آب: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| تصویر            =

| فایل پادکست      =آب.ogg

 

 

آب، از منابع اصلی زیست جانداران است و [[زندگی]] و [[سلامت]] [[انسان|انسان‌ها]]، [[جانور|جانوران]] و [[گیاه|گیاهان]] به‌وجود آن بستگی دارد. [[آب]] در فرهنگ‌های مختلف بشر، در شکل‌دهی به باورها، نگرش‌ها، کنش‌ها، ادبیات، هنر، معماری و جلوه‌های تمدنی و زیبایی‌شناختی نیز نقش‌آفرین بوده است. آب در [[فرهنگ ایرانی|فرهنگ ایرانیان]]، مظهر حیات و نماد پاکی محسوب می‌شود و جلوه‌های قدسی و نمادین آن به کنش، نگرش، فرهنگ عامه، ادبیات و آداب و رسوم مذهبی و آیین‌های ملی و دینی ایرانیان، هویت ویژه و متمایز بخشیده است. در فرهنگ شیعی، آب یادآور تشنگی [[شهدای کربلا|شهیدان کربلا]] و نشان فداکاری [[حضرت عباس|ابوالفضل العباس]] است و بر مبنای آن [[سقاخانه|سقاخانه‌های]] زیادی در سراسر [[ایران]] تأسیس شده و مردم هنگام نوشیدن آب، به یاد لب‌های تشنه [[امام حسین]] در [[روز عاشورا]]، [[سلام بر حسین]] می‌گویند.

واژهٔ فارسی آب، مایع شفاف معنا شده که مزه، بو و رنگ ندارد. این واژه در [[اوستا]] به‌شکل آپ، در فارسی باستان آپی و در لهجه‌های امروزی فارسی به‌صورت آف، آو و اَو ثبت شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/آب دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ آب.]</ref> آب را در [[زبان عربی|عربی]]، '''ماء''' می‌گویند که در [[قرآن]] و روایات اسلامی زیاد به کار رفته است. آب در ادبیات عرفانی و فلسفی دانشمندان قدیم، یکی از عناصر چهارگانهٔ تشکیل دهندهٔ طبیعت (آب، خاک، باد و آتش) و مبنای تعریف همه پدیده‌های طبیعی بوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/359948/fa ناظم و دیگران، «عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش)، الگویی ایرانی برای طراحی پارک شهری»، 1399ش، ص209.]</ref> مفهوم آب در [[سبک زندگی دینی]] ایرانیان، نقشی هویت‌بخش دارد و باورهایی مانند قداست [[آب زمزم]]<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۳۴۹.</ref> و اعمالی مانند [[وضو]]، [[غسل]]، [[پاکیزگی]]، [[غسل میت|شست‌وشوی اموات]]، [[آب‌ریختن پشت‌سر مسافر]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/771596/text/مشخصه-های-اب-در-فرهنگ-ایرانی-و-تاثیر-ان-بر-شکل-گیری-فضای-زیست نقی‌زاده، «مشخصه‌های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.]</ref> نخوردن آب در [[رمضان|ماه رمضان]]<ref>یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۴۱–۵۴۳.</ref> و ساخت [[سقاخانه|سقاخانه‌ها]]، [[آب‌انبار|آب‌انبارها]] وجلوه‌های هنری و نمادین آن در معماری<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-مناسبت-های-مذهبی-79/219794-معماری-سقاخانه-های-ایران «معماری سقاخانه‌های ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> را شکل می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/771596/text/مشخصه-های-اب-در-فرهنگ-ایرانی-و-تاثیر-ان-بر-شکل-گیری-فضای-زیست نقی‌زاده، «مشخصه‌های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.]</ref>

آب، همیشه در زندگی ایرانیان علاوه‌بر کاربرد طبیعی، اهمیت و نقش معنوی و نمادین داشته است. در [[ایران باستان]]، [[آناهیتا]]، ایزد بانوی آب و فرشتهٔ نگهبان [[چشمه|چشمه‌ها]] و [[باران]] تصور می‌شده و مورد احترام بوده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85054118/گلابریزان-آب-ها-آئینی-برای-پاسداشت-مایه-حیات-در-کرمانشاه «گلاب‌ریزان آب‌ها، آیینی برای پاسداشت مایه حیات در کرمانشاه»، خبرگزای ایرنا.]</ref> این باور به اوستا نیز راه یافته و آبان‌یشت در ستایش تجلی معنوی آب، مظهر زایش نو و تولد دوباره است و آب، «زهدان» عالم تصور می‌شده است که در آن همه امکانات بالقوه وجود دارد. در باور ایرانیان پیش از اسلام، به نقش و ارزش آب در پاکی جسم و طهارت توجه ویژه شده و آنها، آب را پس از آتش، مقدس‌ترین عنصر می‌دانستند.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.</ref> آب در بعد معناشناسی و نمادین در فرهنگ ایرانی در دورهٔ اسلامی تحول پیدا کرد و در خدمت مفاهیم بنیادین دینی مانند [[توحید]] و آفرینندگی خدا قرار گرفت و در توسعهٔ تمدن و فرهنگ ایرانی تأثیر گذاشت.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

