عیلامی‌ها: تفاوت میان نسخه‌ها

== واژه‌شناسی ==

دربارۀ املای نام عیلامی‌ها، میان محققان اتفاق نظر کامل وجود ندارد. خود عیلامیان سرزمین خویش را هَلتَمتی (Haltamti) به معنای سرزمین خدا می‌نامیدند، اما نام رایج در متون همسایگان بین‌النهرینی (سومری، اکدی و عبری) از ریشۀ «ع ل م» به معنای بلندی مشتق شده است. ساکنان جنوب بین‌النهرین، به دلیل مشرف بودن کوه‌های زاگرس بر جلگه‌های سومر و اکد، این سرزمین را سرزمین بلند می‌خواندند. کتاب مقدس عبری نیز نام این سرزمین را با حرف «عین» ثبت کرده است. از این رو، نگارش عیلام هماهنگ با سنت دیرینۀ زبانی سامی و مستندات تاریخی به‌شمار رفته است.<ref>علی‌زاده، تئوری و عمل در باستان‌شناسی، ۱۳۸۶ش، ص ۱۴-۱۵.</ref>

اطلاعات در مورد عیلامیان تا پیش از کاوش‌های باستان‌شناسی عمدتاً از منابع جانبدارانۀ همسایگانشان گرفته شده است. کهن‌ترین این منابع، الواح و کتیبه‌های سومری و اکدی هستند که از عیلام به‌عنوان سرزمینی کوهستانی و ثروتمند یاد کرده‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام: یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲.]</ref> در کتاب مقدس در بخش استر هجده بار به شوش به‌عنوان تختگاه پادشاهان عیلام اشاره رفته است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان ... »، ۱۳۸۴ش، ص۳۶-۳۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «شوش در دوران هخامنشی...»، ۱۳۹۴ش، ص۶.]</ref> اشارۀ استرابون به شوش به‌عنوان پایتخت برگزیدۀ کوروش، از نمونه‌هایی حضور عیلام در استطوره‌های یونانی است.

کاوش‌های علمی در شوش از دهۀ ۱۸۵۰ میلادی با ویلیام کنت لفتوس آغاز شد و سپس توسط مارسل دیولافوا، ژاک دمرگان و رومن گیرشمن ادامه یافت. عزت‌الله نگهبان در هفت‌تپه و ویلیام سامنر در تل ملیان (انشان باستان) نیز کاوش‌های مهمی انجام دادند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127554_0ea171b9dcccdd7bc1056ee20e307bdb.pdf محمودیان، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی و باستان‌شناختی تمدن ایلام»، ۱۳۹۸ش، ص۱۱ و ۲۰.]</ref>

امروزه اسناد اکدی شوش شامل صدها سند حقوقی، اقتصادی و اداری منابع دست‌اول ارزشمندی برای فهم تاریخ و فرهنگ عیلامیان به‌دست می‌دهند.<ref>[https://sid.ir/paper/210685/fa بادامچی، «دادرسی در ایلام باستان ... »، ۱۳۹۲ش، ص۲۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل ... »، ۱۳۹۵ش، ص۱ و ۵.]</ref> در این میان، تلاش والتر هینتس در رمزگشایی خطوط عیلامی و پژوهش محققانی چون پیر آمیه، جرج کامرون و یوسف مجیدزاده، در افزایش اطلاعات در مورد عیلام نقش مهم داشته است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان ... »، ۱۳۸۴ش، ص۳۳.]</ref>

== '''<big>تبار، زبان و جغرافیا</big>''' ==

=== '''<big>تبار و زبان</big>'''===

دیدگاه‌های اولیه عیلامیان را نژاد سیاه یا حبشی می‌دانستند، اما پژوهش‌های جدیدتر عیلامیان را بومیان کوه‌های زاگرس می‌دانند که به مرور به دشت خوزستان راه یافته و از نظر نژادی، مستقل از سامی‌ها و هندواروپایی‌ها بوده‌اند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۹۶؛] پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۳۰؛ سایکس، تاریخ ایران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۶۴.</ref> با این حال، با دیگر اقوام منطقه درآمیخته و به‌تدریج عناصری از جمعیت‌های همسایه را در خود جذب کرده‌اند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۷-۶۸.</ref>

زبان عیلامی‌ها نیز مستقل از زبان‌های سامی و هندواروپایی بوده، تک‌خانواده با ساختاری پیوندی محسوب می‌شود.<ref>[https://jarcs.ut.ac.ir/article_93113_00b99677f40cb32c75cf930c87718819.pdf انتشاری نجف‌آبادی و خراشادی، «پژوهشی در چرایی غیبت اینشوشینک در متون مذهبی ... »، ۱۴۰۱-۱۴۰۲ش، ص۵۹؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۳.]</ref> این زبان آواهای ویژه‌ای داشت که تلفظ آن را برای غیر بومیان دشوار می‌کرد و در طول بیش از دو هزار سال در برابر زبان‌های مجاور از خود پایداری نشان داد. اما امروزه کمبود متون طولانی و نبود یک واژگان دوزبانه، فهم کامل آن را با دشواری روبرو کرده است. <ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص ۴۶ و ۱۱۴.</ref> همسو با هویت سیاه‌تباری عیلامی‌ها، نظریه‌ای نیز بر اساس شباهت‌های ساختاری با زبان‌های دراویدی، احتمال ارتباط ریشه‌های زبانی عیلامیان با شرق و جنوب آسیا را مطرح کرده است.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۳۵.</ref>

=== '''<big>قلمرو جغرافیایی</big>''' ===

عیلام در طول تاریخ خود مرزهای ثابتی نداشت. هستۀ اصلی آن‌ها را شوشان و زاگرس تشکیل می‌داد<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_127356_44ed5f61310737d0341bc00d50fdf7d1.pdf محمودی، «ساختار شکل‌گیری اولیۀ تمدن ایلام»، ۱۳۹۸ش، ص۲؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۲۳؛ متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی...، ۱۴۰۴ش، ص۴۷۴.</ref> که در اوج گسترش خود، از اوایل هزارۀ سوم تا اواسط هزارۀ اول پیش از میلاد، استان‌های امروزی خوزستان، فارس و بخش‌هایی از کرمان، لرستان، کردستان و کرمانشاه را در بر می‌گرفت و مرزهایش از غرب به رود دجله، از جنوب به خلیج فارس و بندر بوشهر، از شمال تا مسیر جادۀ خراسان بزرگ و از شرق تا اصفهان و کرمان امتداد می‌یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان ... »، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۵؛] [https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقش‌مایه‌های مردانه در تمدن ایلام...»، ۱۳۹۳ش، ص۱۸؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام و تمدن‌های همجوار»، ۱۴۰۲ش، ص۹.]</ref><ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۳.</ref> این موقعیت، عیلام را در مسیر ارتباطی میان بین‌النهرین و درۀ سند قرار داده بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 سرخ‌آبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام...»، ۱۴۰۵ش، ص۲۲۳.]</ref>

== '''<big>سلسله‌ها و تحولات سیاسی-نظامی</big>''' ==

تاریخ عیلام با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، به چهار دورۀ اصلی تقسیم می‌شود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127554_0ea171b9dcccdd7bc1056ee20e307bdb.pdf محمودیان، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی و باستان‌شناختی تمدن ایلام»، ۱۳۹۸ش، ص۸.]</ref> پیش از آغاز این دوران‌ها، دورۀ نیا-عیلامی (حدود ۳۲۰۰-۲۷۰۰ پ.م) با پیدایش خط تصویری آغازعیلامی در شوش جریان داشت.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش ... »، ۱۴۰۱ش، ص۷۳.]</ref>

نخستین دورۀ تاریخی، عیلام باستان (حدود ۲۷۰۰-۱۶۰۰ پ.م) با ظهور سلسله‌های پادشاهی آغاز شد<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref> که در رأس آن سلسلۀ آوان قرار داشت (حدود ۲۶۰۰-۲۲۰۰ پ.م). آوان پیوسته با سومر و اکد درگیر بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام و تمدن‌های همجوار»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127171_1c8f9b1e8a2f69d9ae85268e8854d13b.pdf درویشی و محافظی، «مروری بر گاهنگاری دوران ایلامی ... »، ۱۳۹۶ش، ص۲۴۰.]</ref> اوج قدرت آوان با پوزور-اینشوشیناک (حدود ۲۲۰۰ پ.م) رقم خورد که استقلال عیلام را احیا کرد و با ترویج خط عیلامی، نمادی از هویت مستقل عیلامی به وجود آورد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127171_1c8f9b1e8a2f69d9ae85268e8854d13b.pdf درویشی و محافظی، «مروری بر گاهنگاری دوران ایلامی...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰.]</ref>

پس از فروپاشی آوان، سلسلۀ سیماشکی (حدود ۲۱۰۰-۱۸۵۰ پ.م) از کوهستان‌های شمال قدرت گرفت. شاهان این سلسله در آغاز زیر نفوذ سلسلۀ سوم اور بودند، اما سرانجام هوتران-تمتی در حدود ۲۰۰۴ پ.م با لشکرکشی به اور، آخرین پادشاه آن را اسیر کرد و به حیات سیاسی آن سلسله پایان داد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۱-۱۵.</ref>

