پرش به محتوا

پیش‌نویس:سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۲۹۵ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۲۹۵ ویرایش‌ها
ابرابزار
 
(۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۴: خط ۴:


== بستر تاریخی پیدایش ==
== بستر تاریخی پیدایش ==
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت‌تأثیر اقدامات سرکوبگرانۀ حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزۀ مسلحانه روی آوردند.<sup><ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref></sup> این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.<sup><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref></sup> شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشه‌های مدرن غربی.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت‌تأثیر اقدامات سرکوبگرانهٔ حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند.<sup><ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref></sup> این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.<sup><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref></sup> شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشه‌های مدرن غربی.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref>


=== بنیان‌گذاران و حلقه نخست ===
=== بنیان‌گذاران و حلقه نخست ===
در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقۀ فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref>
در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقهٔ فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref>


حلقۀ نخست سازمان از همان آغاز به مطالعۀ منظم اهمیت می‌داد. مطالعۀ قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندۀ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref>
حلقهٔ نخست سازمان از همان آغاز به مطالعهٔ منظم اهمیت می‌داد. مطالعهٔ قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندهٔ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref>


== ایدئولوژی ==
== ایدئولوژی ==
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref> در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌شد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه به‌مثابۀ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بی‌طبقهٔ توحیدی در نظر گرفته می‌شد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی‌که ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره‌برداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref> حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref>  
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref> در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌شد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه به‌مثابهٔ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بی‌طبقهٔ توحیدی در نظر گرفته می‌شد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی‌که ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره‌برداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref> حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref>


مجاهدین، مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده می‌شدند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت‌تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به‌عنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمی‌داشتند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشتند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref>
مجاهدین، مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده می‌شدند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت‌تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به‌عنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمی‌داشتند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشتند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref>
خط ۲۸: خط ۲۸:
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس‌از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس‌از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>


این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید شریف‌ واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس‌از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref> این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref>
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید شریف واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس‌از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref> این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref>


بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش‌از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref>
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش‌از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref>
خط ۳۵: خط ۳۵:


== سازمان و روحانیون شیعه ==
== سازمان و روحانیون شیعه ==
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. بااین‌حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس‌از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> به‌خصوص پس‌از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزۀ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref>
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. بااین‌حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس‌از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> به‌خصوص پس‌از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref>


در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به‌دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. به همین دلیل، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز، نسبت تأیید رسمی نبود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref> پس‌از انقلاب نیز به‌دلیل این‌که نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref>
در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به‌دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. به همین دلیل، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز، نسبت تأیید رسمی نبود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref> پس‌از انقلاب نیز به‌دلیل این‌که نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref>
خط ۴۸: خط ۴۸:


==== اعدام اولین دسته از اعضای مرکزی ====
==== اعدام اولین دسته از اعضای مرکزی ====
به‌دنبال حکم دادگاه نظامی و تجدیدنظر حکومت شاه، روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نام‌های ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهن‌دوست تیرباران شدند.<ref>{{پک|حق‌شناس|1391|ک=باختر امروز|ف=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|ص=5}}</ref> اما محکومیت مسعود رجوی به‌دلیل فعالیت گستردۀ برادرش کاظم رجوی که در آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، با جلب حمایت شخصیت‌های برجستۀ سیاسی همچون کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ناگزیر به عقب‌نشینی شد و حکم وی از اعدام به حبس ابد تقلیل یافت و بعدها رهبری سازمان را به عهده گرفت.<ref>{{پک/بن|654|ک=وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی|ف=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟}}</ref>
به‌دنبال حکم دادگاه نظامی و تجدیدنظر حکومت شاه، روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نام‌های ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهن‌دوست تیرباران شدند.<ref>{{پک|حق‌شناس|1391|ک=باختر امروز|ف=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|ص=5}}</ref> اما محکومیت مسعود رجوی به‌دلیل فعالیت گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که در آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، با جلب حمایت شخصیت‌های برجستهٔ سیاسی همچون کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ناگزیر به عقب‌نشینی شد و حکم وی از اعدام به حبس ابد تقلیل یافت و بعدها رهبری سازمان را به عهده گرفت.<ref>{{پک/بن|654|ک=وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی|ف=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟}}</ref>


==== اعدام بنیانگذاران سازمان ====
==== اعدام بنیانگذاران سازمان ====
خط ۸۴: خط ۸۴:
سازمان مجاهدین خلق، عملیات‌هایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام می‌داد. اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵درصد از اهداف [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای سازمان]] در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق، عملیات‌هایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام می‌داد. اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵درصد از اهداف [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای سازمان]] در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref>


امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانۀ بی‌اعتقادی اعضای سازمان به اصول اسلامی و بی‌نصیب‌بودن از بینش سیاسی دانست؛<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=503-504 و 519|ج=14}}</ref> همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=224-225|ج=15}}</ref>
امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانهٔ بی‌اعتقادی اعضای سازمان به اصول اسلامی و بی‌نصیب‌بودن از بینش سیاسی دانست؛<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=503-504 و 519|ج=14}}</ref> همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=224-225|ج=15}}</ref>


== استقرار در عراق و عملیات نظامی ==
== استقرار در عراق و عملیات نظامی ==
خط ۱۰۳: خط ۱۰۳:


== اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش ==
== اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش ==
اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروه‌های چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته می‌شود. این رویداد از مناقشه‌برانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود و دربارهٔ زمینه‌های وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدام‌شدگان و نحوۀ اجرای احکام، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<ref name=":0">{{پک|زادبر|1403|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=وب‌سایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref>
اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروه‌های چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته می‌شود. این رویداد از مناقشه‌برانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود و دربارهٔ زمینه‌های وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدام‌شدگان و نحوهٔ اجرای احکام، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<ref name=":0">{{پک|زادبر|1403|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=وب‌سایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref>


