنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد.[۵۵][۵۶] خدیجه نیز در منابع اسلامی بهعنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته میشود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد.[۵۷][۵۸] همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونهای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیمگیری سیاسی در قرآن است.[۵۹] زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزههای اسلامی در حوزههای گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند.[۶۰] آنها در زمان جنگ با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزشهای اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.[۶۱]
چارچوبها
در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،[۶۲] پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،[۶۳] رعایت وقار در گفتار[۶۴] و رفتار،[۶۵] کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع[۶۶][۶۷] و گفتوگوهای غیراخلاقی[۶۸] و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.[۶۹] در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، حجاب را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر میکنند.[۷۰][۷۱]
برخی دیدگاهها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود میکنند، در حالی که دیدگاههای دیگر میان مسئولیتهای خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمیبینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی تأکید دارند.[۷۲] در برخی دیدگاههای فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیتهای خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمیشود، از اولویتهای مهم زندگی خانوادگی زنان بهشمار میرود.[۷۳] در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد[۷۴] و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیتهای خانوادگی و تواناییهایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.[۷۵]
مشارکت اجتماعی زنان در ایران
دورهٔ مشروطه
حضور اجتماعی زنان در ایران پیشینهای طولانی دارد، اما در دوره مشروطه در قالب فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و انجمنی بهصورت سازمانیافته گسترش یافت. با وجود مشارکت برخی زنان در نهضت مشروطه،[۷۶] قانون اساسی مشروطه حقوق سیاسی مشخصی برای زنان در نظر نگرفت و وضعیت حقوقی آنان در مقایسه با دورهٔ پیش از مشروطه تغییر اساسی نکرد. در این دوره، بخشی از زنان از طریق خانواده و در پیوند با فعالیتهای سیاسی پدران یا همسران خود در عرصهٔ اجتماعی حضور داشتند. از دورهٔ مشروطه به بعد، انجمنها و تشکلهایی با هدف پیگیری مسائل و حقوق زنان شکل گرفتند که از جمله آنها میتوان به انجمن مخدرات وطن و جمعیت نسوان وطنخواه اشاره کرد. با این حال، دامنهٔ عضویت و میزان ارتباط این تشکلها با عموم زنان جامعه محدود بود و بهباور محققان، مطالبات آنها با خواستههای بخشهای مختلف زنان ایران در آن دوره سازگار نبوده است.[۷۷]
دورهٔ پهلوی
در دورهٔ رضاشاه پهلوی، نام هیچ زنی بهعنوان مدیر سیاسی در ایران ثبت نشد، اما در دورهٔ محمدرضا پهلوی، اولین گروه از زنان در انتخابات مجلس شورای ملی سال ۱۳۴۲ش به صورت کاندیداهای «کنگره آزاد زنان و آزاد مردان» به مجلس راه یافتند. در همین دوران، فرخرو پارسای اولین و البته تنها وزیر زن ایرانی بوده است. برخی مورخان سیاسی معتقدند زنانی در دو مجلس سنا و شورای ملی راه مییافتند که با سیاستهای حاکم منطبق و همسو بودند. بسیاری از این زنان از همسران و بستگان رجال و متنفذین یا امرای ارتش محسوب میشدند.[۷۸] بر اساس برخی پژوهشهای منتشرشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، در دورهٔ پهلوی، بخش قابلتوجهی از زنان از دسترسی به آگاهیهای سیاسی و اجتماعی کافی برخوردار نبودند و سیاستهای فرهنگی حکومت به ترویج الگوهایی از مصرفگرایی و تجملگرایی متهم شده است.[۷۹] در همین پژوهشها، برخی اقدامات حکومت در زمینهٔ حقوق و مشارکت اجتماعی زنان نیز بیشتر جنبهٔ تبلیغاتی دانسته شده است.[۸۰]
دوران انقلاب اسلامی
پساز آن، زنان در جریان انقلاب اسلامی ایران در فعالیتهای مختلف سیاسی و اعتراضی مشارکت داشتند. این فعالیتها، بنا بر گزارشهای موجود، از تشکیل و حضور در جلسات سیاسی و توزیع اعلامیه تا تحمل زندان و شکنجه، شرکت در تظاهرات و حضور در درگیریهای خیابانی را دربرمیگرفت.[۸۱] بعداز انقلاب اسلامی، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حقوق سیاسی زنان از جمله حق رأی و مشارکت در انتخابات را به رسمیت شناخت. زنان از نخستین دورهٔ انتخابات پساز انقلاب اسلامی در انتخابات شرکت کردند و امکان نامزدی و انتخابشدن در نهادهای سیاسی نیز برای آنان فراهم شد. بر اساس آمارهای ارائهشده در این گزارش، سهم زنان از جمعیت دانشجویی، نرخ باسوادی زنان، شمار زنان شاغل در آموزشوپرورش و تعداد پزشکان و اعضای هیئت علمی زن افزایش یافت. در عرصهٔ سیاسی و مدیریتی نیز زنان به مجلس شورای اسلامی، دولت در پستهای معاونت و وزارت، فرمانداری و برخی هیئتهای دیپلماتیک راه یافتند.[۸۲] حضور و مشارکت زنان در جنگ ایران و عراق نیز از نمونههای دیگر مشارکت اجتماعی زنان دانسته شده است.[۸۳]