سپس سلسلۀ اپارتی‌ها یا سوکل‌مخ‌ها (حدود ۱۸۵۰-۱۵۰۰ پ.م) در انشان بنیان نهاده شد و با ایجاد نظام حکومتی سه‌نفره، ثباتی نسبی به ارمغان آورد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام و تمدن‌های همجوار»، ۱۴۰۲ش، ص۳۸؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۰۴.</ref> در این دوره پادشاهان بین‌النهرین، شاه عیلام را پدر خطاب می‌کردند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۳.</ref>

عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰-۱۱۰۰ پ.م) عصر طلایی عیلام نامیده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام ... »، ۱۳۸۸ش، ص۵۳.]</ref> در این دوره سه سلسلۀ کیدینویی‌ها، ایگه‌هلکی‌ها و شوتروکی‌ها فرمان راندند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۴۶.</ref> شوتروک-ناهونته، مقتدرترین شاه این عصر معرفی شده که با حملۀ ویرانگرانه به بابل، غنایم بی‌شماری از جمله سنگ‌نوشتۀ قانون حمورابی و مجسمۀ مردوک را به شوش منتقل کرد و جانشینانش مرزهای عیلام را تا دجله و زاگرس مرکزی گسترش دادند.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۵۷؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۲۶-۲۸.</ref> این دوران سرانجام با حملۀ نبوکدنصر یکم، پادشاه بابل، در حدود ۱۱۰۰ پ.م پایان یافت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۲۸-۳۰.</ref>

واپسین دورۀ استقلال، عیلام نو (حدود ۷۴۰-۶۴۶ پ.م) با پادشاهی هومبان-تاهرا و رقابت با آشور همراه بود. نبرد سهمگین هالوله (۶۹۱ پ.م) و معاهدۀ صلح اورتاکو با اسرحدون (۶۷۴ پ.م) از رویدادهای مهم این دوره‌اند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۶۳، ۱۱۷؛ [https://jhr.ui.ac.ir/article_23861_ecd4e55defe2c0aed71305b6359825fd.pdf بادامچی و شریفی، «پیمان صلح ایلام و آشور ... »، ۱۳۹۸ش، ص۳۴-۳۸.]</ref> سرانجام آشوربانی‌پال، پادشاه آشور، در ۶۴۶ پ.م شوش را تصرف و ویران کرد و آخرین پادشاه عیلام، هومبان-هالتاش سوم، را به اسارت گرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1770626534-69899de6d4ec8-10712-33-2.pdf پاپی‌بالاگریوه، حسنی و کلبادی‌نژاد، «آشوربانی‌پال و پایان شاهنشاهی ایلام»، ۱۴۰۴ش، ص۴۳-۴۵.]</ref> با وجود این ضربه، حکومت‌های محلی عیلامی، مانند پادشاهی آیاپیر در ایذه، به بقای خود ادامه دادند تا آنکه سرانجام در شاهنشاهی هخامنشی استحاله یافتند.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_2066_a94bce4d55b04aceb230e8202c131a3a.pdf کائید و ایمان‌پور، «وضعیت سیاسی ایلام ... »، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10217_8bc56cf0bafb2650146f3e48cb85d257.pdf عبدی‌فر و فیروزمندی شیره‌جینی، «پیشنهادی برای حدود و ثغور عیلام نو ...»، ۱۳۹۹ش، ص۱۸۰.]</ref>

== '''<big>ساختار جامعه و خانواده</big>''' ==

عیلامی دارای ساختاری سلسله‌مراتبی بود که ریشه در تمایزات اقتصادی دورۀ آغازعیلامی داشت.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش ... »، ۱۴۰۱ش، ص۷۲.]</ref> در رأس هرم، شاه و خاندان سلطنتی از جایگاه ویژه و مقدس برخوردار بودند.<ref>آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۰۹.</ref> پس از آن، اشراف و مقامات درباری و نظامی بودند که اغلب از میان خویشاوندان انتخاب شده و زمین‌هایی به‌عنوان پاداش از شاه دریافت می‌کردند؛ طبقۀ مالکان بزرگ وابسته به دربار.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref> کشف خانۀ تمتی-واراش با پنجاه اتاق و ده حیاط در میان کلبه‌های فقرا بیانگر این فاصله است.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref> روحانیون نیز با مدیریت املاک وسیع معابد و ورود به حوزۀ تجارت، از قدرت اقتصادی برخوردار بودند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۷.]</ref>

در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خرده‌مالک قرار داشتند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ ... »، ۱۴۰۲ش، جدول ۳، ص۳۵.]</ref> در پایین‌ترین رده، بردگان به‌عنوان کالایی قابل خرید و فروش متعلق به شاه یا کاهن بزرگ تعلق داشتند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref>

در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولتی متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمی‌آوردند. اما این واحد پایۀ استواری نداشت و با مرگ رئیس خانواده، اعضا می‌توانستند با سهم‌الارث خود به خانواده‌های بزرگ دیگر بپیوندند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref>

اصل مادرتباری به زنان خاندان سلطنتی جایگاهی ویژه می‌بخشید و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث می‌رسید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ ... »، ۱۴۰۲ش، ص۳۰-۳۱.]</ref> برای تحکیم این پیوند، ازدواج با محارم<ref group="دیدگاه">پیام ضدشناختی ندارد؟</ref> با هدف صیانت از میراث و خلوص خون شاهی رواج داشت.<ref>[https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۱ و ۴۴۰.]</ref> اسناد حقوقی شوش از برابری حقوق ارث دختران و پسران و امکان وصیت زن به نفع دخترش حکایت دارند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref>

 

 

== '''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>''' ==

نظام حقوقی عیلام آمیزه‌ای از قانون الهی و عرفی بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار می‌رفت و یادمانی سنگی به نام آت-هوشو در میدانی در شوش به همین منظور نصب شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۱ و ۷-۸.]</ref> الواح به‌جامانده نیز مجازات‌هایی سخت مانند بریدن دست و زبان برای شهادت دروغ و اعدام برای جعل اسناد را ثبت کرده‌اند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش... »، ۱۳۹۶ش، ص۲۱.]</ref>

 

ضمانت اجرای تعهدات بر دو رکن شهادت شهود و سوگند استوار بود. دادگاه‌ها ساختاری دولایه داشتند؛ صاحب‌منصبان قضایی در مرحلۀ بدوی رأی صادر می‌کردند و در مرحلۀ بعد، وزرای اعظم استان‌ها نیز دخیل می‌شدند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش ... »، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.؛]  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش ... »، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴-۳۸۵.]</ref> هرگاه شواهد کافی نبود، متهم با خوردن سوگند در معبد ایشتر تبرئه می‌شد. سوگند دروغ به معنای از دست دادن نیروی محافظ الهی کیتن و مرگ اجتماعی و فیزیکی فرد بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش ... »، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref> در اختلافات لاینحل نیز متهم به داوری ایزدی (اوردالی) سپرده می‌شد و عبور از رودخانه بی‌گناهی یا گناهکاری او را معلوم می‌کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت "سوگند" در حیات حقوقی ... »، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲ و ۱۳۸.]</ref>

 

معشیت و اقتصاد در عیلام بر چند رکن استوار بوده است:  

دشت شوشان با رودهای پرآبی چون کرخه، کارون و دز و خاک آبرفتی حاصلخیز، از حدود شش هزار سال پیش، بستر مناسبی برای کشاورزی فراهم کرده بود.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۴؛ دورانت، تاریخ تمدن: مشرق‌زمین گهوارۀ تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۴۳.</ref> در عین حال بارندگی اندک و نامنظم، عیلامیان را به ابداع روش‌های پیچیدۀ آبیاری مصنوعی، شامل شبکه‌ای از کانال‌ها، سدها، آب‌بندها و قنات‌ها نیز سوق داده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ ... »، ۱۴۰۲ش، ص۲۲ و ۲۶-۲۷.]</ref> در قراردادهای اجارۀ زمین، تعداد کانال‌های عبوری از کنار مزرعه یکی از عوامل اصلی تعیین‌کنندۀ مرغوبیت و قیمت زمین محسوب می‌شد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی شیره‌جین، «بررسی اسناد اقتصادی خرید-فروش... »، ۱۳۹۵ش، ص۳ و ۷.]</ref>

عمده‌ترین محصولات کشاورزی جو، گندم، کنجد و عدس بود. جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیره‌ها نیز به شمار می‌رفت. مساحت مزارع با واحدهای حجمی سیال (حدود یک لیتر) و گور (حدود ۳۰۰ لیتر) اندازه‌گیری می‌شد و قراردادهای اجاره در دورۀ سوکل‌مخ‌ها جزئیات دقیقی از شیوه‌های بهره‌برداری، از جمله سهم‌بری محصول و پرداخت بر اساس نرخ عرفی زمین‌های همسایه را آشکار می‌سازد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی شیره‌جین، «بررسی اسناد اقتصادی خرید-فروش... »، ۱۳۹۵ش، ص۳، ۵-۶.]</ref>