=== در آموزه‌های دینی ===

در قرآن، ۹۹ بار به کلمهٔ آب اشاره شده و [[انسان]] به تفکر دربارة آب و [[شکرگزاری]] بر این [[نعمت]] فراخوانده شده است. آب به‌عنوان برکت خداوند معرفی شده است که زندگی می‌بخشد و زندگی را حفظ می‌کند و بشر و زمین را پاکیزه می‌کند. همچنین آب در قرآن با ارزش‌ترین آفریدهٔ خدا بعد از انسان است که زندگی موجودات زنده به آن بستگی دارد.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.</ref> [[پیامبر اسلام]] نیز آب را در [[دنیا]] و [[آخرت]]، برترین آشامیدنی معرفی کرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج66، ص451-454.</ref>

=== در سبک زندگی ایرانی ===

==== ۱. هنگام نوشیدن ====

از جلوه‌های قدسی و نمادین آب در سبک زندگی شیعیان ایران، فرستادن [[صلوات]] هنگام نوشیدن آب گوارا بر [[امام حسین]] و یادکردن از تشنگی وی در [[روز عاشورا]] است. این کنش مذهبی میان تمام [[شیعیان]] جهان به یک نماد هویت‌بخش تبدیل شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/92081912468/ثواب-سلام-بر-حسین-گفتن-پس-از-نوشیدن-آب مرادی، «ثواب سلام بر حسین گفتن پس از نوشیدن آب»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

# آب در اعمال عبادی و هنگام نیایش نیز معنای قدسی و نمادین دارد. برای مثال، کاربرد آب در [[وضو]] و [[غسل]] نه‌تنها جسم را از آلودگی‌ها پاک می‌کند بلکه نماد پاک کردن روح از [[گناه]] و نزدیک‌شدن به [[خدا]] است.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

# تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری می‌شود و آرامش لازم را برای [[نمازگزار|نمازگزاران]] ایجاد می‌کند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

=== ب) معماری ===

==== ۱. مسجد ====

آب در طراحی و معماری [[مسجد]] و به‌ویزه [[مسجد جامع]]، به گونه‌ای جانمایی می‌شود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقش‌آفرین باشد. [[وضوخانه]]، [[حوض آب]]، [[فواره آب|فوارهٔ آب]]، [[سنگاب]] و [[پایاب]]<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وب‌سایت شهر معمار.]</ref> در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی می‌شوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی [[بهشت]] کمک می‌کند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان می‌دهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده می‌شود، نماد چرخش کُره‌ها و منظومه‌ها به‌دور نقطهٔ هستی‌بخش جهان و بازنمایی مفهوم [[توحید]] است<ref>آل‌ابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> فواره به چشمه‌ای جوشان تشبیه می‌شود که همانند نور دایره‌های هم‌مرکز و پشت‌سرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان می‌آورد.<ref>طوسی و امامی‌فر، «نمادشناسی و نشانه‌شناسی عناصر باغ‌های ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref>

سقاخانه‌ها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی [[حضرت عباس|عباس]] برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد [[عزت]]، [[آزادگی]]، [[ایثار]] و [[جوانمردی]] است. [[سقاخانه]] به‌صورت معمول، در مرکز محله‌ها یا در مسیر گذرهای اصلی و کنار [[مسجد]]، [[حسینیه‌]] و [[تکیه]] برپا می‌شد.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در سقاخانه‌ها [[کتیبه|کتیبه‌هایی]] نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و [[شهادت]] [[حضرت عباس|ابوالفضل العباس]] نوشته شده است.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref>

[[آب‌انبار]] در بافت شهرها، به‌ویژه حاشیهٔ کویر و منطقه‌های کم‌آب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آب‌انبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دوره‌هایی از تکامل را سپری کرده است؛ به‌گونه‌ای که از لحاظ ارزش‌های هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ ایرانیان، ساختن آب‌انبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت می‌دانستند.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref>

