پیش‌نویس:سازمان مجاهدین خلق ایران

سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی_شبه‌نظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.

سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK, MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمان‌های سیاسی_شبه‌نظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونی‌های ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزه‌های اسلامی با مارکسیسم در دهه‌های چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و هم‌پیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشت‌ساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقه‌ای پیرامون مسعود و مریم رجوی.

بستر تاریخی پیدایش

سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت‌تأثیر اقدامات سرکوبگرانۀ حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزۀ مسلحانه روی آوردند. این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت. شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشه‌های مدرن غربی.

بنیان‌گذاران و حلقه نخست

در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقۀ فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.

حلقۀ نخست سازمان از همان آغاز به مطالعۀ منظم اهمیت می‌داد. مطالعۀ قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندۀ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.

ایدئولوژی

ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود. در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌شد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه به‌مثابۀ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بی‌طبقهٔ توحیدی در نظر گرفته می‌شد. این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی‌که ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره‌برداری کند. حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه.

مجاهدین، مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده می‌شدند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند. یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت‌تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به‌عنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمی‌داشتند. به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشتند.

منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده

منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهج‌البلاغه، برخی کتاب‌های مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلاب‌های توده‌ای در ایران و جهان، و کتاب‌های مارکسیستی بوده است.

از جمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از:

• متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیده‌ها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوسته‌ای اسلامی برشمرد.
• راه انبیاء راه بشر: تألیف محمد حنیف‌نژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طی‌شده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوه‌های مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
• سیمای یک مسلمان (یا امام حسین (ع) یا راه امام حسین (ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بی‌طبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی می‌کرد.
• مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوه‌ای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.

تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان

سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید. در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند. در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.

این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریف‌واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد. این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.

بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.

در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیست‌شده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامه‌دهنده راه بنیان‌گذاران سازمان معرفی کردند. با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیست‌شده متمایز می‌دانست، اما بسیاری از ویژگی‌های تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفی‌کاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.

سازمان و روحانیون شیعه

سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت. به‌خصوص پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.

در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود. پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.

عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی

عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است:

از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش

نخستین اقدام پس از بنیان‌گذاری سازمان، تشکیل کلاس‌های آموزشی از سوی محمد حنیف‌نژاد و سعید محسن با موضوع‌های ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. سازمان در هیچ دوره‌ای اساس‌نامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروه‌های ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.

در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروه‌های ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند. در فروردین و خرداد ۱۳۵۱ش، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند. بنیان‌گذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ش به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.

اعدام اولین دسته از اعضای مرکزی

به‌دنبال حکم دادگاه نظامی و تجدید نظر حکومت شاه روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نام‌های ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند. اما محکومیت مسعود رجوی به‌دلیل فعالیت گسترده برادرش کاظم رجوی که در آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود با جلب حمایت شخصیت‌های برجسته سیاسی همچون کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ناگزیر به عقب‌نشینی شد، حکم وی از اعدام به حبس ابد تقلیل یافت و بعدها رهبری سازمان را به عهده گرفت.

اعدام بنیانگذاران سازمان

بنیانگذاران سازمان پس از دستگیری مورد شکنجه‌های ساواک قرار گرفتند. گفته می‌شود که محمد حنیف‌نژاد در اثر صدمات وارده از شکنجه، اکثر اوقات بیهوش می‌شد، چشم و بینی او در اثر شکنجه مصدوم و پاهای او آسیب دیده بود. سرانجام سحرگاه ۴ خرداد ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و اصغر بدیع‌زادگان به همراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگری‌زاده و رسول مشکین‌فام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.

در آذرماه سال ۱۳۵۰ رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان با فریب ساواک توانست از زندان بگریزد و تا روز کشته شدنش در ۲۵ خرداد ۱۳۵۲ش، نقش ویژه‌ای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد. بدین ترتیب بازماندگان سازمان به فعّالیّت پنهانی خود ادامه دادند.

دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰–۱۳۵۴ش)

پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲ش، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند. در مهر ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیه هزار صفحه‌ای اعلام مواضع ایدئولوژیک، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعلام موجودیت کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچ‌گاه نمی‌توانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجه‌ای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، می‌تواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».

دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ش

پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳ش، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندی‌پور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد. در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.

بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشه‌های مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند.

عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی

فاز سیاسی (۱۳۵۷–۱۳۶۰ش)

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ش در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ش آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند. گروه چشمگیری از آنان که به مارکسیسم گرایش بیشتری داشتند، سازمان «پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را تأسیس کردند و بقیه تحت رهبری رجوی، با مواضع و تفسیرهای چپ‌گرایانه و افراطی از اسلام، بر ایدئولوژی اسلامی سازمان و جدایی از گروه اول تأکید کردند. سازمان در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانه‌ای در پیش گرفت؛ از یک سو تلاش کرد با استفاده از فرصت به‌دست‌آمده، با تربیت نیروی شبه‌نظامی با نام «میلیشیا» و انتشار نشریه «مجاهد»، به تجهیز و سازماندهی و افزایش سطح توانایی نظامی و تبلیغاتی خود بپردازد و از سوی دیگر، در صدد برآمد با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی و زمینه سیاسی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بیشترین بهره را ببرد.

سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانش‌آموزان و کارمندان، تا نیمه‌های سال ۱۳۵۹ش، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاه‌ها و مدرسه‌ها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دست‌کم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد. انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیین‌کننده‌ای چون دادگاه‌ها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانه‌ها، نخست‌وزیری و شورای امنیت کشور شد.

رویارویی با جمهوری اسلامی

سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروه‌ها، با ناکامی مواجه شد. در آذر ۱۳۵۸ش در همه‌پرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد می‌دانست، شرکت نکرد. همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸ش)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت نداده‌اند، سازمان در اطلاعیه‌ای از کناره‌گیری رجوی از انتخابات خبر داد.

در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ش شرکت کرد که به واسطه سفارش‌های امام خمینی به مردم مبنی بر رأی‌ندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیق‌نیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پی‌گیری شد.

اعلام رسمی مبارزه مسلحانه

پس از آن‌که امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ش بنی‌صدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ش طی اطلاعیه‌ای به صورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابان‌ها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد. شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پی‌درپی امکانات و اعضای آن به دست مردم، و زندگی مخفی افراد سازمان شد.

پس از این تحولات، سازمان دست به اقدامات تروریستی گسترده‌ای زد که ازآن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای، امام‌جمعه تهران، در ۶ تیر ۱۳۶۰ش
• بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ش و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور از جمله سیدمحمد حسینی بهشتی
• انفجار ساختمان نخست‌وزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیس‌جمهور) و محمدجواد باهنر (نخست‌وزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ش
• ترور شخصیت‌هایی مانند سیداسدالله مدنی (امام‌جمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امام‌جمعه شیراز)

سازمان مجاهدین خلق، عملیات‌هایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام می‌داد. اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵ درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.

امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بی‌اعتقادی اعضای سازمان به اصول اسلامی و بی‌نصیب‌بودن از بینش سیاسی دانست؛ همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.

استقرار در عراق و عملیات نظامی

پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰ش، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخت‌رسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنی‌صدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.

پس از امضای معاهده‌ای با طارق عزیز (معاون نخست‌وزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و به‌تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاه‌های تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبهه‌ها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار می‌دادند.

عملیات آفتاب

عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادی‌بخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید. در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ تن کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان می‌شود و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادی‌بخش درآمد.

عملیات چلچراغ

سه ماه پس از عملیات آفتاب، در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷ش، سازمان عملیات چلچراغ را اجرا کرد. هدف از این عملیات تصرف شهر مهران بود که محقق شد. در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردان‌های مختلف توپخانه و کاتیوشا به‌طور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.

عملیات فروغ جاویدان و شکست در مرصاد

پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ش عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد. آن‌ها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلام‌آباد غرب را به تصرف خود درآورند.

نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.

اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش

اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروه‌های چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته می‌شود. این رویداد از مناقشه‌برانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود و دربارهٔ زمینه‌های وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدام‌شدگان و نحوه اجرای احکام، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

پیشینه

در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات فروغ جاویدان را با هدف پیشروی به سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات مرصاد با شکست مواجه شد. بنابر منابع، هم‌زمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژه‌ای در کشور ایجاد کرد و نگرانی‌هایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.