=== '''<big>دامداری و کوچ‌نشینی</big>''' ===

دامداری، به‌ویژه پرورش گوسفند و بز، نقشی پررنگ در اقتصاد معیشتی عیلام داشت و نسبت بز به گوسفند در رژیم غذایی دو به یک بود. از سوی دیگر در متون و مهرهای عیلامی اثری از گوشت خوک دیده نمی‌شود و این غیبت کامل، احتمال وجود تابوی غذایی یا محدودیت مذهبی را قوت می‌بخشد. در این میان الواح اداری شوش از تولید محصولات لبنی همچون روغن و پنیر نیز خبر می‌دهند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش براساس الواح آغاز ایلامی»، ۱۴۰۱ش، ص۵۲، ۴۷-۴۸؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۵، ۳۳۸.</ref>

دامداران برای گریز از گرمای تابستان خوزستان، ناچار به کوچ فصلی به مناطق خنک‌تر کوهستانی بودند و این الگوی معیشتی، در نقش‌مایه‌های مهرهای استوانه‌ای نیز بازتاب یافته است. کشاورزان یکجانشین و دامداران کوچ‌رو در یک وابستگی دوسویه غلات را با فرآورده‌های دامی مبادله می‌کردند و کوچ‌نشینان در کنار گله‌داری به کشاورزی دیمی فصلی نیز می‌پرداختند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش براساس الواح آغاز ایلامی»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۷۸؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> گاو برخلاف بز و گوسفند، پیوند عمیقی با جوامع یکجانشین داشت و به‌عنوان جانور بارکش و نماد قدرت در مزارع و مراسم آیینی اهمیت می‌یافت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش براساس الواح آغاز ایلامی»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۴۷؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۳۸.</ref>

بررسی نحوۀ سکونت در محوطه‌های باستانی نیز تصویری از الگوی معیشتی کوچ فصلی ارائه می‌دهد. جان آلدن نشان داده است که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه به‌طور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندان‌های درگیر در تجارت و فعالیت‌های سیاسی اشغال می‌شده است.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۰۶.</ref>

=== '''<big>تجارت منطقه‌ای</big>''' ===

موقعیت جغرافیایی عیلام، آن را به پلی میان فلات ایران درۀ سند و بین‌النهرین بدل کرده بود و شوش با وجود فقدان معادن در دشت خوزستان، پایگاه اصلی تبادل فلزات، چوب و سنگ‌های قیمتی از شرق فلات ایران به شمار می‌رفت.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام و تمدن‌های همجوار»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان ... »، ۱۳۹۴ش، ص۴۶؛] رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص۵۲.]</ref> افزون بر صادرات مس و نقره از معادن خود، قلع را برای ساخت مفرغ به‌عنوان واسطه از افغانستان به بین‌النهرین می‌رساند و قدرت اقتصادی‌اش در دورۀ سوکل‌مخ‌ها بر همین پایه استوار بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127252_8f4fc8517ef09b9d95ccec061c993177.pdf محمودیان، «ارتباط سیاسی-اقتصادی ایلام و بین‌النهرین در دوران باستان»، ۱۳۹۷ش، ص۳؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۳-۵۰۴.</ref> همینطور مواد خام و کانی‌ها مانند لاجورد بدخشان از شرق فلات ایران به بین‌النهرین منتقل می‌شد؛ نقشی که عیلام دست‌کم از اواخر هزارۀ چهارم پیش از میلاد برعهده داشت. عیلام از طریق خلیج فارس شبکۀ تجارتی خود را با دیلمون (بحرین)، ماگان (عمان) و ملوحا (درۀ سند) پیوند داده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط، ایلام و سومر یا کرانه‌های کویر لوت»، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵.]</ref> بندر لیان، سنگ‌های گران‌بها و مروارید را به بابل می‌رساند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان... »، ۱۳۹۲ش، ص۳۰ و ۳۸؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴ و ۲۳-۲۴.]</ref>

کاتبان دوزبانه که در شوش تربیت می‌شدند، تراکنش‌های مالی را دقیق ثبت می‌کردند و معابد نیز با سرمایه‌گذاری در سفرهای تجاری پرخطر، در این شبکه نقشی کلیدی داشتند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۴-۲۸؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۴؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> نقره واسطۀ مبادله بود و وزنه‌های مکعبی استاندارد یافت‌شده در شوش، مشابه نمونه‌های درۀ سند و بین‌النهرین، از یکپارچگی این نظام در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۷؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط، ایلام و سومر یا کرانه‌های کویر لوت»، ۱۳۹۶ش، ص۵.]</ref>  

=== '''<big>فلزکاری و صنعت</big>''' ===

فلزکاری از صنایع پیشرو در عیلام بود و صنعتگران در کار با مس، مفرغ، طلا و نقره مهارت داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام... »، ۱۳۸۸ش، ص۵۳-۵۴.]</ref> البته استفاده از آهن از اواخر نیمۀ اول هزارۀ دوم پیش از میلاد آغاز شد، اما تا دورۀ عیلام نو رواج نیافت و عمدتاً به ساخت جنگ‌افزار و اشیاء زینتی محدود بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان ... »، ۱۴۰۲ش، ص۵۳ و ۵۸.]</ref>

عیلامیان با ترکیب قیر طبیعی با مواد معدنی، خمیری به وجود می‌آوردند که در ساخت ظروف تزیینی، مهرهای استوانه‌ای و اندود کردن خمره‌های تدفینی به کار می‌رفتند. صنایع شیشه‌گری و بدل‌چینی (فایانس) نیز در دورۀ عیلام میانه و نو شکوفا شد که نمونه‌های آن در چغازنبیل یافت شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1053252/fa#downloadbottom مهدی‌نژاد خطبه‌سرا و همکاران، «شواهد باستان‌شناختی نفت، قیر و ... »، ۱۴۰۰ش، ص ۴۰۴-۴۰۶؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۲-۸۳.</ref>

 

 

 

 

 

 

عیلام اتحادیه‌ای از مناطق خودمختار بود که حکومت تکه‌تکه توصیف شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان... »، ۱۳۹۴ش، ص۵۵؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان... »، ۱۳۹۲ش، ص۳۳-۳۴.]</ref> مهم‌ترین این مناطق عبارت بودند از: اوان (شوشتر یا دزفول امروزی)، انشان/انزان (فارس، به مرکزیت تل ملیان)، سیماشکی (کوهستان‌های شمال شوشان)، شریعوم (سواحل خلیج فارس) و پارسوماش (احتمالاً مسجد سلیمان امروزی). این مناطق  تنها در برابر تهدید خارجی متحد می‌شدند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه... »، ۱۳۹۶ش، ص۳۹؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ سرخ‌آبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام ... »، ۱۴۰۵ش، ص۲۲۸-۲۳۰؛] گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۳۳.</ref>  ازدواج‌های سیاسی میان خاندان‌های حاکم عامل وحدت سیاسی در این ساخار بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref>

در رأس هرم قدرت، پادشاه با لقب کهن عیلامی «هلمنیک» و عنوان سومری «سوکَل‌مَخ» قرار داشت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ [https://sid.ir/paper/210685/fa بادامچی، «دادرسی در ایلام باستان ... »، ۱۳۹۲ش، ص۱۹-۲۰.]</ref> قدرت او ریشه در نیروی الهی کیتن داشت و باور بر این بود که از جانب خدایان به شاه اعطا می‌شود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref> در کنار پادشاه، نهادهای مشورتی مانند یک مجلس شورای چهار نفره (مرکب از راهب بزرگ، منشی، فرماندۀ نظامی و قاضی بزرگ) وجود داشت که شاه شخصاً ریاست آن را بر عهده می‌گرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰.]</ref> در مراحل اولیۀ شکل‌گیری حکومت، معبد نیز مرکز ادارۀ امور شهر بود و رئیس روحانی هم‌زمان ریاست آن را بر عهده داشت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام: یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۴.]</ref>  

حق جانشینی از طریق مادر به ارث می‌رسید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ برآمده از هژمونی تمدنیِ عیلام... »، ۱۴۰۲ش، ص۳۰-۳۱؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان ... »، ۱۳۹۴ش، ص۵۱.]</ref> انتقال قدرت از برادر بزرگ به برادر کوچ صورت می‌گرفت. تنها در صورت نبود برادر یا عموزاده، پسر شاه متوفی به این مقام می‌رسید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۶-۱۷؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰-۳۱۲.]</ref> این شیوۀ جانشینی با سنت ازدواج با محارم برای صیانت از خلوص خون شاهی پیوند خورده بود.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۷؛ [https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۱ و ۴۴۰؛] [https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۳.]</ref><ref>[https://irhj.sbu.ac.ir/article_100952.html رحمتی کیا و غضنفری، «نقش سیاسی زنان درباری... »، ۱۳۹۹ش، ص۹۲؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۱۲.</ref>