=== پیشینه ===
=== پیشینه ===
در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات فروغ جاویدان را با هدف پیشروی به‌سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات مرصاد با شکست مواجه شد.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref name=":1">{{پک|رازینی|۱۳۹۶|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> بنابر منابع، هم‌زمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژه‌ای در کشور ایجاد کرد و نگرانی‌هایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.<ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref>
در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات فروغ جاویدان را با هدف پیشروی به‌سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات مرصاد با شکست مواجه شد.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref name=":1">{{پک|رازینی|۱۳۹۶|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> بنابر منابع، هم‌زمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژه‌ای در کشور ایجاد کرد و نگرانی‌هایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.<ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref>


در پی این تحولات، سید روح‌الله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری می‌کردند، محارب شناخته شدند و پروندۀ آنان توسط هیئت‌هایی که بعدها به هیئت‌های رسیدگی یا هیئت مرگ شهرت یافت، بررسی شد.<ref>{{پک/بن|رویداد24|ک=وب‌سایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref>
در پی این تحولات، سید روح‌الله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری می‌کردند، محارب شناخته شدند و پروندهٔ آنان توسط هیئت‌هایی که بعدها به هیئت‌های رسیدگی یا هیئت مرگ شهرت یافت، بررسی شد.<ref>{{پک/بن|رویداد24|ک=وب‌سایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref>


=== دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران ===
=== دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران ===
خط ۱۳۵: خط ۱۳۵:


== افشاگری دربارهٔ برنامه هسته‌ای ایران ==
== افشاگری دربارهٔ برنامه هسته‌ای ایران ==
افشاگری‌های سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، دربارهٔ برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، از مهم‌ترین رخدادهای مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران در دهه ۱۳۸۰ش به‌شمار می‌رود. این افشاگری‌ها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنی‌سازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بین‌المللی نسبت به ابعاد اعلام‌نشده برنامه هسته‌ای ایران انجامید و زمینه‌ساز آغاز بازرسی‌های گسترده‌تر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=وب‌سایت ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref>  
افشاگری‌های سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، دربارهٔ برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، از مهم‌ترین رخدادهای مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران در دهه ۱۳۸۰ش به‌شمار می‌رود. این افشاگری‌ها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنی‌سازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بین‌المللی نسبت به ابعاد اعلام‌نشده برنامه هسته‌ای ایران انجامید و زمینه‌ساز آغاز بازرسی‌های گسترده‌تر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=وب‌سایت ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref>


در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هسته‌ای اعلام‌نشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنی‌سازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=The New York Times|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|بی4|ک=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیت‌های آن‌ها برای تولید سلاح هسته‌ای را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> این افشاگری‌ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته می‌شود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بی‌اعتمادی بین‌المللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|مهر1|ک=خبرگزاری مهر|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref>
در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هسته‌ای اعلام‌نشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنی‌سازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=The New York Times|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|بی4|ک=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیت‌های آن‌ها برای تولید سلاح هسته‌ای را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> این افشاگری‌ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته می‌شود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بی‌اعتمادی بین‌المللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|مهر1|ک=خبرگزاری مهر|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref>
خط ۱۷۱: خط ۱۷۱:


