جلگه خوزستان
جلگه خوزستان؛ وسیعترین جلگۀ ایران در جنوب و غرب استان خوزستان.
جلگۀ خوزستان، وسیعترین جلگۀ ایران است که حدود سهپنجم مساحت استان خوزستان و نیز قسمتهایی از استانهای بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد را در بر میگیرد. بخش بزرگی از جلگۀ خوزستان، حاصل آبرُفتهای رودهای کارون، کَرخه و جراحی است. این جلگه که حدود ۴۱ هزار کیلومتر از وسعت استان خوزستان را در بر گرفته، با شیبی ملایم از حوالی دزفول تا کرانههای خلیجفارس امتداد دارد. بخش جنوبی جلگۀ خوزستان در دشتهای بسیار پست و مسطحی قرار دارد که بر اثر جزرومدّ دریا به وجود آمده است. خاک این ناحیه، بسیار شور و برای کشاورزی مناسب نیست. نواحی شمالی جلگه دارای خاکی حاصلخیز بوده و برای کشاورزی مناسب است.
مفهومشناسی جلگه خوزستان
جلگه به زمین صاف و همواری گفته میشود[۱] که در اثر انباشت آبرفت رودها در مناطقی با بلندای کمتر از اطراف، پدید میآید.
تاریخچه جلگه خوزستان
بر اساس شواهد زمینشناسی، خوزستان در دورۀ کرتاسه بهصورت بخشی از بزرگ ناودیس زاگرس از سایر مناطق ایران جدا شد و بهشکل حوضۀ فرورفتهای که دائماً در حال نشست بود، درآمد. حدود شصت میلیون سال قبل این بزرگناودیس بخشی از دریای بزرگ تتیس بوده است.[۲]
جغرافیا جلگه خوزستان
موقعیت جغرافیایی
جلگۀ خوزستان در قسمت جنوب و غرب استان خوزستان[۳] واقع شده و از کوهپایههای زاگرس تا سواحل خلیجفارس و اروندرود ادامه مییابد.[۴] این جلگه سرزمین صاف و مستطیل شکلی است که عرض آن از ۱۱۰ کیلومتر در شمال تا ۲۰۰ کیلومتر در جنوب تفاوت میکند.[۵] خوزستان وسیعترین جلگۀ ایران است که حدود سهپنجم مساحت استانی به همین نام را در برمیگیرد.[۶] پنج رود بزرگ و پر آب کرخه، دز، زهره، جراحی و تنها رود پر آب و قابل کشتیرانی ایران یعنی کارون، در این جلگه واقع شده و همه آنها در نهایت به خلیجفارس سرازیر میشوند.[۷]
آبوهوای جلگه خوزستان
درجه حرارت در این ناحیه بین ۳ درجه در زمستان و ۴۹ درجه در تابستان متغیر است، میزان رطوبت آن حداقل ۲۲ درصد و حداکثر ۷۳ درصد است.[۸] میانگین بارندگی سالانۀ جلگۀ خوزستان در شمال و در کوهپایههای زاگرس حداکثر ۵۰۰ و در جنوب ۱۰۰ میلیمتر است. از اینرو در قسمتهای شمالی مزارع و کشتزار بسیار مطلوب اما در قسمت جنوبی جلگه به دلیل همجواری با دریا برای کشاورزی نامناسب است.[۹]
زمینشناسی جلگه خوزستان
بر اساس مطالعات زمینشناسی و باستانشناسی انجام شده بر روی جلگۀ خوزستان، این جلگه، در اثر فرسایش رسوبات جوان در دورۀ ترشیاری[۱۰] ایجاد شده است و هنوز تپههایی از آن در اطراف اهواز به چشم میخورد.[۱۱] بلندترین نقاط این جلگه در دزفول در ۳۰۰ کیلومتری دریا واقع شده که ۱۸۰ متر ارتفاع دارد. ازاینرو شیب عمومی جلگۀ خوزستان ۶۰ سانتیمتر در کیلومتر است.[۱۲] شمالیترین نقطه آن حوالی دزفول و قسمت جنوبی آن از اراضی بسیار پست و سطحی تشکیل شده که از تأثیر جزرومدّ دریا به وجود آمده است.[۱۳]
پوشش گیاهی جلگه خوزستان
پوشش گیاهی در نواحی غیرمرطوب و جنوبی، انواع گیاهان بومی و خودرو است؛[۱۴] این ناحیه مراتع نامرغوبی دارد و برای کشاورزی مناسب نیست. پوشش گیاهی در ارتفاعات موجب شده که عشایر این منطقه به پرورش دام بپردازند. پوشش گیاهی شمال و شمال شرقی بهصورت استپکوهی و کوهپایهای است و درختانی از قبیل بلوط، بن، انجیر، بادام کوهی، کنار، سدر و بوتههایی از گون دارد.[۱۵]