شوش، مرکز شهری و قلب سیاسی-مذهبی عیلامیان،<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام: یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127261_708d7246fd34ae11f2eeca41d4e698bd.pdf غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی و نظام حکومتی در ایلام باستان»، ۱۳۹۷ش، ص۱.]</ref> انشان به‌عنوان پایتخت کوهستانی، مکمل، پایگاه نظامی و خاستگاه بسیاری از خاندان‌های حاکم<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتح‌اللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی... »، ۱۴۰۱ش، ص ۴۸-۴۹.]</ref> و دور-اونتاش (چغازنبیل) به‌عنوان نمادی از اتحاد سیاسی-مذهبی دو بخش جلگه‌ای و کوهستانی عیلام ذکر شده است.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل... »، ۱۳۹۵ش، ص۳؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1655004032-10518-1400-1-34.pdf شاهرخی، نیکنامی و ایزدی، «تداوم ارزش‌های جغرافیای طبیعی ... »، ۱۴۰۰ش، ص۵۸۲.]</ref> در مقاطعی از تاریخ، به‌ویژه در دورۀ عیلام به دلیل ناامنی در شوش، پایتخت سیاسی به شهرهای دیگری مانند ماداکتو و خایدالو (احتمالاً خرم‌آباد) منتقل می‌گردید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۳۲؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/309412 اکبری، «عیلام و عیلامی‌ها»، ۱۳۸۱ش، ص۲۴.]</ref> دیگر مراکز مهم شهری نیز شامل هفت‌تپه (کَبنَک باستان)، چغامیش، لیان (بوشهر) و ارجان (بهبهان) می‌شدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان... »، ۱۳۹۴ش، ص۴۷؛] مشکور، ایران در عهد باستان، ۱۳۶۳ش، ص۱۲۸؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام ... »، ۱۴۰۲ش، ص۱۳.]</ref>

== <big>'''دین، هنر و دانش'''</big> ==

=== '''<big>خدایان و ایزدان</big>''' ===

جهان‌بینی دینی عیلامیان با تعدد خدایان محلی و ملی و نفوذ ایزدان بین‌النهرین مانند ایشتر، ائا و نرگال شناخته می‌شود.<ref>[https://jarcs.ut.ac.ir/article_57752_f47b6307354a4276c439e9d85cbd14a5.pdf مرادی، «منشأ نقش مار در مواد فرهنگی هزارۀ سوم پیش از میلاد... »، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۱.]</ref> کهن‌ترین سند در این زمینه، معاهدۀ هیتا با نارام‌سین (حدود ۲۲۸۰ پ.م) است که در آن به ۳۷ خدای عیلامی سوگند یاد شده است.<ref>[https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری، کانون اندیشه و تمدن در ایلام باستان»، ۱۳۸۸ش، ص۷۹.]</ref> در صدر این فهرست، پینیکیر، ایزدبانوی بزرگ شوش، جای داشت و در لیان کیریریشا، الهۀ بزرگ، پرستش می‌شد که بعدها به مادر خدایان ارتقا یافت و همسر هومبان و اینشوشیناک بود.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۴۹؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان... »، ۱۳۹۲ش، ص۳۹-۴۰.]</ref>

در هزارۀ دوم پیش از میلاد، هومبان، خدای آسمان، خدای خدایان خوانده می‌شد.<ref>[[صفحات : از 321تا 350 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877|توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان... »، ۱۴۰۰ش، ص ۳۲۶؛]] [https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۷-۴۳۸.]</ref> اینشوشیناک با ارتقای شوش به پایتختی، خدای ملی عیلام شد؛ او سرور مردگان، خدای سوگند و قانون، و پدر ضعیفان بود.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ بر پایۀ متون عیلامی»، ۱۳۹۴ش، ص۲۰؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۲.</ref> ناهونته، خدای خورشید و مجری قانون، نیز معابدی در شوش و چغازنبیل داشت و در کنار این خدایان، از ایزدان دیگری چون هوتران، نارونته، شازی، شیموت و منزیت در متون دینی و حقوقی یاد شده‌است.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۴-۵۶؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان ... »، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۶؛] [https://www.farhangeilam.ir/article_51203_0e5c42fd3a14cc1138d7296de738073c.pdf گیلانی، «بازتاب رسوم ایران باستان در فرهنگ مردم ایلام... »، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۱-۱۰۲؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت "سوگند" در حیات حقوقی... »، ۱۴۰۳ش، ص ۱۲۲]</ref>  

در این میان تصویرگری ایزدان در طول تاریخ عیلام، مراحلی را از شکل‌های جانوری و ترکیبی تا چهرۀ کاملاً انسانی و سپس انتزاعی طی کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129096 مهرآفرین و قائم‌پناه، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳-۱۳۴.]</ref>

=== '''<big>معابد و پرستش</big><big>‌گاه‌ها</big>''' ===

از معابد اولیۀ عیلام باستان، بنایی برجای نمانده است، اما مهرها آنها را بنایی مرتفع بر سکو با سه شاخ بزرگ در دو سو نشان می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان ... »، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۸؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۵.</ref> در هفت‌تپه (کَپنَک باستان) آرامگاه‌های سلطنتی با طاق‌های آجری و نیز معبد-آرامگاه برای تشریفات مذهبی ساخته شده بودند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf حاتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۵.]</ref>

اوج معماری مذهبی عیلام، شهر مقدس دور-اونتاش (چغازنبیل) دانسته شده که در حدود ۱۲۵۰ پ.م بنیاد نهاده شده بود.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۵۶.</ref> این مجموعۀ عظیم با سه حصار متحدالمرکز و زیگوراتی پنج‌طبقه به اینشوشیناک و نپیریشا تقدیم شده بود.<ref>ح[http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf اتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۵؛] [https://www.sid.ir/paper/1914156/fa اکبری دیزجی و خانپور، «هنر شیشه‌گری در تمدن ایلام...»، ۱۴۰۴ش، ص۱۴۷-۱۴۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان... »، ۱۴۰۰ش، ص۳۴۰.]</ref>

درون حصارها معابدی برای خدایان گوناگون ساخته شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل...»، ۱۳۹۵ش، ص۱؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf حاتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۱۶-۱۸.]</ref> معابد نیز با مجسمه‌ها و اشیای زرین و سیمین آراسته شده و بیرون حصارها باغ‌های مقدس گسترده شده بود. به نظر می‌رسد هدف از تأسیس این مجموعه، ایجاد مرکزی مذهبی برای گردهم‌آوردن خدایان امپراتوری بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۱، ۵۳؛ هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۷</ref>

=== '''<big>آیین‌ها، مناسک و نمادها</big>''' ===

آیین‌های عیلامی با قربانی‌ها و جشن‌هایی همراه بود که طبق تقویم‌های مخصوص برگزار می‌شد. قربانی روزانۀ گوسفند رواج داشت و از جشن‌های مهم می‌توان به جشنوارۀ الهۀ نگهبان پایتخت (پینیکیر یا کیریریشا) در آغاز پاییز و جشن توگا در نیمۀ ماه اشاره کرد.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۷.]</ref>

شرکت‌کنندگان در نیایش دو شیوه داشتند: نیایش خطاب با دست‌های بلندشده و نیایش سکوت با دست‌های بر کمر.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۱؛ [https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقشمایه‌های مردانه در تمدن ایلام... »، ۱۳۹۳ش، ص۲۲.]</ref> پادشاه، به‌عنوان کاهن اعظم، والاترین مقام مذهبی را داشت و همسرش نیز در مراسم مشارکت می‌کرد.<ref>[https://adyan.urd.ac.ir/article_111592.html سبزی، حاتمی کنکبود و رایگانی، «بررسی میزان تداوم نمادهای مذهبی... »، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۰.]</ref> موسیقی و رقص نیز جزئی از آیین‌ها بود و نقوش برجسته، صحنه‌های قربانی را با همراهی نوازندگان چنگ، بربط و فلوت به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/360195/en Rostami and Mansourabadi, "String Instruments Depicted in the Paintings of Ancient Elam", 2020, p. 32-33.]</ref>

مار بر در کوزه‌ها و دروازۀ معابد نقش می‌بست و موجود تخیلی گریفون (شیردال) با بدن شیر و سر و بال‌های عقاب نیز به‌عنوان محافظ معابد ابداع شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۱ ،۳؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127297_7b1de496ec9380c2611cd71d7404befb.pdf مبینی و ابراهیم‌زاده، «تعاملات هنری ایلام و بین‌النهرین... »، ۱۳۹۷ش، ص۱۴-۱۵.]</ref> عیلامی‌ها طبق سنتی کهن، مراسم را برهنه برگزار می‌کردند؛ چنانکه ماکت مفرغی «سیت‌شمشی» دو مرد برهنه را هنگام تطهیر پیش از برآمدن آفتاب نشان می‌دهد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۲ و ۸۵.</ref>

محور نیروهای جادویی، مفهوم کیتن بود؛ قدرتی الهی که از جانب خدایان به معابد، اشیاء مقدس و پادشاه اعطا می‌شد و فرد با سوگند دروغ آن را از دست می‌داد که به معنای مرگ اجتماعی و فیزیکی او بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت "سوگند" در حیات حقوقی... »، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲-۱۲۴؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش ... »، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref>

تدفین مردگان هم به شیوه‌های مختلف صورت می‌گرفت: در تابوت‌های سفالین اندودشده با قیر، در گورهای سردابه‌ای با طاق هلالی آجری، یا به صورت جنینی در خمره‌های بزرگ. در لیان مردگان را مدتی در هوای آزاد می‌گذاشتند تا گوشت بدن تجزیه شود، سپس استخوان‌ها را در خمره به همراه دانه‌های گیاهان دفن می‌کردند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶ ، ۷۵؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.]</ref> هدایای تدفینی شامل ظروف، جواهرات، مهرهای استوانه‌ای و سلاح‌های شخصی بود. الواحی که با مردگان دفن می‌شد نیز حاوی دعاهایی برای راهیابی به جهان زیرین بود.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶؛ هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۷۳.</ref>

=== '''<big>ستاره‌شناسی و گاهشماری</big>''' ===

عیلامیان برای سامان‌دهی به امور کشاورزی و مراسم مذهبی، تقویمی بر اساس حرکت سیارۀ زهره به کار می‌بردند که برخلاف تقویم قمری همسایگان بین‌النهرینی، نشان‌دهندۀ نظام رصدی مستقل و بومی بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۰۸.]</ref> شناخت ما از جزئیات این تقویم به دلیل کمبود منابع اندک است.