در پی این تحولات، سید روح‌الله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. بر اساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری می‌کردند، محارب شناخته شدند و پرونده آنان توسط هیئت‌هایی که بعدها به هیئت‌های رسیدگی یا هیئت مرگ شهرت یافت، بررسی شد.

دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران

در منابع رسمی جمهوری اسلامی، اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به محاربه و بغی تبیین شده است. در گفت‌وگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ ش اعدام شدند، پیش‌تر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پرونده‌ها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد. بر اساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی می‌شد.

هیئت اجرای حکم

ترکیب اصلی این هیئت در تهران شامل آقایان حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین، که بعدها در گفت‌وگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی وضعیت آن دوران را بحرانی توصیف کرد و مواضع خود را ناشی از ضرورت حفظ نظام دانست. مرتضی اشراقی، دادستان تهران، سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات بودند. در شهرستان‌های دیگر نیز هیئت‌های مشابهی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.

اختلاف دربارهٔ آمار

تعداد اعدام‌شدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده و هیچ رقم واحدی که مورد پذیرش همه منابع باشد، وجود ندارد. نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روش‌های مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهم‌ترین عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدام‌شدگان سال ۱۳۶۷ش به‌شمار می‌رود.

سازمان مجاهدین خلق در ابتدا تعداد اعدام‌شدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سال‌های بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی از گزارش‌های منتشرشده، این تغییرات ناشی از افزوده شدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیری‌های مسلحانه سال‌های پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.

منابع رسمی جمهوری اسلامی، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کرده‌اند. بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان می‌دهد که شمار اعدام‌شدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است. برخی منابع، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدام‌شدگان را چند هزار نفر ارزیابی کرده‌اند. این برآوردها عمدتاً بر پایه شهادت بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوری‌شده و گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی است. با این حال، در این منابع نیز تصریح شده است که به دلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدام‌شدگان امکان‌پذیر نیست.

تحول به فرقه و ساختار رهبری

پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقه‌ای مذهبی-مافیایی فروکاست. ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشم‌چی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴ش و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده عبور از صریح‌ترین احکام اسلامی بود. پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به‌طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد. به‌گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقه‌ای در زمینه‌های سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره می‌شد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه می‌شدند تا از سازمان جدا نشوند.

پس از سقوط صدام: اشرف، لیبرتی و آلبانی

بعد از خاتمهٔ جنگ عراق و ایران، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است. گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیام‌هایی منسوب به وی مدعی زنده بودن اوست. این شهر موضوع اصلی‌ترین اختلاف بین مجاهدین و جمهوری اسلامی بود. جمهوری اسلامی تلاش‌های زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آن‌ها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گسترده‌ای در میان مردم عراق زدند تا حمایت‌هایی را کسب نمایند؛ از جمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیه‌ای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. در این حال موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیش‌تر ندارند، یا این که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چرا که تحت هیچ شرایطی دیگر نمی‌توانند در خاک عراق بمانند. با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی (یک پایگاه نظامی در نزدیکی فرودگاه بغداد) آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲م از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند. در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ش ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بین‌المللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند. در نهایت در سال ۱۳۹۵ش کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.

فعالیت سایبری و رسانه‌ای

رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیه‌ها، کلاس‌های تبیین جهان، کتابچه‌ها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های برون‌مرزی و گردهمایی‌های آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل داده‌اند. پس از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.

دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکه‌های اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.

افشاگری دربارهٔ برنامه هسته‌ای ایران

افشاگری‌های سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، دربارهٔ برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، از مهم‌ترین رخدادهای مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران در دهه ۱۳۸۰ش به‌شمار می‌رود. این افشاگری‌ها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنی‌سازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بین‌المللی نسبت به ابعاد اعلام‌نشده برنامه هسته‌ای ایران انجامید و زمینه‌ساز آغاز بازرسی‌های گسترده‌تر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) شد. سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است. در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هسته‌ای اعلام‌نشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنی‌سازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است. همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد. در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیت‌های آن‌ها برای تولید سلاح هسته‌ای را افشا کرد. این افشاگری‌ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته می‌شود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بی‌اعتمادی بین‌المللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.