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=ایران بین دو انقلاب|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=نی|مترجم=احمد گل‌محمدی و ابراهیم فتاحی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=ایران بین دو انقلاب|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=نی|مترجم=احمد گل‌محمدی و ابراهیم فتاحی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|سال=1386|مکان=آلمان|ناشر=نیما|مترجم=فرهاد احمدی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|سال=1386|مکان=آلمان|ناشر=نیما|مترجم=فرهاد احمدی}}
خط ۱۷۶: خط ۱۷۷:
* {{یادکرد وب|عنوان=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید|نشانی=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/آنچه-درباره-اعدام‌های-دهه-۶۰-باید-بدانید|تاریخ=24 تیر 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه=رویداد24|وبگاه=وب‌سایت رویداد24}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید|نشانی=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/آنچه-درباره-اعدام‌های-دهه-۶۰-باید-بدانید|تاریخ=24 تیر 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه=رویداد24|وبگاه=وب‌سایت رویداد24}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=احمدی روحانی|نام=حسین|عنوان=سازمان مجاهدین خلق ایران|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=احمدی روحانی|نام=حسین|عنوان=سازمان مجاهدین خلق ایران|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|تاریخ=۲۴ شهریور ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی3}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|تاریخ=۲۴ شهریور ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی3}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟»،|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/8031/اسناد-منتشرنشده-ساواک-درباره-برادران-رجوی-چه-می‌گویند|تاریخ=14 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|654}}|وبگاه=وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟»،|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/8031/اسناد-منتشرنشده-ساواک-درباره-برادران-رجوی-چه-می‌گویند|تاریخ=14 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|654}}|وبگاه=وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|تاریخ=18 اردیبهشت 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|400}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|تاریخ=18 اردیبهشت 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|400}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدام‌های دهه 60|نشانی=https://www.habilian.ir/fa/بازی-با-آمار-و-ارقام.html|تاریخ=1399|تاریخ بازبینی=|شناسه=هابیلیان|وبگاه=هابیلیان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدام‌های دهه 60|نشانی=https://www.habilian.ir/fa/بازی-با-آمار-و-ارقام.html|تاریخ=1399|تاریخ بازبینی=|شناسه=هابیلیان|وبگاه=وب‌سایت هابیلیان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندان‌های شاه متحدا مبارزه کنیم|نشانی=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-21.pdf|تاریخ=|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|800}}|وبگاه=وب‌سایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندان‌های شاه متحدا مبارزه کنیم|نشانی=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-21.pdf|تاریخ=|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|800}}|وبگاه=وب‌سایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=|نام۱=|تاریخ=1352|عنوان=به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-41.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=سوم|شماره=چهل و یک|صفحات=5}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=|نام۱=|تاریخ=1352|عنوان=به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-41.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=سوم|شماره=چهل و یک|صفحات=5}}
خط ۱۸۵: خط ۱۸۶:
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=علم|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=علم|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش)|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|مترجم=|نام=|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|شابک=|دوره=2}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش)|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|مترجم=|نام=|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|شابک=|دوره=2}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حق‌شناس|نام۱=تراب|تاریخ=1391|عنوان=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|پیوند=http://www.ofros.com/entexabat1/nbe-thsh_emmkhir.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حق‌شناس|نام۱=تراب|تاریخ=1391|عنوان=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|پیوند=http://www.ofros.com/entexabat1/nbe-thsh_emmkhir.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/خروج-آخرین-اعضای-سازمان-مجاهدین-خلق-از-عراق/a-19541672|تاریخ=20 شهریور 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|وله}}|وبگاه=خبرگزاری دویچوله}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/خروج-آخرین-اعضای-سازمان-مجاهدین-خلق-از-عراق/a-19541672|تاریخ=20 شهریور 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|وله}}|وبگاه=خبرگزاری دویچه‌وله}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریان‌شناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/1092/اعدام‌-تروریست‌های-منافق-در-سال-۶۷-عادلانه-و-قانونی-بود|تاریخ=1396|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=رازینی|نام۱=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/1092/اعدام‌-تروریست‌های-منافق-در-سال-۶۷-عادلانه-و-قانونی-بود|تاریخ=1396|تاریخ بازبینی=|وبگاه=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=رازینی|نام۱=علی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راستگو|عنوان=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|سال=1384|مکان=|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی اکبر}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راستگو|عنوان=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی اکبر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4645707/نقش-فرقه-منافقین-در-تحریمها-علیه-ملت-ایران|تاریخ=۳۰ خرداد ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|مهر1}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4645707/نقش-فرقه-منافقین-در-تحریمها-علیه-ملت-ایران|تاریخ=۳۰ خرداد ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|مهر1}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=رضا|تاریخ=1350|عنوان=شرح فرار من|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-23.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=چهارم|شماره=23|صفحات=4}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=رضا|تاریخ=1350|عنوان=شرح فرار من|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-23.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=چهارم|شماره=23|صفحات=4}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روزنامه اطلاعات شماره 5|نشانی=https://mashruteh.org/wiki/images/8/84/Ettelaat13500304.pdf|تاریخ=4 خرداد 1350|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1258}}|وبگاه=وب‌سایت دانش‌سرای مشروطه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روزنامه اطلاعات شماره 5|نشانی=https://mashruteh.org/wiki/images/8/84/Ettelaat13500304.pdf|تاریخ=4 خرداد 1350|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1258}}|وبگاه=وب‌سایت دانش‌سرای مشروطه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/9057/%7Cعلیرضا-زادبر%7C-اعدام‌های-67-آنچه-بودآنچه-نبود|تاریخ=1403|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=زادبر|نام۱=علیرضا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/9057/%7Cعلیرضا-زادبر%7C-اعدام‌های-67-آنچه-بودآنچه-نبود|تاریخ=1403|تاریخ بازبینی=|وبگاه=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=زادبر|نام۱=علیرضا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|تاریخ=۱۷ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|نشنال}}|وبگاه=ایران اینترنشنال}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|تاریخ=۱۷ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|نشنال}}|وبگاه=وب‌سایت ایران اینترنشنال}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|تاریخ=2 مهر 1388|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی4}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|تاریخ=2 مهر 1388|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی4}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/سریال‌هایی-که-پرونده-منافقین-را-ورق-می‌زنند|تاریخ=۲۱ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|جوان1}}|وبگاه=باشگاه خبرنگاران جوان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/سریال‌هایی-که-پرونده-منافقین-را-ورق-می‌زنند|تاریخ=۲۱ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|جوان1}}|وبگاه=باشگاه خبرنگاران جوان}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدر شیرازی|عنوان=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدر شیرازی|عنوان=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|تاریخ=۳۰ دی ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی1}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|تاریخ=۳۰ دی ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی1}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فوزی|عنوان=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)|مترجم=|نام=یحیی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فوزی|عنوان=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مترجم=|نام=یحیی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20201209-کارشناسان-حقوق-بشر-سازمان-ملل-متحد-درباره-پرونده-کشتار-۶۷-به-ایران-هشدار-دادند|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=rfi}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20201209-کارشناسان-حقوق-بشر-سازمان-ملل-متحد-درباره-پرونده-کشتار-۶۷-به-ایران-هشدار-دادند|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=وب‌سایت rfi}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوشکی|عنوان=تبار ترور|سال=1397|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=محمد صادق|کوشش=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوشکی|عنوان=تبار ترور|سال=1397|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=محمد صادق|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/لشکر-سایبری-منافقین-در-شبکه-های-اجتماعی-ما-چگونه-فعالیت-می-کند|تاریخ=20 تیر 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|تسنیم1}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/لشکر-سایبری-منافقین-در-شبکه-های-اجتماعی-ما-چگونه-فعالیت-می-کند|تاریخ=20 تیر 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|تسنیم1}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
خط ۲۱۲: خط ۲۱۳:
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین|نشانی=https://ana.ir/fa/news/854641/۱۲-روایت-سینمایی-از-چهار-دهه-خیانت-منافقین|تاریخ=6 تیر 1402|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|258}}|وبگاه=خبرگزاری آنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین|نشانی=https://ana.ir/fa/news/854641/۱۲-روایت-سینمایی-از-چهار-دهه-خیانت-منافقین|تاریخ=6 تیر 1402|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|258}}|وبگاه=خبرگزاری آنا}}
{{چپ‌چین}}
{{آغاز چپ‌چین}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Attacks on Iranian nuclear scientists|نشانی=https://www.reuters.com/world/attacks-scientists-iran-2020-11-28/|تاریخ=28 نوامبر 2020|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|12345}}|وبگاه=Reuters}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Attacks on Iranian nuclear scientists|نشانی=https://www.reuters.com/world/attacks-scientists-iran-2020-11-28/|تاریخ=28 نوامبر 2020|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|12345}}|وبگاه=Reuters}}
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|تاریخ=25 July 2006|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|وبگاه=United Nations Security Council|نام خانوادگی۱=Aisi|نام۱=Robert G}}
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|تاریخ=25 July 2006|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|وبگاه=United Nations Security Council|نام خانوادگی۱=Aisi|نام۱=Robert G}}
خط ۲۳۰: خط ۲۳۱:
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1929(2010)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|تاریخ=9 ژوئن 2010|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|22}}|وبگاه=United Nations Security Council}}
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1929(2010)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|تاریخ=9 ژوئن 2010|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|22}}|وبگاه=United Nations Security Council}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Who was Mohsen Fakhrizadeh|نشانی=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-scientist-idUSKBN2AA2RC/|تاریخ=11 فوریه 2021|تاریخ بازبینی=20 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1234}}|وبگاه=Reuters}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Who was Mohsen Fakhrizadeh|نشانی=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-scientist-idUSKBN2AA2RC/|تاریخ=11 فوریه 2021|تاریخ بازبینی=20 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1234}}|وبگاه=Reuters}}
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۴ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۷

سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی_شبه‌نظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.

سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK, MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمان‌های سیاسی_شبه‌نظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونی‌های ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزه‌های اسلامی با مارکسیسم در دهه‌های چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و هم‌پیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشت‌ساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقه‌ای پیرامون مسعود و مریم رجوی.

بستر تاریخی پیدایش

سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت‌تأثیر اقدامات سرکوبگرانهٔ حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند.[۱] این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.[۲] شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشه‌های مدرن غربی.[۳]

بنیان‌گذاران و حلقه نخست

در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقهٔ فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.[۴][۵][۶]

حلقهٔ نخست سازمان از همان آغاز به مطالعهٔ منظم اهمیت می‌داد. مطالعهٔ قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندهٔ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.[۷][۸]

ایدئولوژی

ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود.[۹] در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌شد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه به‌مثابهٔ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بی‌طبقهٔ توحیدی در نظر گرفته می‌شد.[۱۰][۱۱] این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی‌که ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره‌برداری کند.[۱۲][۱۳] حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه.[۱۴]

مجاهدین، مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده می‌شدند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند.[۱۵] یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت‌تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به‌عنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمی‌داشتند.[۱۶] به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشتند.[۱۷]

منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده

منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهج‌البلاغه، برخی کتاب‌های مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلاب‌های توده‌ای در ایران و جهان، و کتاب‌های مارکسیستی بوده است.[۱۸]

ازجمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از:

  • متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیده‌ها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوسته‌ای اسلامی برشمرد.
  • راه انبیاء راه بشر: تألیف محمد حنیف‌نژاد براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طی‌شده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوه‌های مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
  • سیمای یک مسلمان (یا امام حسین یا راه امام حسین: نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بی‌طبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی می‌کرد.
  • مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوه‌ای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و این‌که درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.[۱۹]

تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان

سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.[۲۰] در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.[۲۱] در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس‌از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.[۲۲]

این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید شریف واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس‌از مجروح شدن دستگیر شد.[۲۳][۲۴] این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.[۲۵]

بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش‌از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.[۲۶]

در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، ازجمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیست‌شده و احیای هویت اسلامی_انقلابی سازمان متمرکز بود. پس‌از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامه‌دهنده راه بنیان‌گذاران سازمان معرفی کردند.[۲۷][۲۸] بااین‌وجود، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک، خود را از جریان مارکسیست‌شده متمایز می‌دانست، اما بسیاری از ویژگی‌های تشکیلاتی پیشین، ازجمله ساختار متمرکز، مخفی‌کاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.[۲۹][۳۰]

سازمان و روحانیون شیعه

سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. بااین‌حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس‌از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت.[۳۱][۳۲] به‌خصوص پس‌از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.[۳۳]

در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به‌دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. به همین دلیل، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز، نسبت تأیید رسمی نبود.[۳۴] پس‌از انقلاب نیز به‌دلیل این‌که نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.[۳۵]

عملکرد سازمان پیش‌از انقلاب اسلامی

عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است:[۳۶]

از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش

نخستین اقدام پس‌از بنیان‌گذاری سازمان، تشکیل کلاس‌های آموزشی از سوی محمد حنیف‌نژاد و سعید محسن با موضوع‌های ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.[۳۷] سازمان در هیچ دوره‌ای اساس‌نامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به‌تدریج، گروه‌های ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.[۳۸]

در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروه‌های ضربت ساواک، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.[۳۹] در فروردین و خرداد ۱۳۵۱ش، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند.[۴۰] بنیان‌گذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ش به‌همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.[۴۱]

اعدام اولین دسته از اعضای مرکزی

به‌دنبال حکم دادگاه نظامی و تجدیدنظر حکومت شاه، روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نام‌های ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهن‌دوست تیرباران شدند.[۴۲] اما محکومیت مسعود رجوی به‌دلیل فعالیت گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که در آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، با جلب حمایت شخصیت‌های برجستهٔ سیاسی همچون کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ناگزیر به عقب‌نشینی شد و حکم وی از اعدام به حبس ابد تقلیل یافت و بعدها رهبری سازمان را به عهده گرفت.[۴۳]