در دوران سلطۀ بین‌النهرینی‌ها، نام‌های بابلی جایگزین بخشی از نام‌های بومی شدند، اما برخی نام‌های عیلامی ماه‌های سال همچنان باقی ماندند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵؛ [https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی: تحلیل سه سند حقوقی... »، ۱۳۹۱ش، ص۳۵.]</ref>

اهمیت نجوم در باورهای نمادین نیز رخنه کرده بود؛ بز کوهی نماد صورت فلکی برج حمل تعبیر می‌شد که در آغاز بهار طلوع می‌کرد و هم‌زمانی آن با فروردین‌ماه باعث شده بود که این نماد با مفهوم تجدید حیات گیاهی پیوند پیدا کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1668398882-10378-7-5.pdf کاظم‌پور، «تحلیل مفهوم برکت در هنر عیلامی... »، ۱۴۰۰ش، ص۶۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/674c41fdbfb85-9703-45-11.pdf کبیری، فلکی و جعفری دهکردی، «نمادشناسی اجرام آسمانی در آثار عصر مفرغ ...»، ۱۴۰۳ش، ص۲۳۷-۲۴۰.]</ref>

شواهد باستان‌شناختی نیز گواه اهمیت نجوم نزد عیلامی‌هاست. سکوی مدور در زیگورات چغازنبیل احتمالاً برای سنجش زمان یا فعالیت‌های نجومی به کار می‌رفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص ۳۳۹.]</ref>

=== '''<big>سنجش‌گری و سیستم‌های اندازه‌گیری</big>''' ===

عیلامیان در کنار نظام شصت‌تایی (شمارش بر پایهٔ عدد ۶۰) که از بین‌النهرین به عاریت گرفته شده بود، یک نظام اعشاری بومی را نیز برای محاسبۀ برخی محصولات به کار می‌بردند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵.</ref> در الواح آغازعیلامی دست‌کم هفت سیستم شمارشی شناسایی شده است. نظام شصت‌گانی برای اشیای بی‌جان، سیستم ده‌گانی برای موجودات جان‌دار و چندین سیستم اندازه‌گیری برای حجم غلات.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۲۹۰.</ref> برای سنجش حجم، واحدهایی چون سیال (برابر با یک لیتر) و گور (برابر با ۳۰۰ لیتر) رایج بود و برای وزن کردن فلزات گران‌بها از شِکِل (حدود ۸ گرم) و مینا استفاده می‌شد.<ref>[https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی ...»، ۱۳۹۱ش، ص۳۵؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان... »، ۱۴۰۲ش، ص۵۰.]</ref> کشف وزنه‌های چندوجهی استاندارد در شوش، که با نمونه‌های درۀ سند و بین‌النهرین قابل مقایسه‌اند، از انسجام این نظام‌ها در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارد.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۹.</ref>

شواهد باستان‌شناسی در تپه یحیی نیز نشان می‌دهند که ساختمان‌ها بر اساس یک مقیاس استاندارد طراحی می‌شدند. برای جلوگیری از اختلاف در مبادلات، گاه در خود اسناد، معیار اندازه‌گیری مشخص می‌شد.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۷؛ [https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.]</ref>

همین دقت در اندازه‌گیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را شکل می‌داد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاق‌های رومی دارد. همچنین یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های آبرسانی و تصفیۀ آب جهان باستان در این شهر احداث شده بود که آب را از رودخانۀ کرخه از طریق کانال‌های روباز به مخازن هدایت و پس از عبور از حوضچه‌های ته‌نشینی تصفیه می‌کرد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ ... »، ۱۴۰۲ش، ص۲۴، ۲۶..]</ref>

=== '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' ===

آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهن‌ترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارام‌سین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که احتمالاً، خدای بهبودی و سلامت بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۰.</ref> در رساله‌های داروشناسی بین‌النهرین از پوست مار در داروها استفاده می‌شده و با توجه به جایگاه مار در باورهای عیلامی، این نقش دارویی احتمالاً نزد آنان نیز رواج داشته است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائم‌پناه، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری مرتبط با نقوش مار... »، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.]</ref>

از سوی دیگر باور عیلامی نسبت به مار با مفاهیم جاودانگی، تجدید حیات و شفابخشی پیوند یافته و پوست‌اندازی آن نمادی از تولد دوباره تلقی می‌شده است.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۳؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه... »، ۱۳۹۶ش، ص ۴۸.]</ref> مشهورترین نمود این پیوند، نماد دو مار به هم پیچیده به دور عصاست که امروزه به‌عنوان عصای اسقلبیوس، نشان بین‌المللی پزشکی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائم‌پناه، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری مرتبط با نقوش مار... »، ۱۴۰۳ش، ص۱۳.]</ref> در برخی از کوزه‌های تدفینی بندر لیان نیز تخم گیاهان یافت شده که احتمالاً بیانگر نقش درمانی گیاهان در حیات اخروی می‌باشد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.]</ref>

=== '''<big>معماری، پیکره‌سازی و صخره‌نگاری</big>''' ===

معماری عیلامی مبتنی بر ساخت حجم‌های بزرگ با خشت و آجر و استفاده از رنگ در سطوح بنا بود. نمونۀ آن آرامگاه تپتی-آهار در هفت‌تپه است که با طاق ضربی و نقاشی‌های دیواری به رنگ‌های گوناگون و تزئینات موزائیکی از گِل پخته و صدف ساخته شده است.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ... »، ۱۴۰۲ش، ص۲۴؛] [https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری، کانون اندیشه و تمدن در ایلام باستان»، ۱۳۸۸ش، ص۸۲.]</ref> در چغازنبیل نیز، زیگورات پنج‌طبقه با آجرهای لعابدار آبی، سبز و سفید پوشانده شده بود و بر بدنۀ آن ردیف‌هایی از آجرهای کتیبه‌دار با متونی به خط میخی عیلامی قرار داشت.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل... »، ۱۳۹۵ش، ص۱ و ۵.]</ref>

پیکره‌سازی عیلامی غالباً با ریخته‌گری مفرغ و با محوریت پیکره‌های شاهانه و آیینی شناخته می‌شود. تندیس مفرغی ملکه نپیر-آسو، از آن جمله است. سطح دامن بلند او با نقوش ریز پولک‌دوزی یا مرواریددوزی و کتیبه‌ای به خط عیلامی نشان از توانایی حکاکان آن دارد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۳، ۶۰.</ref>

در صخره‌نگاری، نقوش مستقیماً بر سینۀ کوه‌ها حجاری می‌شدند. در کورانگان، نقش خدایی بر تخت مار و الهه‌ای در برابرش دیده می‌شود که همراه با صفوف نیایشگران با دست‌های بر کمر، بر صخرۀ مشرف بر رودخانۀ فهلیان کنده‌کاری شده است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه ... »، ۱۳۹۶ش، ص۴۴.]</ref> در اشکفت سلمان، چهار نقش برجسته، صحنه‌های نیایش هانی، حاکم محلی، و خاندانش را نشان می‌دهد.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10217_8bc56cf0bafb2650146f3e48cb85d257.pdf عبدی‌فر و فیروزمندی شیره‌جینی، «پیشنهادی برای حدود و ثغور عیلام نو ...»، ۱۳۹۹ش، ص۱۷۱.]</ref> در کول‌فرح نیز، شش نقش برجستۀ بزرگ، انبوهی از پیکره‌ها را در مراسم قربانی و نیایش دسته‌جمعی به تصویر کشیده‌اند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127198_fc447fc2da79e048f8914671966f5306.pdf محمودی، محافظی، «ایلام در عصر آهن»، ۱۳۹۶ش، ص۱۳-۱۴.]</ref>

