روزی فرزند: تفاوت میان نسخه‌ها

روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین [[معیشت]] و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به [[خالقیت]] و [[رازقیت]] [[خداوند]] مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ [[فرزندآوری]] بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در [[ایران]]، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند [[هزینه‌های زندگی]]، [[آموزش]]، [[مسکن]] و [[باورهای مذهبی]]، مورد توجه قرار گرفته است.

بر پایه <span style="color:red">[[آموزه‌های قرآنی]]</span>، صفت <span style="color:red">[[رازقیت|رزاقیت]]</span> الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در <span style="color:red">[[قرآن کریم]]</span>، آیاتی وجود دارد که هراس از [[تنگدستی]] (املاق) در پی <span style="color:red">[[فرزندآوری]]</span> را نفی کرده است. <span style="color:red">مفسران</span> این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون <span style="color:red">[[تدبیر الهی]]</span> و نظام <span style="color:red">رزق</span> تبیین کرده‌اند.<ref>[https://dastgheibqoba.info/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%DB%8C%D9%87-%DB%B1%DB%B5%DB%B1/ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب.]</ref> برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، [[روزی فرزند]] را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به [[اراده الهی|ارادهٔ الهی]] نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد<ref>عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19؛ [http://isna.ir/xdPCGj «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

در <span style="color:red">[[فرهنگ عامه]]</span> و <span style="color:red">[[ادبیات شفاهی]]</span> ایران، مفهوم روزی فرزند با [[ضرب‌المثل|<span style="color:red">ضرب‌المثل</span>‌ها]]، [[باورهای عامیانه]] و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی»].</ref> این انگاره شناختی که «بچه با خودش برکت میاره» در فرهنگ ایرانیان، باوری ریشه‌دار است.<ref>[https://www.hayat.ir/news/281905/%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات].</ref> همچنین سعدی در کتاب بوستان، از نگرانی پدری درباره تأمین نان و خوراک برای فرزندش حکایت می‌کند، اما همسرش به او یادآوری می‌کند که خداوند نان‌دهنده است و او باید به خدا اعتماد کند. سعدی در این مثنوی، اهمیت ایمان به خدا در تأمین روزی فرزند را چنین به نظم درآورده است:<ref>سعدی، بوستان، [https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab6/sh11 باب ششم در قناعت، «حکایت مرد کوته‌نظر و زن عالی‌همت»]، در وب‌سایت گنجور.</ref>

 

{{شعر جدید|عنوان=|شاعر=|قالب=|پلکانی=|متن=یکی طفل دندان برآورده بود\\پدر سر به فکرت فرو برده بود

مخور هول ابلیس تا جان دهد\\همان کس که دندان دهد نان دهد

در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و <span style="color:red">[[تجربه زیسته]]</span> خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref> برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در [[جامعه]]، دو رویکرد متفاوت به [[فرزندآوری]] و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ <span style="color:red">برکت</span> و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85456727/ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا].</ref>

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش [[تورم]]، [[بیکاری]] و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و [[سلامت]] ظاهر می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402113021525/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D9%88%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8% «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر [[بی‌ثباتی اقتصادی|بی‌ثباتی <span style="color:red">اقتصادی</span>]]، [[آینده شغلی|آیندۀ شغلی]]، هزینه‌های <span style="color:red">آموزش</span> و تأمین <span style="color:red">مسکن</span>، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_212185.html فرضی‌زاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228].</ref> یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1021178/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D9%84%D8% «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.]</ref>

در نظریۀ [[اقتصاد باروری]]، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.<ref> [https://www.sid.ir/FileServer/JF/48713946906.pdf نیکونسبتی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، 1394ش، ص223-224.]</ref>  

از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق [[یارانه‌|یارانه‌ها]]، نظام‌های حمایتی، مسکن و [[بیمه]]، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] اشاره کرده‌اند که با کاهش [[فشار اقتصادی]] بر خانواده‌ها موجب افزایش باروری شده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/12/03/2456649/6-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.<ref>[https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-family-database.html “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.]</ref>

==منابع==

* «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 29 شهریور 1402ش.

* «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 3 اسفند 1399ش.

* «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 اردیبهشت 1403ش.

* «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 30 بهمن 1402ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.

* «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.

* سعدی، بوستان، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش.

* «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.

* طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعلیان، بی‌تا.  

* عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.

* عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.

* «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات، تاریخ انتشار: 6 آبان 1404ش.

* فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.

* نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال 18، شمارۀ 69، 1394ش، ص223-224.