اعدام بنیانگذاران سازمان

بنیانگذاران سازمان پس‌از دستگیری مورد شکنجه‌های ساواک قرار گرفتند. گفته می‌شود که محمد حنیف‌نژاد در اثر صدمات وارده از شکنجه، اکثر اوقات بیهوش می‌شد، چشم و بینی او در اثر شکنجه مصدوم و پاهای او آسیب دیده بود.[۴۴] سرانجام سحرگاه ۴ خرداد ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و اصغر بدیع‌زادگان به‌همراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگری‌زاده و رسول مشکین‌فام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.[۴۵]

در آذرماه سال ۱۳۵۰ش رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان با فریب ساواک توانست از زندان بگریزد[۴۶] و تا روز کشته شدنش در ۲۵ خرداد ۱۳۵۲ش، نقش ویژه‌ای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد. بدین ترتیب بازماندگان سازمان به فعّالیّت پنهانی خود ادامه دادند.[۴۷]

دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰–۱۳۵۴ش)

پس‌از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲ش، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند.[۴۸] آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.[۴۹] در مهر ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیه هزار صفحه‌ای اعلام مواضع ایدئولوژیک، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی، اعلام موجودیت کرد.[۵۰][۵۱] در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچ‌گاه نمی‌توانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجه‌ای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، می‌تواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».[۵۲]

دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ش

پس‌از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳ش، برای اثبات کارایی خود، رضا زندی‌پور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد.[۵۳] در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالی‌رتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.[۵۴]

بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت‌تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشه‌های مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند.[۵۵]

عملکرد پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی

فاز سیاسی (۱۳۵۷–۱۳۶۰ش)

پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ش در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ش آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند.[۵۶] گروه چشمگیری از آنان که به مارکسیسم گرایش بیشتری داشتند، سازمان «پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را تأسیس کردند و بقیه تحت رهبری رجوی، با مواضع و تفسیرهای چپ‌گرایانه و افراطی از اسلام، بر ایدئولوژی اسلامی سازمان و جدایی از گروه اول تأکید کردند.[۵۷][۵۸] سازمان در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانه‌ای در پیش گرفت؛ از یک سو تلاش کرد با استفاده از فرصت به‌دست‌آمده، با تربیت نیروی شبه‌نظامی با نام میلیشیا و انتشار نشریه مجاهد، به تجهیز و سازماندهی و افزایش سطح توانایی نظامی و تبلیغاتی خود بپردازد و از سوی دیگر، در صدد برآمد با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی و زمینه سیاسی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بیشترین بهره را ببرد.[۵۹]

سازمان با نفوذ بین دانشجویان، دانش‌آموزان و کارمندان، تا نیمه‌های سال ۱۳۵۹ش، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاه‌ها و مدرسه‌ها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دست‌کم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد.[۶۰] انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیین‌کننده‌ای چون دادگاه‌ها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانه‌ها، نخست‌وزیری و شورای امنیت کشور شد.[۶۱][۶۲]

رویارویی با جمهوری اسلامی

سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروه‌ها، با ناکامی مواجه شد.[۶۳] در آذر ۱۳۵۸ش در همه‌پرسی قانون اساسی به‌علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد می‌دانست، شرکت نکرد.[۶۴] همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸ش)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس‌از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت نداده‌اند، سازمان در اطلاعیه‌ای از کناره‌گیری رجوی از انتخابات خبر داد.[۶۵]

سازمان در اسفند ۱۳۵۸ش در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کرد. اما ازآنجاکه امام خمینی به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پس‌از این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گسترده‌ای علیه نظام آغاز کرد و به اقدامات مسلحانه روی آورد.[۶۶]

اعلام رسمی مبارزه مسلحانه

پس‌از آن‌که امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ش بنی‌صدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ش طی اطلاعیه‌ای به‌صورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابان‌ها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.[۶۷] شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پی‌درپی امکانات و اعضای آن به دست مردم، و زندگی مخفی افراد سازمان شد.[۶۸]

پس‌از این تحولات، سازمان دست به اقدامات تروریستی گسترده‌ای زد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

سازمان مجاهدین خلق، عملیات‌هایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام می‌داد. اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.[۷۳]

امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانهٔ بی‌اعتقادی اعضای سازمان به اصول اسلامی و بی‌نصیب‌بودن از بینش سیاسی دانست؛[۷۴] همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.[۷۵]

استقرار در عراق و عملیات نظامی

پس‌از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰ش، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخت‌رسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنی‌صدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.[۷۶]

پس‌از امضای معاهده‌ای با طارق عزیز (معاون نخست‌وزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و به‌تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاه‌های تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبهه‌ها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار می‌دادند.[۷۷]

عملیات آفتاب

عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادی‌بخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.[۷۸] در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ تن کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادی‌بخش درآمد.[۷۹]

عملیات چلچراغ

سه ماه پس‌از عملیات آفتاب، در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷ش، سازمان عملیات چلچراغ را اجرا کرد. هدف از این عملیات تصرف شهر مهران بود که محقق شد.[۸۰] در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردان‌های مختلف توپخانه و کاتیوشا به‌طور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.[۸۱]

عملیات فروغ جاویدان و شکست در مرصاد

پس‌از عملیات چلچراغ و شش روز پس‌از قبول قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ش عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.[۸۲] آن‌ها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلام‌آباد غرب را به تصرف خود درآورند.[۸۳]

نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند، ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند.[۸۴] در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند.[۸۵] مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.[۸۶]

اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش

اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروه‌های چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته می‌شود. این رویداد از مناقشه‌برانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود و دربارهٔ زمینه‌های وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدام‌شدگان و نحوهٔ اجرای احکام، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۸۷][۸۸]