=== '''<big>سفال، مُهر و پیکرک‌های آیینی</big>''' ===

سفالینه‌های منقوش شوش با بدنۀ نخودی‌رنگ و نقوش قهوه‌ای تیره یا سیاه ساخته می‌شدند<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۹۱.</ref> و نقوش آنها الگوهای هندسی، گیاهی و جانوری را شامل می‌شد.<ref>[https://rahpooye.soore.ac.ir/article_241772_d45876a9f32b7b0403ab64ded43225e5.pdf شمیلی و غفوری‌فر، «تحلیل عناصر تصویری سفالینه‌های شوش... »، ۱۳۹۸ش، ص ۱۴-۲۲.]</ref> جام بزرگ شوش با سه ردیف نقش از پرندگان آبزی، سگ‌های شکاری خفته و بز کوهی با شاخ‌های هلالی، نمونه‌ای برجسته با تناسبات دقیق هندسی است و نقش بز کوهی بر این سفالینه‌ها مفاهیمی چون باروری و نزول باران را تداعی می‌کند.<ref>[https://jfava.ut.ac.ir/article_22901_1136af9a21c2ae44e54a7b49d4ca1ce5.pdf کبیری و براتی، «جام شوش، جامی پر از رمز و راز»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۱۲؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1572094150-10233-97-27.pdf پولادچنگ، جابری‌راد و ضرغام، «تحلیل نقوش جام شوش... »، ۱۳۹۳ش، ص۱۲ و ۱۹-۲۰.]</ref>

مهرهای عیلامی از موادی چون سنگ صابون، مرمر، لاجورد و قیر ساخته می‌شدند. نقوش آنها موجودات ترکیبی چون گریفون (شیردال)، گاو-مرد، اسفنکس بالدار و اژدهای دوسر را در بر می‌گرفت و مار با شکل‌هایی چون تخت خدا و عصای قدرت از نقوش اصلی بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127201_7ed50693ab8651870d8f8951a7dfa6e0.pdf مؤمنی، «حیوانات اسطوره‌ای مصور بر مهرهای ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵، ۱۱؛] [https://sid.ir/paper/382827/fa نوری مجیری، بهروزی و حسنی، «نقوش اساطیری-مذهبی مهرها... »، ۱۳۹۹ش، ص۴۰۹-۴۱۲؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲-۴۸.]</ref>  

پیکرک‌های آیینی، به‌ویژه پیکرک‌های مادینه، اغلب زنان را برهنه و با تأکید بر اندام‌های باروری نشان می‌دهند. پیکرک‌های زنان نیایشگر با دست‌های گره‌خورده بر سینه یا با ظرفی در دست نیز رایج بوده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1679223408-10655-1400-385.pdf نصر اصفهانی و طاهری، «مطالعۀ پیکرک‌های زنانه عصر مفرغ شوش... »، ۱۳۹۹ش، ص۳۳ ، ۳۵ ، ۳۷، ۴۶.]</ref> چنین می‌نماید که زنان باردار در شوش این پیکرک‌ها را به‌عنوان طلسم نگه می‌داشتند و پس از زایمان می‌شکستند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref>

در چغازنبیل، میله‌های شیشه‌ای توخالی به رنگ آبی تیره مایل به بنفش تولید می‌شدند که در پنجره‌ها به کار می‌رفتند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1914156/fa اکبری دیزجی و خانپور، «هنر شیشه‌گری در تمدن ایلام... »، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۱ ، ۱۵۲-۱۵۳.]</ref> ظروفی با لعاب شیشه‌ای با نقوش نیلوفر آبی، گریفون و اسفنکس نیز در این شهر ساخته می‌شد. اما در قیرتراشی، از قیر طبیعی برای ساخت ظروف تزیینی با نقوش برجستۀ جانوران استفاده می‌شد و یا کاسه‌ها و جام‌هایی تولید می‌شد که سر جانوران به صورت برجسته از سطح آنها بیرون می‌آمد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۹ ، ۸۵، ۹۳.</ref>

اوج هنر تزیینی عیلام در کاشی‌های لعاب‌دار و آجرهای رنگین نمایان است. در چغازنبیل، آجرهای لعاب‌دار ساده به رنگ‌های آبی، سبز و سفید به کار رفته‌اند که در این میان آجرهای دورۀ عیلام نو، از تنوع رنگ بیشتر برخوردارند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۹۳.</ref> بر سطح این آجرها، نقوش برجستۀ شیر، گاو، اسب، گریفون و اسفنکس، دو به دو در دو سوی یک درخت تزیینی نقش بسته‌اند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127360_8039afa70765452dbca8b98a84a37d80.pdf نیاکان، «مطالعۀ خشت‌های رنگین... »، ۱۳۹۸ش، ص۲۳-۲۴.]</ref> پیکرۀ بزرگی از شیر هم که از گل پخته ساخته شده و لعاب‌دار می‌باشد در ورودی معبد اینشوشیناک در شوش قرار داده شده بود.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۹۳.</ref>

=== '''<big>میراث عیلامی در دوران هخامنشی</big>''' ===

هخامنشیان که خود فاقد خط و زبان نوشتاری بودند، برای ادارۀ قلمرو خود به میراث دیوان‌سالاری عیلامیان متکی شدند و زبان عیلامی را به عنوان زبان رسمی دستگاه اداری برگزیدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1642570527-10505-1400-57.pdf آفرین، «مطالعۀ رابطۀ بینامتنی در سنت‌ها ... »، ۱۳۹۷ش، ص ۱۱۸.]</ref> الواح تخت جمشید گواه کاربرد این زبان در سراسر امپراتوری هخامنشیان می‌باشند و کاتبان عیلامی با سده‌ها تجربۀ دیوانی، ستون فقرات دستگاه اداری هخامنشیان را تشکیل می‌دادند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها... »، ۱۳۹۰ش، ص۵۸؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «شوش در دوران هخامنشی ... »، ۱۳۹۴ش، ص۵.]</ref> برخی پژوهشگران معتقدند که این کاتبان به فرمان داریوش بزرگ در ابداع خط میخی فارسی باستان نقشی اساسی ایفا کردند و نخستین نگارش کتیبۀ بیستون نیز به زبان عیلامی نوشته شد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان ... »، ۱۳۹۲ش، ص۴۰؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها... »، ۱۳۹۰ش، ص۵۸.]</ref> نفوذ این زبان چنان پایدار بود که مهر رئیس تشریفات داریوش نیز به خط عیلامی نگاشته شد و این زبان حدود سی قرن در منطقه رواج داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983767 اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۱۲؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان ... »، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.]</ref>

در حوزۀ دین، نام خدای عیلامی هومبان در الواح باروی تخت جمشید ۳۶ بار ذکر شده و سهمیۀ غلۀ او بیشتر از سهمیۀ اهورامزدا بوده است. کوروش نیز در استوانۀ خود از بازسازی معابد خدایان عیلامی خبر داده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها ... »، ۱۳۹۰ش، ص۶۰-۶۲.]</ref>

تثلیث خدایان هخامنشی (اهورامزدا، میترا و آناهیتا) در کتیبه‌های اردشیر دوم، به احتمال قوی ریشه در تثلیث کهن عیلامی (هومبان، اینشوشیناک و کیریریشا) دارد و مفهوم فرّۀ ایزدی نیز از باور عیلامیان به نیروی محافظ الهی کیتن سرچشمه گرفته است.<ref>[https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۴۴۵؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش ... »، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref> اینشوشیناک، خدای بزرگ شوش، به همراه ایشمکراب و لاگامار، سه‌گانه‌ای را تشکیل می‌دادند که بر جهان پس از مرگ نظارت داشتند و این الگو با سه‌گانۀ زرتشتی میترا، سروش و رشن شباهت دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ بر پایۀ متون عیلامی»، ۱۳۹۴ش، ص ۷-۸.]</ref>

کوروش نیز با برگزیدن لقب شاه انشان، خود را وارث سنت سیاسی عیلامیان معرفی کرد و نفوذ فرهنگی عیلام در دوران وی در زمینه‌هایی چون لباس، اخلاق سیاسی، نظام حکومت‌داری و حتی معماری (آرامگاه سادهٔ کوروش) قابل تشخیص است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان... »، ۱۳۹۴ش، ص۵۲-۵۵؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۱۲.]</ref>

از سوی دیگر شوش به عنوان پایتخت زمستانی پارسی‌ها برگزیده شد و داریوش بزرگ کاخ خود را بر روی ویرانه‌های شوش عیلامی بنا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «شوش در دوران هخامنشی... »، ۱۳۹۴ش، ص۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983767 اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲.]</ref>

 

در عرصۀ هنر نیز، نقوش برجستۀ صخره‌ای عیلام، سنتی را پایه‌گذاری کرد که الهام‌بخش حجاری‌های هخامنشی و ساسانی شد و معماری و نقش‌مایه‌های حیوانی در هنر هخامنشی، در واقع بسط و گسترش سنت‌های عیلامی بود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقش‌مایه‌های مردانه در تمدن ایلام... »، ۱۳۹۳ش، ص۲۱؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1642570527-10505-1400-57.pdf آفرین، «مطالعۀ رابطۀ بینامتنی در سنت‌ها ... »، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۷.]</ref>  

== <big>منابع</big> ==

 

* آفرین، فریده، «مطالعۀ رابطۀ بینامتنی در سنت‌ها و نقش‌مایه‌های مشترک هنری تمدن ایلام و هخامنشی»، مطالعات تطبیقی هنر، سال هشتم، شمارۀ ۱۵، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.  