در برخی مطالعات افزایش دسترسی زنان به آموزش عالی و حضور آنان در مشاغل تخصصی، از عوامل مؤثر در تغییر الگوی مشارکت اجتماعی آنان دانسته شده است. برخی دیدگاهها این تحول را در چارچوب فرهنگ ایرانیاسلامی تبیین میکنند. بر اساس این دیدگاه، مشارکت اجتماعی زنان در ایران امتداد برخی سنتهای فرهنگی و دینی در زمینه فعالیتهای اجتماعی و خیرخواهانه است و گسترش آموزش عالی و تخصصیشدن فعالیتها، دامنه و شکل این مشارکت را تغییر داده است.[۸۴] برخی تحیلیلگران بر این باورند که هرچند مشارکت اجتماعی زنان در حوزههایی مانند آموزش، سلامت، اشتغال، خانواده و مشارکت سیاسی افزایش داشته است است؛ اما مشارکت اقتصادی و حضور زنان در برخی سطوح تصمیمگیری سیاسی و مدیریتی همچنان کمتر از مردان است.[۸۵] بر پایه برخی پژوهشها، درک درست از مشارکت زنان در ایران نیازمند عبور از نگاههای کلیشهای و مقایسه با الگوهای غربی است[۸۶] و بر پرهیز از قضاوتهای سیاسی و قرائت تکبعدی دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان تأکید دارند.[۸۷]
پانویس
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.
- ↑ Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.
- ↑ Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.
- ↑ حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.
- ↑ سالاریفر، نظام خانواده در اسلام، 1383ش، ص30.
- ↑ خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای
- ↑ سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.
- ↑ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.
- ↑ سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.
- ↑ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.
- ↑ کیخسروی، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان.
- ↑ «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.
- ↑ حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، 1401ش، ص25.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.
- ↑ علیمحمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟ 1387ش، ص65.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.
- ↑ بروجردی، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.
- ↑ محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.
- ↑ Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.
- ↑ رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.
- ↑ عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص259-260.
- ↑ ریتزر، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، 1379ش، ص471.
- ↑ بشیریه، جامعهشناسی سیاسی، 1384ش، ص293.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236.
- ↑ نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.
- ↑ خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.
- ↑ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.
- ↑ کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.
- ↑ شمسالدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.
- ↑ حلبی، سیره حلبی، بیتا، ج3، ص137.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
- ↑ هیثمی، مجمعالزوائد، 1408ق، ج4، ص306.
- ↑ طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنیعشری، 1363ش، ج14، ص256.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، 1379ق، ج3، ص320.
- ↑ ابنحبیب البغدادی، المحبر، بیتا، ص367.
- ↑ مقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیتا، ج1، ص162.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، بیتا، ج8، ص414.
- ↑ سورهٔ نور، آیه31.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه33.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه32.
- ↑ سورهٔ نور، آیه31.
- ↑ سورهٔ نور، آیه30-31.
- ↑ کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه32.
- ↑ کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.
- ↑ حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.