تأثیر بر روند بازرسی‌های آژانس

افشای تأسیسات نطنز و اراک نقطه آغاز مرحله جدیدی از نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر برنامه هسته‌ای ایران بود. پس از این افشاگری، بازرسی‌های فنی آژانس افزایش یافت و ایران در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴م ناچار به ارائه اطلاعات بیشتری دربارهٔ فعالیت‌های هسته‌ای خود شد. این روند به امضای توافق سعدآباد میان ایران و سه کشور اروپایی در مهر ۱۳۸۲ش و تعلیق موقت غنی‌سازی انجامید.

انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بین‌المللی به برنامه هسته‌ای ایران شد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات گردید. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و گزارش‌های رسمی آژانس نشان داد که ایران برخی فعالیت‌ها و مواد هسته‌ای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیش‌تر اعلام نکرده بود. پس از انتشار گزارش‌های آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. بر اساس این توافق‌ها، ایران به‌طور داوطلبانه غنی‌سازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیت‌های هسته‌ای موجب توقف این روند شد.

تأثیر بر تحریم‌های بین‌المللی

در سال ۲۰۰۶م، پس از گزارش‌های متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت نقطه آغاز علنی شدن مناقشه هسته‌ای ایران بود. پس از آن، در فاصله سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰م، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳ و ۱۹۲۹ مجموعه‌ای از تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران اعمال کرد. این تحریم‌ها محدودیت‌هایی در زمینه انتقال فناوری هسته‌ای، فعالیت‌های بانکی، سرمایه‌گذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران ایجاد کردند. تحریم‌های مصوب شورای امنیت و سپس تحریم‌های یک‌جانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت. مطالعات اقتصادی نشان داده‌اند که تشدید تحریم‌ها با کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است. همچنین، گزارش‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نشان می‌دهد که محدودیت‌های بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداخت‌های بین‌المللی را به‌طور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایه‌گذاری اثر منفی گذاشت.

ترور دانشمندان هسته‌ای ایران

از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ش چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران، از جمله مسعود علی‌محمدی، مجید شهریاری، داریوش رضایی‌نژاد، مصطفی احمدی روشن و محسن فخری‌زاده در عملیات‌های ترور کشته شدند. جمهوری اسلامی ایران از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این ترورها معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد) متهم ساخت.

در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هسته‌ای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. بر اساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیات‌ها آگاه بود، اما در آن‌ها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیات‌ها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمب‌های مغناطیسی بر خودروها و عملیات‌های هدفمند شهری انجام می‌شد. سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هسته‌ای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیات‌ها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.

برخی پژوهشگران و روزنامه‌نگاران حوزه اطلاعات و امنیت، از جمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هسته‌ای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران تحلیل کرده‌اند. در این تحلیل‌ها تأکید شده است که هدف عملیات‌ها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژه‌های فنی و افزایش هزینه‌های امنیتی برنامه هسته‌ای ایران بوده است. مقام‌های جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از جنگ اطلاعاتی و امنیتی علیه ایران دانسته و اعلام کرده‌اند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویس‌های اطلاعاتی خارجی نقش داشته است.

وضعیت فعلی و بین‌المللی

این سازمان پس از انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه «اشرف ۳» در آلبانی مستقر کرده است. فعالیت‌های کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشست‌های سیاسی، فعالیت رسانه‌ای، لابی‌گری در کشورهای غربی و حمایت از جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی است. رهبری سازمان به‌صورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م به‌عنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سال‌های اخیر چهره اصلی سیاسی و بین‌المللی سازمان محسوب می‌شود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستی‌آزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام می‌کنند که وی زنده است و به دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارش‌های پژوهشی احتمال می‌دهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون به‌طور مستقل تأیید نشده است. از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیش‌تر در فهرست سازمان‌های تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس از بازنگری‌های قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی می‌داند.

دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابی‌ها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکه‌ای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که به‌دلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گسترده‌ای در داخل ایران برخوردار نیست.

بازنمایی در کتاب، خاطرات و پژوهش‌ها

دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعه‌ای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتاب‌های انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی می‌توان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سه‌جلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتاب‌هایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطف‌الله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.

انعکاس در سینما، تلویزیون و مستند

در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایت‌های امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمی‌تر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی می‌پردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیری‌های دهه ۱۳۶۰ش، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانواده‌های درگیر با اردوگاه اشرف پرداخته‌اند.

