بخارادوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های [[صنایع‌دستی]] تزیینی‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ [[بخارا]] در [[ازبکستان]] نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از [[نخ]] و [[سوزن]] بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول [[تاریخ]]، میان [[اقوام ایرانی]] و [[اقوام ترک|ترک]] رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های [[سلجوقیان|سلجوقی]]، [[تیموریان|تیموری]]، [[صفویه|صفوی]] و [[قاجاریه|قاجار]]، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از [[میراث فرهنگی]]، در برخی مناطق تولید می‌شود.

در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع [[رودوزی]]‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوه‌ی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل [[کتان]]، [[چلوار]]، [[پارچه ابریشمی|ابریشم]]، [[تافته]] و [[پارچه پشمی|پارچهٔ پشمی]] است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر [[ابریشم]] و [[پنبه]] تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر [[بخارادوزی]] را ابداع کرده‌اند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن [[آسیای مرکزی]] است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> این نوع سوزن‌دوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در [[موزه|موزه‌های]] جهان دیده می‌شود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref> قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به [[دوره تیموری|دورهٔ تیموری]] است که سفیر [[اسپانیا]] در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند.<ref name=":0">[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ [[تافته]] و به‌صورت دو رو اجرا کنند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین [[پوشاک]] و [[منسوجات]]، به‌ویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با [[سلیقه|سلیقهٔ]] رایج آن دوره ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref> امروزه این هنر در شهرهایی مانند [[تهران]] احیا شده است.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/بخارا-دوزی-میراث-ماندگار-خراسان-بزرگ-از-عهد-سلجوقی «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

[[پرونده:بخارادوزی۲.jpg|جایگزین=بخارادوزی ازبکستان|بندانگشتی|بخارادوزی که در شهر نورعطا در ازبکستان رایج است ]]

سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است.  

* نقوش بخارادوزی به‌روش [[قلاب‌دوزی]] در [[شهر سبز]]، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند.  

* قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های [[دوخت ترکمن]] با روش‌های ازبکستان و شمال [[افغانستان]]، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند.  

* سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند [[منورا]] (شمعدان هفت‌شاخه) است.  

* در دوران حاکمیت [[شوروی]] هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون [[داس و چکش]] و [[ستاره پنج پر|ستارهٔ پنج پر]] جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از [[رسم‌الخط فارسی]] به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>

{{پانویس}}