حیاتوحش در جلگه خوزستان
مهمترین گونههای جانوری جلگۀ خوزستان از انواع خزندگان، پرندگان، حشرات و گونههای مختلف پستانداران تشکیل شده است. شیر یالکوتاه ایرانی، پلنگ دزفول، گوزن زرد ایرانی و آهو، مهمترین گونههای نادر پستانداران در این منطقه هستند.[۱۶]
خطرات طبیعی و انسانی جلگه خوزستان
انسان که بخشی جدانشدنی از این طبیعت است با کوچکترین تغییری، آثار و پیامدهای بزرگی را بهجای میگذارد.[۱۷] رهاسازی شورآبههای صنعت نیشکر، معیشت جامعۀ بومی را تضعیف کرده و موجب کاهش محصول نخلستانها شده است. سدسازیهای بیرویه بر رودخانههای خوزستان و انتقال بیرویه آب از سرشاخههای رودخانهها از جمله کارون که شاهرگ حیاتی کشاورزی خوزستان است، مشکلات زیستمحیطی را در این منطقه ایجاد کرده است.[۱۸]
همچنین عواملی مانند جهت وزش باد و الگوی جریان رودخانه کرخه باعث ایجاد فرسایش و انتقال رسوب از تپههای ماسهای به دشتهای سیلابی در غرب جلگۀ خوزستان میشود.[۱۹] حرکت و جابهجایی ماسههای روان در این جلگه باعث شده تا مراکز صنعتی، راهها، خطوط لوله، چاههای نفت و اراضی کشاورزی در معرض هجوم ریزگردها قرار گیرند و بهتدریج این مراکز متروک و فعالیت آنها مختل شود.[۲۰]
ویژگیهای جلگه خوزستان
جلگۀ باستانی خوزستان از بسترهای مهم بالندگی تمدنهای ایرانشهری بوده و در شکلبخشیدن به هویت زیستی این بخش از ایرانزمین سهیم بوده است. اکثر شهرهای کنونی جلگۀ خوزستان بر روی کهنترین شهرهای ایران باستان در جلگۀ خوزستان برپاشدهاند؛ شهرهای تاریخی چون شوش، شوشتر، جندیشاپور و اهواز.[۲۱] از ویژگیهای زیستمحیطی جلگۀ خوزستان وجود گنبد نمکی در برخی مناطق آن است که نقش عمدهای در شورکردن اراضی و آبها دارد.[۲۲] همچنین حدود ۹ درصد از مساحت جلگۀ خوزستان را تپههای ماسهای تشکیل میدهد که از شمال غرب جلگه شروع و تا جنوب شرق در اطراف امیدیه ادامه دارند.[۲۳]
کارکرد جلگه خوزستان
قسمتهای شمالی جلگه خوزستان از خاک حاصلخیزی برخوردار است؛ لذا برای کشاورزی بسیار مساعد است.[۲۴] همچنین سازههای آبی شوشتر باسابقه ۱۷۰۰ ساله برای مهندسین آب، یک آزمایشگاه بزرگ واقعی است. سامانۀ گستردۀ توزیع آب در مخروط آبرفتی رود جراحی بهلحاظ قدمت و ارزش، همسنگ قناتها است. در دوره معاصر نیز بزرگترین سدهای کشور باگستردهترین شبکههای آبیاری و زهکشی، مشرف به این جلگه یا درون آن طراحی و ساخته شدهاند.[۲۵]
جاذبههای گردشگری جلگه خوزستان
مناطق حفاظتشده «کرخه» و «دز» در جلگۀ خوزستان بهدلیل اینکه زیستگاه گوزن زرد ایرانی و دارای بیشههای انبوه و بکر هستند، ارزش جهانگردی دارند و مورد توجه گردشگران ایرانی و خارجی است.[۲۶]
تصویرپردازی جلگه خوزستان
مستندی با عنوان «جلگه» به کارگردانی اشکان جوشپوش و رضا سیادت از شبکۀ مستند و بستر اینترنتی تلوبیون پخش شده است که به زیستبوم منطقه، حیاتوحش و جغرافیای مربوط به جلگه خوزستان پرداخته است.[۲۷]
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه جلگه.
- ↑ «جلگه خوزستان»، در سایت جغرافی مستر، تاریخ بازدید: 1 مهر 1401ش.
- ↑ شهسوارزاده، «استان خوزستان»، در سایت ایران شناسی، تاریخ بازدید: 3 شهریور 1401ش.