در تلویزیون، سه‌گانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستان‌هایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب‌گذاری‌های آنان را در قالب درام و خرده داستان‌هایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکل‌گیری تا دوره معاصر تمرکز دارد.

منابع

• آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۲). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی. تهران: نی.
• آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۶). اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی. ترجمهٔ فرهاد احمدی. آلمان: نیما.
• «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند». وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. ۲۶ شهریور ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید». وب‌سایت رویداد24. ۲۴ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• احمدی روحانی، حسین (۱۳۸۴). سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق». وب‌سایت بی‌بی‌فارسی. ۲۴ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟»، وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی». وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟». وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدام‌های دهه 60». هابیلیان. ۱۳۹۹.
• «برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندان‌های شاه متحدا مبارزه کنیم» (PDF). وب‌سایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران» (PDF). باختر امروز. سوم (چهل و یک): ۵. ۱۳۵۲.
• خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
• جعفریان، رسول (۱۳۹۶). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷). تهران: نشر علم.
• جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش). ج. ۲. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
• حق بین، علی (۱۳۹۳). از مجاهدین تا منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• حق‌شناس، تراب (۱۳۹۱). «برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز» (PDF). باختر امروز.
• «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق». خبرگزاری دویچوله. ۲۰ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• دارابی، علی (۱۳۸۹). جریان‌شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• رازینی، علی (۱۳۹۶). «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود». مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• راستگو، علی اکبر (۱۳۸۴). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران». خبرگزاری مهر. ۳۰ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• رضایی، رضا (۱۳۵۰). «شرح فرار من» (PDF). باختر امروز. چهارم (۲۳): ۴.
• «روزنامه اطلاعات شماره 5» (PDF). وب‌سایت دانش‌سرای مشروطه. ۴ خرداد ۱۳۵۰. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• زادبر، علیرضا (۱۴۰۳). «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود». مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد». ایران اینترنشنال. ۱۷ مرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم». وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. ۲ مهر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۱ مرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• صدر شیرازی، علی (۱۳۸۲). عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند». وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ دی ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• فوزی، یحیی (۱۳۸۵). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
• «کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند». rfi. ۱۳۹۸.
• کوشکی، محمد صادق (۱۳۹۷). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• «لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟». خبرگزاری تسنیم. ۲۰ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• مجاهدین خلق ایران (۱۳۵۲). «چهره یک انقلابی» (PDF). باختر امروز. چهارم (۴۴): ۴.
• «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟». وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. ۲۱ فروردین ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• مهرآبادی، مظفر (۱۳۸۴). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۳). تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). عبور از بحران. به کوشش یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۹). پایان دفاع آغاز بازسازی. به کوشش علیرضا هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
• «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین». خبرگزاری آنا. ۶ تیر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

• «Attacks on Iranian nuclear scientists». Reuters. ۲۸ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• Aisi، Robert G (۲۵ ژوئیه ۲۰۰۶). «UNSC Resolution 1696 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• «Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)» (PDF). CRS. ۲۵ فوریه ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• Stolberg, Sheryl Gay (27 May 2003). "Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories". The New York Times (به ENG). Retrieved 13 July 2026.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)
• «Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)». iranwatch. ۱ دسامبر ۲۰۰۲. دریافت‌شده در ۱۲ جولای ۲۰۲۶.
• "Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well". World Bank (به انگلیسی). 10 August 2015. Retrieved 13 July 2026.
• Kerr، Paul K (۸ جولای ۲۰۲۵). «Iran's Nuclear Program: Tehran's Compliance with International Obligations». congress. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News». NBC News. ۹ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «Mujahadeen-e-Khalq (MEK)». Council on Foreign Relations(CFR). ۲۸ جولای ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• Salehi Esfahani, Hadi (10 January 2020). "The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective". Iranian Studies (به انگلیسی). Retrieved 13 July 2026.
• Bergman, R (2018). Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations (به انگلیسی). New York: Random House.
• Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.
• «UNSC Resolution 1737 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۷ دسامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «UNSC Resolution 1747 (2007)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۴ مارس ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «UNSC Resolution 1803(2008)» (PDF). United Nations Security Council. ۳ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «UNSC Resolution 1929(2010)» (PDF). United Nations Security Council. ۹ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
• «Who was Mohsen Fakhrizadeh». Reuters. ۱۱ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.