پیشینه

در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات فروغ جاویدان را با هدف پیشروی به‌سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات مرصاد با شکست مواجه شد.[۸۹][۹۰] بنابر منابع، هم‌زمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژه‌ای در کشور ایجاد کرد و نگرانی‌هایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.[۹۱]

در پی این تحولات، سید روح‌الله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری می‌کردند، محارب شناخته شدند و پروندهٔ آنان توسط هیئت‌هایی که بعدها به هیئت‌های رسیدگی یا هیئت مرگ شهرت یافت، بررسی شد.[۹۲]

دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران

در منابع رسمی جمهوری اسلامی، اعدام‌های سال ۱۳۶۷ش در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به محاربه و بغی تبیین شده است. در گفت‌وگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ش اعدام شدند، پیش‌تر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پرونده‌ها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.[۹۳] براساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی می‌شد.[۹۴][۹۵]

هیئت اجرای حکم

ترکیب اصلی این هیئت در تهران شامل آقایان حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین، که بعدها در گفت‌وگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی وضعیت آن دوران را بحرانی توصیف کرد و مواضع خود را ناشی از ضرورت حفظ نظام دانست. مرتضی اشراقی، دادستان تهران، سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات بودند.[۹۶] در شهرستان‌های دیگر نیز هیئت‌های مشابهی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.[۹۷]

اختلاف دربارهٔ آمار

تعداد اعدام‌شدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده و هیچ رقم واحدی که مورد پذیرش همه منابع باشد، وجود ندارد.[۹۸][۹۹] نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روش‌های مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهم‌ترین عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدام‌شدگان سال ۱۳۶۷ش به‌شمار می‌رود.[۱۰۰][۱۰۱]

سازمان مجاهدین خلق در ابتدا تعداد اعدام‌شدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سال‌های بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی از گزارش‌های منتشرشده، این تغییرات ناشی از افزوده شدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیری‌های مسلحانه سال‌های پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.[۱۰۲]

منابع رسمی جمهوری اسلامی، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کرده‌اند. براساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان می‌دهد که شمار اعدام‌شدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است.[۱۰۳] برخی منابع، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدام‌شدگان را چند هزار نفر ارزیابی کرده‌اند. این برآوردها عمدتاً بر پایه شهادت بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوری‌شده و گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی است. بااین‌حال، در این منابع نیز تصریح شده است که به‌دلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدام‌شدگان امکان‌پذیر نیست.[۱۰۴]

تحول به فرقه و ساختار رهبری

پس‌از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی_مذهبی، به فرقه‌ای مذهبی_مافیایی فروکاست.[۱۰۵] ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشم‌چی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴ش و ده سال پس‌از تغییر ایدئولوژی به‌عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده عبور از صریح‌ترین احکام اسلامی بود.[۱۰۶] پس‌از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به‌طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.[۱۰۷] به‌گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقه‌ای در زمینه‌های سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره می‌شد؛ قوانینی که براساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه می‌شدند تا از سازمان جدا نشوند.[۱۰۸][۱۰۹]

پس‌از سقوط صدام: اشرف، لیبرتی و آلبانی

بعداز خاتمهٔ جنگ عراق و ایران، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است.[۱۱۰] گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیام‌هایی منسوب به وی مدعی زنده بودن او است. جمهوری اسلامی تلاش‌های زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آن‌ها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گسترده‌ای میان مردم عراق زدند تا حمایت‌هایی را کسب کنند؛ ازجمله این‌که ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیه‌ای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیش‌تر ندارند، یا این‌که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چراکه تحت هیچ شرایطی دیگر نمی‌توانند در خاک عراق بمانند.[۱۱۱] با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی (یک پایگاه نظامی در نزدیکی فرودگاه بغداد) آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲م از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.[۱۱۲] در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ش ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بین‌المللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.[۱۱۳] در نهایت در سال ۱۳۹۵ش کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.[۱۱۴]

فعالیت سایبری و رسانه‌ای

رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیه‌ها، کلاس‌های تبیین جهان، کتابچه‌ها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های برون‌مرزی و گردهمایی‌های آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل داده‌اند. پس‌از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.[۱۱۵]

دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکه‌های اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.[۱۱۶]

افشاگری دربارهٔ برنامه هسته‌ای ایران

افشاگری‌های سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، دربارهٔ برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، از مهم‌ترین رخدادهای مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران در دهه ۱۳۸۰ش به‌شمار می‌رود. این افشاگری‌ها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنی‌سازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بین‌المللی نسبت به ابعاد اعلام‌نشده برنامه هسته‌ای ایران انجامید و زمینه‌ساز آغاز بازرسی‌های گسترده‌تر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) شد.[۱۱۷] سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.[۱۱۸]

در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هسته‌ای اعلام‌نشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنی‌سازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است.[۱۱۹][۱۲۰] همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد.[۱۲۱] در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیت‌های آن‌ها برای تولید سلاح هسته‌ای را افشا کرد.[۱۲۲] این افشاگری‌ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته می‌شود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بی‌اعتمادی بین‌المللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.[۱۲۳]

تأثیر بر روند بازرسی‌های آژانس

افشای تأسیسات نطنز و اراک، نقطه آغاز مرحله جدیدی از نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر برنامه هسته‌ای ایران بود. پس‌از این افشاگری، بازرسی‌های فنی آژانس افزایش یافت و ایران در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴م ناچار به ارائه اطلاعات بیشتری دربارهٔ فعالیت‌های هسته‌ای خود شد. این روند به امضای توافق سعدآباد میان ایران و سه کشور اروپایی در مهر ۱۳۸۲ش و تعلیق موقت غنی‌سازی انجامید.[۱۲۴]

انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بین‌المللی به برنامه هسته‌ای ایران شد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و گزارش‌های رسمی آژانس نشان داد که ایران برخی فعالیت‌ها و مواد هسته‌ای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیش‌تر اعلام نکرده بود. پس‌از انتشار گزارش‌های آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافق‌ها، ایران به‌طور داوطلبانه غنی‌سازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیت‌های هسته‌ای موجب توقف این روند شد.[۱۲۵]

تأثیر بر تحریم‌های بین‌المللی

در سال ۲۰۰۶م، پس‌از گزارش‌های متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. براساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت نقطه آغاز علنی شدن مناقشه هسته‌ای ایران بود.[۱۲۶] پس‌از آن، در فاصله سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰م، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌های ۱۶۹۶،[۱۲۷] ۱۷۳۷،[۱۲۸] ۱۷۴۷،[۱۲۹] ۱۸۰۳[۱۳۰] و ۱۹۲۹[۱۳۱] مجموعه‌ای از تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران اعمال کرد. این تحریم‌ها محدودیت‌هایی در زمینه انتقال فناوری هسته‌ای، فعالیت‌های بانکی، سرمایه‌گذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران ایجاد کردند. تحریم‌های مصوب شورای امنیت و سپس تحریم‌های یک‌جانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.[۱۳۲] مطالعات اقتصادی نشان داده‌اند که تشدید تحریم‌ها با کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.[۱۳۳] همچنین، گزارش‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نشان می‌دهد که محدودیت‌های بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداخت‌های بین‌المللی را به‌طور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایه‌گذاری اثر منفی گذاشت.[۱۳۴]

ترور دانشمندان هسته‌ای ایران

از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ش چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران، ازجمله مسعود علی‌محمدی، مجید شهریاری، داریوش رضایی‌نژاد، مصطفی احمدی روشن و محسن فخری‌زاده در عملیات‌های ترور کشته شدند.[۱۳۵][۱۳۶] جمهوری اسلامی ایران از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این ترورها معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد) متهم ساخت.[۱۳۷]

در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هسته‌ای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. براساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیات‌ها آگاه بود، اما در آن‌ها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیات‌ها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمب‌های مغناطیسی بر خودروها و عملیات‌های هدفمند شهری انجام می‌شد.[۱۳۸] سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هسته‌ای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیات‌ها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.[۱۳۹]

برخی پژوهشگران و روزنامه‌نگاران حوزه اطلاعات و امنیت، ازجمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هسته‌ای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران تحلیل کرده‌اند. در این تحلیل‌ها تأکید شده است که هدف عملیات‌ها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژه‌های فنی و افزایش هزینه‌های امنیتی برنامه هسته‌ای ایران بوده است.[۱۴۰] مقام‌های جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از جنگ اطلاعاتی و امنیتی علیه ایران دانسته و اعلام کرده‌اند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویس‌های اطلاعاتی خارجی نقش داشته است.[۱۴۱][۱۴۲]

وضعیت فعلی و بین‌المللی

این سازمان پس‌از انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در آلبانی مستقر کرده است.[۱۴۳] فعالیت‌های کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشست‌های سیاسی، فعالیت رسانه‌ای، لابی‌گری در کشورهای غربی و حمایت از جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی است.[۱۴۴] رهبری سازمان به‌صورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م به‌عنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سال‌های اخیر چهره اصلی سیاسی و بین‌المللی سازمان محسوب می‌شود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستی‌آزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام می‌کنند که وی زنده است و به‌دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارش‌های پژوهشی احتمال می‌دهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون به‌طور مستقل تأیید نشده است.[۱۴۵] از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیش‌تر در فهرست سازمان‌های تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس‌از بازنگری‌های قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی می‌داند.[۱۴۶][۱۴۷]

دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابی‌ها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکه‌ای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که به‌دلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گسترده‌ای در داخل ایران برخوردار نیست.[۱۴۸]

بازنمایی در کتاب، خاطرات و پژوهش‌ها

دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعه‌ای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتاب‌های انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی می‌توان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سه‌جلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتاب‌هایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطف‌الله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.[۱۴۹]

انعکاس در سینما، تلویزیون و مستند

در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایت‌های امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمی‌تر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی می‌پردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیری‌های دهه ۱۳۶۰ش، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانواده‌های درگیر با اردوگاه اشرف پرداخته‌اند.[۱۵۰]

در تلویزیون، سه‌گانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستان‌هایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب‌گذاری‌های آنان را در قالب درام و خرده داستان‌هایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکل‌گیری تا دوره معاصر تمرکز دارد.[۱۵۱]