- ↑ حکیمیان، «جلگه خوزستان»، دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 4 شهریور 1401ش.
- ↑ «معرفی شهرستان دزفول»، سایت دانشکده سما دزفول، تاریخ بازدید: 3 مهر 1401ش.
- ↑ حکیمیان، «جلگه خوزستان»، دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
- ↑ حکیمیان، «جلگه خوزستان»، دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 1 مهر 1401ش.
- ↑ «جلگه خوزستان»، در وبسایت زیزی فایل، تاریخ بازدید: 4 شهریور 1401ش.
- ↑ جعفری دهقی، احمدوند،«خوزستان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ نام دورهای در مقیاس زمانی زمینشناسی است از ۶۵ میلیون سال پیش آغاز و تا ۲٫۶ میلیون سال پیش ادامه یافت.
- ↑ «جاذبههای طبیعی استان خوزستان»، مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 9 شهریور 401ش.
- ↑ «معرفی شهرستان دزفول»، سایت دانشکده سما دزفول، تاریخ بازدید: 3 مهر 1401ش.
- ↑ «جاذبههای گردشگری استان خوزستان»، در سایت تبیان، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ «جاذبههای گردشگری استان خوزستان»، در سایت تبیان، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ «جاذبههای گردشگری استان خوزستان»، در سایت تبیان، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ جعفری دهقی، احمدوند،«خوزستان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ «داستان جلگه خوزستان و سیلابی شدن در بارشهای سیلابی/چالشهای عدم توفیق در زهکشید»، ایراسین، تاریخ بازدید:31شهریور 1401ش.
- ↑ «جلگه خوزستان چگونه به این روز افتاد»، ایسنا، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
- ↑ پیروان ،ایرانمنش،«اثر مورفوتکتونیک دشت ساحلی زاگرس بر نحوه استقرار تپههای ماسهای غرب جلگه استان خوزستان»، در سایت ویرا، تاریخ بازدید: 4 شهریور 1401ش.
- ↑ «جلگه خوزستان»، در سایت جغرافی مستر، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
- ↑ خطیبی و دیگران، « بررسی 8 منطقه به اصطلاح حفاظت شده جلگه خوزستان»، در سایت کانون دیدهیانان زمین، تاریخ بازدید:1 مهر 1401ش.
- ↑ «موقعیت جغرافیای استان خوزستان»، در سایت حوزه، تاریخ بازدید: 4مهر 1401ش.
- ↑ «جلگه خوزستان»، در سایت جغرافی مستر، تاریخ بازدید: 4 مهر1401ش.
- ↑ حکیمیان، «جلگه خوزستان»، دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1501ش.
- ↑ «داستان جلگه خوزستان و سیلابی شدن در بارشهای سیلابی/چالشهای عدم توفیق در زهکشید»، ایراسین، تاریخ بازدید:31شهریور 1401ش.
- ↑ «جاذبههای گردشگری استان خوزستان»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
- ↑ «جلگه»، در سایت تلوبیون، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
منابع
- پیروان، ایرانمنش،«اثر مورفوتکتونیک دشت ساحلی زاگرس بر نحوه استقرار تپههای ماسهای غرب جلگه استان خوزستان»، نشریه مهندسی و مدیریت آبخیز، شماره۱، ۱۳۹۹ش.
- «جاذبههای گردشگری استان خوزستان»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۸۸ش.
- «جاذبههای طبیعی استان خوزستان»، مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۴۰۱ش.
- جعفری دهقی، احمدوند، محمود، فاطمه، «خوزستان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۰ش.
- «جلگه»، در سایت تلویبیون، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «جلگه خوزستان»، مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «جلگه خوزستان»، وبسایت جغرافی مستر، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «جلگه خوزستان»، وبسایت زیزی فایل، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «جلگه خوزستان چگونه به این روز افتاد»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۵ش.
- حکیمیان، کبری، «جلگه خوزستان»، دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۵۰۱ش.
- خطیبی، نسرین و دیگران « بررسی ۸ منطقه به اصطلاح حفاظت شده جلگه خوزستان»، در سایت کانون دیدهیانان زمین، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۱ش.
- «داستان جلگه خوزستان و سیلابی شدن در بارشهای سیلابی/چالشهای عدم توفیق در زهکشید»، ایراسین، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
- شهسوارزاده، محمد، «استان خوزستان»، در سایت ایران شناسی، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «معرفی شهرستان دزفول»، سایت دانشکده سما دزفول، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۱ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «موقعیت جغرافیای استان خوزستان»، در سایت حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۸ش.