*انتشاری نجف‌آبادی، علیرضا، و خراشادی، سرور، «پژوهشی در چرایی غیبت اینشوشینک در متون مذهبی باروی تخت جمشید»، مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ ۱۵، شمارۀ ۱ (پیاپی ۳۲)، زمستان ۱۴۰۱ و بهار ۱۴۰۲ش.

*اکبری، حسن، «عیلام و عیلامیها»، باستان‌پژوهی، شمارۀ ۹، تابستان ۱۳۸۱ش.

*اکبری، مرتضی؛ گیلانی، نجم‌الدین؛ و اکبری، اشرف، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، مطالعات ایلام‌شناسی، شمارۀ ۵، زمستان ۱۳۹۶ش.

*اکبری دیزجی، عاطفه، و خانپور، آرزو، «هنر شیشه‌گری در تمدن ایلام؛ مطالعۀ موردی میله‌های شیشه‌ای معبد چغازنبیل»، شباک، دورۀ ۱۱، شمارۀ ۳ (پیاپی ۸۴)، ۱۴۰۴ش.

*ایمان‌پور، محمدتقی، و علیزاده، زهرا، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها: واکاوی پیامدهای نفوذ فرهنگ و تمدن عیلام در شاهنشاهی هخامنشی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال ۲، شمارۀ ۷، بهار ۱۳۹۰ش.

*ایمان‌پور، محمدتقی؛ نصرالله‌زاده، سیروس؛ و علی‌زاده، زهرا، «شوش در دوران هخامنشی: بررسی جایگاه و اهمیت شوش در دوره هخامنشی در مقایسه با تخت جمشید »، مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ ۷، شمارۀ ۱۳، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.

*بادامچی، حسین، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی: تحلیل سه سند حقوقی از ایلام باستان به همراه ویرایش متن اکدی»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال دوم، شمارۀ ۱ (پیاپی ۲)، بهار ۱۳۹۱ش.

*بادامچی، حسین، «دادرسی در ایلام باستان به همراه ویرایش، ترجمۀ فارسی و انگلیسی دو سند ایلامی»، پژوهش‌های علوم تاریخی، دورۀ ۵، شمارۀ ۲، پاییز ۱۳۹۲ش.

*بادامچی، حسین، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ ۸، شمارۀ ۱۴، فروردین ۱۳۹۳ش.

*بادامچی، حسین، «یک سند حقوقی از شوش (ویرایش و ترجمۀ فارسی)»، اسناد بهارستان، شمارۀ ۴، زمستان ۱۳۹۰ش.

*بادامچی، حسین، و شریفی، سعیده، «پیمان صلح ایلام و آشور در ۶۷۴ پیش از میلاد؛ زمینه‌های شکل‌گیری و سرانجام آن»، پژوهش‌های تاریخی، دورۀ ۱۱، شمارۀ ۲، تیر ۱۳۹۸ش.

*بیانی (اسلامی)، شیرین، «عیلام: یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، یغما، سال بیست‌وسوم، شمارۀ ۴ (پیاپی ۲۶۲)، تیر ۱۳۴۹ش.

*پاپی‌بالاگریوه، مرادحسین؛ حسنی، میرزامحمد؛ و کلبادی‌نژاد، مریم، «آشوربانی‌پال و پایان شاهنشاهی ایلام»، پیام باستان‌شناس، سال ۱۷، شمارۀ ۳۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۴ش.

*پلاسعیدی، کتایون، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۲، شمارۀ ۵، زمستان ۱۳۹۶ش.

*پورمحمدی، پریسا، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۱، شمارۀ ۱، زمستان ۱۳۹۵ش.

*پولادچنگ، مرضیه، جابری‌راد، مائده، ضرغام، ادهم، «تحلیل نقوش جام شوش از منظر ساختار و مفهوم»، پیکره: دورۀ 3، شمارۀ 5، بهار و تابستان 1393ش.

*پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، ج۱، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۵ش.

*تزری، رحیم، «خاستگاه خط، ایلام و سومر یا کرانه‌های کویر لوت»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۲، شمارۀ ۲، بهار ۱۳۹۶ش.

*توحیدی، محسن، و کاظمی، اعظم، «تأثیر معماری مذهبی بین‌النهرین و ایلام باستان بر یکدیگر با نگاهی بر ساخت زیگورات‌ها»، مجموعۀ مقالات اولین همایش بین‌المللی میراث مشترک ایران و عراق، ج۲۷، ۱۴۰۰ش.

*حاتم، غلامعلی، و مهراندیش، محمدرضا، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام (با تأکید بر چند تندیس شاخص)»، نقش‌مایه، سال دوم، شمارۀ ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش.

*حاتمی نصاری، طیبه، «معماری مذهبی ایلام»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۳، شمارۀ ۸، پاییز ۱۳۹۷ش.

*خراشادی، سرور، و انتشاری نجف‌آبادی، علیرضا، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان براساس شواهد باستان‌شناختی و اسناد مکتوب میخی»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارۀ ۳۸، پاییز ۱۴۰۲ش.

*دادور، ابوالقاسم، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، زن در فرهنگ و هنر، دورۀ ۱، شمارۀ ۴، تابستان ۱۳۸۹ش.

*دادور، ابوالقاسم، صادقی طاهری، علی، «بررسی نقشمایه‌های مردانه در تمدن ایلام (از اوایل هزارۀ سوم تا اواسط هزارۀ اول ق.م)»، هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، دورۀ ۱۹، شمارۀ ۲، مرداد ۱۳۹۳ش.

*دارا، مریم، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ بر پایۀ متون عیلامی»، پژوهشنامۀ ادیان، دورۀ ۹، شمارۀ ۱۸، ۱۳۹۴ش.

*درویشی، سهیلا، و محافظی، بهزاد، «مروری بر گاهنگاری دوران ایلامی (از آغاز ایلامی تا هخامنشی مقدم)»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۲، شمارۀ ۲، بهار ۱۳۹۶ش.

*دورانت، ویل، تاریخ تمدن: مشرق‌زمین گهوارۀ تمدن، ترجمۀ احمد آرام، ع. پاشایی، امیرحسین آریان‌پور، تهران، اقبال: فرانکلین، ۱۳۳۷ش.

*رحمتی کیا، اسفندیار، و غضنفری، کلثوم، «نقش سیاسی زنان درباری و دودمان سلطنتی در تاریخ ایلام میانه (۱۵۰۰-۱۱۰۰ پ.م)»، تاریخ ایران، دورۀ ۱۳، شمارۀ ۲ (پیاپی ۲۶)، ۱۳۹۹ش.

*رضاقلی، محمود، تاریخ سیاسی ایران باستان (نقدی بر تاریخ‌نگاری ایرانی و کوششی در تحلیل علمی تاریخ)، نشر آنلاین، ۲۰۱۲م.

*سایکس، پرسی مولزورث، تاریخ ایران، جلد ۱، تهران، افسون، ۱۳۸۰ش.

*سبزی، موسی؛ حاتمی کنکبود، حبیب؛ و رایگانی، ابراهیم، «بررسی میزان تداوم نمادهای مذهبی و خدایان عیلامی در روزگار هخامنشی»، پژوهش‌های ادیانی، دورۀ ۵، شمارۀ ۹ (پیاپی ۹)، شهریور ۱۳۹۶ش.

*سرخ‌آبی، عبیداله، و افخمی، بهروز، «جغرافیای تاریخی ایلام در دورۀ سلسله‌های آوان و شیماشکی»، مجموعۀ مقالات اولین همایش بین‌المللی میراث مشترک ایران و عراق، ج۲۳، ۱۴۰۵ش.

*شاهرخی، شیما؛ نیکنامی، کمال‌الدین؛ و ایزدی، محمدسعید، «تداوم ارزش‌های جغرافیای طبیعی در عرصۀ حفاظت از میراث معماری شهر (مورد پژوهی: میراث معماری شهر تاریخی چغازنبیل)»، جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال ۱۲، شمارۀ ۱ (پیاپی ۴۵)، زمستان ۱۴۰۰ش.

*شمیلی، فرنوش، و غفوری‌فر، فاطمه، «تحلیل عناصر تصویری سفالینه‌های شوش (براساس رویکرد نشانه‌شناختی)»، رهپویه هنرهای تجسمی، دورۀ ۲، شمارۀ ۴ (پیاپی ۴)، زمستان ۱۳۹۸ش.

*ظهوریان، مریم؛ فرزین، سامان؛ حاجی‌زاده، محمد‌امین، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه (مار) و ارتباط آن با عنصر مؤنث در آثار به جای مانده از تمدن عیلام باستان (با تکیه بر شواهد باستان‌شناسی)»، جستارهاي باستانشناسي ايران پيش از اسلام، دورۀ 2، شمارۀ 1 (پیاپی 3)، بهار و تابستان 1396

*عامریان، حمید، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان و نقش این قوم در آغاز تاریخ ایران»، هنرنامه، سال هشتم، شمارۀ ۲۶، بهار ۱۳۸۴ش.

*عبدی‌فر، نرگس، و فیروزمندی شیره‌جینی، بهمن، «پیشنهادی برای حدود و ثغور عیلام نو بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی»، جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، دورۀ ۵، شمارۀ ۱ (پیاپی ۹)، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.