پانویس

  1. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱:‎ ۶۰۲-۶۰۳.
  2. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۶۸۰.
  3. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱:‎ ۶۰۳.
  4. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۳.
  5. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۶۶۳-۶۶۴.
  6. ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۴۵.
  7. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۶۶۱-۶۷۱.
  8. ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی، ۱۰۷-۱۱۵.
  9. ↑ دارابی، جریان‌شناسی سیاسی در ایران، ۱:‎ ۴۰۴.
  10. ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۶۰۵.
  11. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب، ۱:‎ ۱۱۱.
  12. ↑ دارابی، جریان‌شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۰.
  13. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۳۸۱-۳۸۲.
  14. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۶۸۶.
  15. ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱:‎ ۱۲۷.
  16. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۶۸۷-۶۸۸.
  17. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۰:‎ ۴۵۹-۴۶۰.
  18. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱:‎ ۲۶-۳۵.
  19. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۶۹۷-۶۹۹.
  20. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۳۴۶.
  21. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۳.
  22. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۷۰۰.
  23. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۷۰۱-۷۰۲.
  24. ↑ کوشکی، تبار ترور، ۱۰۲-۱۰۵.
  25. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۴۰۵-۴۰۶.
  26. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۸.
  27. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۲۶-۱۳۵.
  28. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
  29. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۳۰-۱۳۵.
  30. ↑ دارابی، جریان‌شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۱.
  31. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۳۴۴-۳۴۵.
  32. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۱۱۲.
  33. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۷۰۴-۷۰۷.
  34. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۸:‎ ۱۴۴.
  35. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۷۰۸.
  36. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱:‎ ۳.
  37. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱:‎ ۲۶-۳۵.
  38. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱:‎ ۵۷-۵۸.
  39. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱:‎ ۳۷-۳۹.
  40. ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱:‎ ۴۰۲-۴۰۴.
  41. ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱:‎ ۴۰۳.
  42. ↑ حق‌شناس، «برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز»، باختر امروز، ۵.
  43. ↑ «اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه می‌گویند؟»، وب‌سایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.
  44. ↑ «برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندان‌های شاه متحدا مبارزه کنیم»، وب‌سایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران.
  45. ↑ «روزنامه اطلاعات شماره 5»، وب‌سایت دانش‌سرای مشروطه.
  46. ↑ رضایی، «شرح فرار من»، باختر امروز، ۱.
  47. ↑ مجاهدین خلق ایران، «چهره یک انقلابی»، باختر امروز، ۱.
  48. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۴۲۲-۴۲۳.
  49. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۴۱۶-۴۲۱.
  50. ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱:‎ ۱۴۳.
  51. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۳۴۶.
  52. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۷۰۰.
  53. ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۱:‎ ۷۶-۷۷.
  54. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۳۴۵-۳۴۶.
  55. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
  56. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۴۶۵-۴۶۶.
  57. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۲۶.
  58. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۴۰۵-۴۰۶.
  59. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۴۵۱.
  60. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۴۰۶-۴۰۷.
  61. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۳۹۵.
  62. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۳۸.
  63. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۴۱۳.
  64. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران، ۱:‎ ۴۱۳.
  65. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۴۲.
  66. ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱:‎ ۴۱۳.
  67. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۹۰.
  68. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲:‎ ۵۷۹.
  69. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۹۸.
  70. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۹۳.
  71. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۹۴.
  72. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۹۹-۲۰۶.
  73. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۱۶۰.
  74. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۴:‎ ۵۰۳-۵۰۴ و ۵۱۹.
  75. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۵:‎ ۲۲۴-۲۲۵.
  76. ↑ هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، ۱:‎ ۲۱۸-۲۱۹.
  77. ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱:‎ ۲۲۲-۲۲۳.
  78. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲:‎ ۵۷۹.
  79. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۲۷۵.
  80. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۲۸۱.
  81. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۲۸۴.
  82. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۳۰۴-۳۰۵.
  83. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۳۱۸-۳۱۹.
  84. ↑ صدر شیرازی، عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین، ۱:‎ ۳۰۶-۳۲۷.
  85. ↑ هاشمی رفسنجانی، پایان دفاع آغاز بازسازی، ۱:‎ ۲۴۰.
  86. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۳۲۶-۳۲۹.
  87. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  88. ↑ «آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید»، وب‌سایت رویداد24.
  89. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  90. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  91. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  92. ↑ «آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید»، وب‌سایت رویداد24.
  93. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  94. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  95. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  96. ↑ «آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید»، وب‌سایت رویداد24.
  97. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  98. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  99. ↑ «اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  100. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  101. ↑ رازینی، «اعدام تروریست‌های منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  102. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  103. ↑ زادبر، «اعدام‌های 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  104. ↑ «آنچه دربارهٔ اعدام‌های دهه ۶۰ باید بدانید»، وب‌سایت رویداد24.
  105. ↑ جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱:‎ ۴۶۷.
  106. ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱:‎ ۱۰۹.
  107. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۱۴۳.
  108. ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱:‎ ۲۸۴-۲۹۳.
  109. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۲۵۴-۲۶۸.
  110. ↑ «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  111. ↑ «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  112. ↑ «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  113. ↑ «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق»، خبرگزاری دویچه وله.
  114. ↑ «از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  115. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲:‎ ۳۷۴-۳۸۷.
  116. ↑ «لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟»، خبرگزاری تسنیم.
  117. ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
  118. ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، وب‌سایت ایران اینترنشنال.
  119. ↑ Stolberg, “Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories”, The New York Times.
  120. ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
  121. ↑ «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده‌ایم»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  122. ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، ایران اینترنشنال.
  123. ↑ «راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران»، خبرگزاری مهر.
  124. ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
  125. ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
  126. ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
  127. ↑ Aisi, Robert G (25 July 2006). "UNSC Resolution 1696 (2006)"" (PDF). United Nations (به انگلیسی).
  128. ↑ “UNSC Resolution 1737 (2006)”, United Nations.
  129. ↑ “UNSC Resolution 1747 (2007)”, United Nations.
  130. ↑ “UNSC Resolution 1803 (2008)”, United Nations.
  131. ↑ “UNSC Resolution 1929 (2010)”, United Nations.
  132. ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
  133. ↑ Salehi Esfahani, “The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective”, Explore JSTOR.
  134. ↑ “Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well”, World Bank Group.
  135. ↑ “Who was Mohsen Fakhrizadeh”, reuters.
  136. ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
  137. ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
  138. ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
  139. ↑ “Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News”, nbc news.
  140. ↑ Bergman, Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations, 563-585.
  141. ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
  142. ↑ “Who was Mohsen Fakhrizadeh”, reuters.
  143. ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱:‎ ۳۱۰.
  144. ↑ “Mujahadeen-e-Khalq (MEK)”, Council on Foreign Relations.
  145. ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
  146. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳:‎ ۳۸۶.
  147. ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
  148. ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
  149. ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۱-۳:‎ بخش کتابشناسی.
  150. ↑ «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین»، خبرگزاری آنا.
  151. ↑ «سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند»، باشگاه خبرنگاران جوان.

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:سازمان_مجاهدین_خلق_ایران&oldid=63979»