- ↑ خامنهای، «دیدار مداحان اهلبیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.
- ↑ مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.
- ↑ محمدی، «زن، هویت و انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.
- ↑ اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.
- ↑ اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.
- ↑ اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.
- ↑ «انقلاب در مشارکت اجتماعی زنان»، وبسایت مؤسسه همشهری.
- ↑ اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.
- ↑ شیخی، «زن مسلمان ایرانی؛ الگوی نوین مشارکت اجتماعی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ زارع، «تحلیل وضعیت اجتماعی زنان در ایران»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
- ↑ صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص38.
- ↑ صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص58-60.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنحبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بیتا.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- اسحاقی، سید حسین، «موانع، راهبردها و آسیبهای مشارکت اجتماعی زنان»، رواق اندیشه، شماره سیوسه، ۱۳۸۳ش.
- «انقلاب در مشارکت اجتماعی زنان»، وبسایت مؤسسه همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
- آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
- بروجردی، اشرف، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، زنان؛ مشارکت و برنامهریزی برای توسعهٔ پایدار۲، مرکز امور زنان، ۱۳۸۱ش.
- بشیریه، حسین، جامعهشناسی سیاسی، تهران، نی، ۱۳۸۴ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنیعشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، ماهنامه پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شماره ۴۶، ۱۴۰۱ش.
- حقانی، ریحانه، «مطالعهٔ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، فصلنامهٔ علمی- تخصیی مطالعات قرآنی نامه جامعه، دوره ۵، شماره ۱۲۷، شماره پیاپی ۱۲۷، ۱۳۹۷ش.
- حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۲۰ اسفند ۱۳۷۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ انتشار: ۵ مرداد ۱۳۸۴ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، دفتر آیتالله العظمی الخوئی، ۱۴۰۹ق.
- رستگار خالد، امیر، خانواده، کار، جنسیت، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی - اجتماعی زنان، ۱۳۸۳ش.
- ریتزر، جورج، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، ترجمهٔ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۷۹ش.
- زارع، حنان، «تحلیل وضعیت اجتماعی زنان در ایران»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، تاریخ درج مطلب: ۰۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- زعفرانچی، لیلا سادات، اشتغال زنان، تهران، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش.
- «زنان ایرانی پس از انقلاب؛ عزت مادرانه، پیشرفت اجتماعی- سیاسی و کرامت انسانی»، وبسایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
- سالاریفر، محمدرضا، نظام خانواده در اسلام، چ۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش.
- سنجری، سیده سعیده، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۹۰ش.
- شادیطلب، ژاله، «مشارکت اجتماعی زنان»، پژوهش زنان، دوره ۱، سال ۳، شماره ۷، ۱۳۸۲ش.
- شمسالدین، محمدمهدی، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، بیروت، موسسة المنار، ۱۳۷۳ش.
- شیخی، زهرا، «زن مسلمان ایرانی؛ الگوی نوین مشارکت اجتماعی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- صادقی، سهیلا؛ خادمی، عاطفه، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۵ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- علیمحمدی، کاظم، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۸۷ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- عیوضی، محمدرحیم و کریمی، غلامرضا، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، مجلهٔ دانش سیاسی، سال ۷، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۴، ۱۳۹۰ش.
- فاضلی بیارجمندی، احمد، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، قم، میثم تمار، ۱۳۸۱ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
- کیخسروی، فاطمه، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۱ش.
- مارک، جاشوا، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory، تاریخ درج مطلب: ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰م.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- محسنی تبریزی، علیرضا، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۶۹ش.
- محمدی، فاطمه، «زن، هویت و انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
- مروتی، کتایون، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۸۷ش.
- مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، شارح: زینالدین بن علی، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چ۲، ۱۳۷۹ش.
- مقریزی، تقیالدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیجا، دارالکتب العلمیة، بیتا.
- نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش.
- نیکبین صداقتی، فاطمه و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.
- هیثمی، نورالدین، مجمعالزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق.
- Hanish, marhus, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005.
- Midgley, James, Anthony Hall, Margaret Hardiman, and Dhanpaul Narine, Community Participation, Social Development, and the State, London, UK: Methuen, 1989.