*عرب، حسنعلی، و شریفی نسب، کوثر، «دین‌سالاری، کانون اندیشه و تمدن در ایلام باستان»، پژوهش‌نامۀ تاریخ، دورۀ ۴، شمارۀ ۱۴، ۱۳۸۸ش.

*علی‌زاده، عباس، تئوری و عمل در باستان‌شناسی (با فصل‌هایی در زیست‌شناسی تحولی و معرفت‌شناسی)، چاپ سوم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۶ش.

*علیزاده مقدم، بدرالسادات، و شکریان، احترام، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان (بوشهر) در عصر عیلامی‌ها»، پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، سال اول، شمارۀ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.

*عیالوار، ندا؛ عادل‌فر، باقرعلی؛ و پیردهقان، مینا، «واکاوی اهمیت "سوگند" در حیات حقوقی و اجتماعی تمدن عیلام قدیم (۲۵۰۰ ق.م – ۶۵۰ ق.م)»، مطالعات ایران‌شناسی، سال ۸، شمارۀ ۴ (پیاپی ۲۵)، زمستان ۱۴۰۳ش.

*غفوریان، محمدرضا، «بررسی ساختار مدیریتی و نظام حکومتی در ایلام باستان»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۳، شمارۀ ۷، تابستان ۱۳۹۷ش.

*فرهنگدوست، هادی، و حنایی، تکتم، «بازشناسی پایداری فرهنگیِ برآمده از هژمونی تمدنیِ عیلام، در حکومت‌های ایران باستان»، باستان‌شناسی ایران، دورۀ ۱۳، شمارۀ ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.

*فروزان، فریدا؛ یوسفی زشک، روح‌الله؛ و طاووسی، محمود، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش در دورۀ آغازایلامی»، جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، دورۀ ۷، شمارۀ ۱ (پیاپی ۱۳)، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.

*فروزان، فریدا؛ یوسفی زشک، روح‌الله؛ و طاووسی، محمود، «بررسی جامعۀ دامدار شوش براساس الواح آغاز ایلامی»، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، سال ششم، شمارۀ ۲۰، تابستان ۱۴۰۱ش.

*قائم‌پناه، نورالدین مهدی، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری مرتبط با نقوش مار و مارخدا در هنر مهرسازی ایلام باستان»، پژوهشنامۀ ایران باستان، دورۀ ۳، شمارۀ ۹، ۱۴۰۳ش.

*کائید، زهرا، و ایمان‌پور، محمدتقی، «وضعیت سیاسی ایلام بعد از سقوط تا برآمدن هخامنشیان (۶۴۶-۵۵۰ پ.م)»، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، دورۀ ۲۵، شمارۀ ۲۶، شهریور ۱۳۹۴ش.

*کاظم‌پور، زیبا، «تحلیل مفهوم برکت در هنر عیلامی و مقایسۀ آن با نقوش رایج در سفالگری قرون میانی اسلامی»، هنرهای صناعی ایران، سال چهارم، شمارۀ 2، (پیاپی 7)، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.

*کبیری، فرانک، و براتی، بهاره، «جام شوش، جامی پر از رمز و راز»، هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، دورۀ ۲، شمارۀ ۴۳، مرداد ۱۳۹۰ش.

*کبیری، فرانک؛ فلکی، معین؛ و جعفری دهکردی، ناهید، «نمادشناسی اجرام آسمانی در آثار عصر مفرغ فلات ایران نمونه‌های موردی تمدن‌های عیلام و جیرفت»، مطالعات ایرانی، سال ۲۳، شمارۀ ۴۵، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.

*کوهستانی، حسین، و قاسم‌نژاد، رؤیا، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش: الواح حقوقی و قضایی»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال ۷، شمارۀ ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.

*گرانتوفسکی، ادوین آرویدوویچ، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، تهران، پویش، ۱۳۵۹ش.

*گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۲ش.

*گیلانی، نجم‌الدین، «بازتاب رسوم ایران باستان در فرهنگ مردم ایلام (تقدس آب و چشمه، احترام به نان و نمک، کارد و کفن)»، ایلام باستان، دورۀ ۱۸، شمارۀ ۵۴ و ۵۵، شهریور ۱۳۹۶ش.

*گیلانی، نجم‌الدین؛ اکبری، مرتضی؛ و یاری، سیاوش، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان در اندیشۀ کوروش هخامنشی»، فرهنگ ایلام، دورۀ ۱۶، شمارۀ ۴۸ و ۴۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.

*مبینی، مهتاب، و ابراهیم‌زاده، فرزام، «تعاملات هنری ایلام و بین‌النهرین (با نگرشی بر نقوش موجودات ترکیبی در مهرها)»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۳، شمارۀ ۸، پاییز ۱۳۹۷ش.

*متیوز، راجر، و فاضل نشلی، حسن، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ترجمۀ جواد حسین‌زاده ساداتی و اشکان اولی پوریان، تهران، موزۀ ملی ایران، ۱۴۰۴ش.

*مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۰ش.

*محمودی، ماندانا ؛ محافظی، بهزاد، «ایلام در عصر آهن»، مطالعات ایلام‌شناسی، سال ۳، شمارۀ ۷، تابستان ۱۳۹۶ش.

*محمودیان، حبیب‌الله، «ارتباط سیاسی-اقتصادی ایلام و بین‌النهرین در دوران باستان»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۳، شمارۀ ۶، بهار ۱۳۹۷ش.

*محمودیان، حبیب‌الله، «بررسی تاریخ تمدن‌های فلات ایران تا پایان دورۀ ایلامی»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۱۱، شمارۀ ۳۷، بهار ۱۴۰۵ش.

*محمودیان، حبیب‌الله، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام و تمدن‌های همجوار»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۸، شمارۀ ۲۵، بهار ۱۴۰۲ش.

*محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی و باستان‌شناختی تمدن ایلام»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۴، شمارۀ ۱۳، زمستان ۱۳۹۸ش.

*مرادی، حسین، «منشأ نقش مار در مواد فرهنگی هزارۀ سوم پیش از میلاد جنوب شرق ایران؛ نشانه‌ای از ارتباط با عیلام و میان‌رودان»، مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ ۷، شمارۀ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.

*مشکور، محمدجواد، ایران در عهد باستان (در تاریخ اقوام و پادشاهان پیش از اسلام)، تهران، سازمان انتشارات اشرفی، ۱۳۶۳ش.

*مهرآفرین، رضا، و قائم‌پناه، نورالدین، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، جستارهای تاریخی، سال هفتم، شمارۀ ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.

*مهدی‌نژاد خطبه‌سرا، سیدعلی، و همکاران، «شواهد باستان‌شناختی نفت، قیر و مشتقات آن در تمدن ایلام باستان»، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، سال ۵، شمارۀ ۱۵، بهار ۱۴۰۰ش.

*مؤمنی، آتوسا، «حیوانات اسطوره‌ای مصور بر مهرهای ایلامی»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۵، شمارۀ ۱۴، بهار ۱۳۹۹ش.

*میراشه، زهرا؛ نیکنامی، کمال‌الدین؛ و فیروزمندی شیره‌جین، بهمن، «بررسی اسناد اقتصادی خرید-فروش، اجاره، وام در دورۀ عیلام قدیم»، پژوهشنامۀ تاریخ، سال یازدهم، شمارۀ ۴۳، تابستان ۱۳۹۵ش.

*نصر اصفهانی، سمیرا، و طاهری، علیرضا، «مطالعۀ پیکرک‌های زنانه عصر مفرغ شوش از منظر ریخت‌شناسی»، هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، دورۀ ۲۵، شمارۀ ۳، پاییز ۱۳۹۹ش.

*نمیرانیان، کتایون، و فتح‌اللهی، نیما، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی بر اساس شواهد باستان‌شناسی و زبان‌شناسی»، آوای تاریخ، سال دوم، شمارۀ ۳، بهار ۱۴۰۱ش.

*نوری مجیری، مهرداد؛ بهروزی، مهرناز؛ و حسنی، میرزامحمد، «نقوش اساطیری-مذهبی مهرها و اثر مهرهای استوانه‌ای در ایلام باستان»، مطالعات هنر اسلامی، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۳۹، ۱۳۹۹ش.

*نیاکان، لیلی، «مطالعۀ خشت‌های رنگین و آجرهای لعاب‌دار دوران ایلامی»، مطالعات ایلام‌شناسی، دورۀ ۴، شمارۀ ۱۲، پاییز ۱۳۹۸ش.

*ویسی، مهسا، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان عیلام باستان با نمونه‌های معاصر در منطقۀ غرب»، هنرهای کاربردی، دورۀ ۲، شمارۀ ۱ (پیاپی ۵)، خرداد ۱۴۰۱ش.

*هینتس، والتر، دنیای گمشدۀ عیلام:بازسازی یک تمدن گمشده، ترجمۀ فیروز فیروزنیا، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، بی‌تا.

*یاحسینی، سید قاسم، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، کیهان فرهنگی، شمارۀ ۸۰، بهمن ۱۳۷۰ش.

*Rostami, Mostafa, and Mansourabadi, Mostafa, "String Instruments Depicted in the Paintings of Ancient Elam", International Journal of Humanities, Vol. 27, No. 2, 2020