آب در [[باغ ایرانی]]، نماد جان‌بخشی است و با حرکت یا سکون خود معناهای متفاوت را نشان می‌دهد؛ حرکت آب در باغ از سمت جوشش‌گاه تا ورودی باغ است، در حالی‌که مسیر حرکت انسان از باغ تا جوشش‌گاه است و این مسیر حرکت بر خلاف جریان آب و به سمت سرچشمه در معماری باغ، نماد حرکت انسان به سمت سرچشمه پاکی‌ها است.<ref>آل‌ابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص8.</ref>

برخی ساختمان‌ها را در برابر استخرهای بزرگ آب بنا می‌کنند تا بازنمایی بنا در آب، زیبایی و شکوه آن را دوچندان کند. در [[کاخ چهل‌ستون]]، این انعکاس به‌زیبایی دیده می‌شود. عمارت موجود در [[باغ فین]] [[کاشان]] نیز به‌تمامی در آب منعکس است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> به لحاظ معناشناسی، آب ثابت درون استخرها آیینه‌ای است که از طریق بازنمایی تزئینات و زیبایی‌های بنا، درختان و گیاهان سبز، باغ‌های بهشتی را یادآوری می‌کند.<ref>اسحاق‌پور، مینیاتور ایرانی، رنگ‌های نو، آیینه و باغ، 1384ش، ص8.</ref>

برخی پل‌ها بر روی رودخانه‌ها به‌صورتی طراحی شده که جلوه‌ای قدسی و عرفانی از آب ارائه می‌کند. از منظر کارشناسان، [[سی‌وسه‌پل]] اصفهان به‌لحاظ مکانی، طراحی، تزیین و عناصر زیبایی‌شناختی و نمادین، در [[آرامش معنوی]] انسان نقش‌آفرین است<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و به‌گونه‌ای طراحی شده است که رهگذران را به توقف بر فراز [[زاینده‌رود]] و تأمل در گذر عمر، تشویق می‌کند و تداعی‌کنندهٔ معنای عرفانی شعر [[حافظ]] است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh268 حافظ، دیوان حافظ، وب‌سایت گنجور.]</ref>

آب در [[صنایع دستی]] ایرانی ازجمله [[فرش دستباف|فرش دست‌باف]] نیز جلوهٔ نمادین پیدا کرده است. انعکاس آب چشمه‌سارها، حوض‌ها و رودخانه‌ها در [[فرش ایرانی]] بافته می‌شود و شرایط اقلیمی نسبتاً خشک و کم‌آب فلات ایران، فراوانی اساطیر و نمادهای مرتبط با آب، باران و باروری زمین در تمدن و فرهنگ ایرانی را بازنمایی می‌کند.<ref>پرهام، دستبافته‌های عشایری و روستایی فارس، 1364ش، ج1، ص19.</ref>

در هنر نگارگری یا [[مینیاتور]] ایرانی حضور نمادین آب چشمگیر است. آب‌های مقدس و چشمه‌های اساطیری در آثار نگارگری به‌عنوان مظهری از عالم مثال و دنیای بی‌عیب و نقص ظاهر می‌شوند. همچنین یکی از جنبه‌های معنوی و جلوهٔ نمادین آب در نگارگری، بازنمایی دنیای ملکوتی است که شفاف، پرنور و پاک به‌تصویر کشیده می‌شود.<ref>سمیز، «آب‌های نقره‌ای در پس زمینه»، 1388ش، ص10.</ref>

در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند [[آناهیتا]] و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در [[زندگی]]، [[فرهنگ]]، [[تاریخ]]، اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان یاد کرده‌اند.<ref>کریمیان سردشتی، آب و آب‌شناسی در ادب پارسی، 1383ش، ص89-95.</ref> آب و ترکیبات لفظی آن به چندین معنی مجازی، کنایی و استعاری در کلام عارفان، ادیبان و شاعران ایرانی در دوره‌های مختلف تاریخی استعمال شده است؛ برای مثال، اشک یکی از معانی غیر حقیقی آب بوده و [[فردوسی]] چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/siavosh/sh16 فردوسی، شاهنامه، داستان سیاوش، وب‌سایت گنجور.]</ref>

آب در فرهنگ ایرانی، الهام‌بخش بسیاری از هنرها بوده است و از جمله در هنرهای تزیینی آب‌نماها، ساختمان‌ها، کاشی‌کاری‌های حوض‌ها و کتیبه‌ها نقش آب را در پرورش گل، باغ و رفاه زندگی بشر بازتاب داده است.<ref>[https://vista.ir/m/a/e0itq «تقدس آب در فرهنگ کهن ایرا»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref> در هنرهای اسلامی و ایرانی، تشابهی در نحوهٔ به‌کارگیری صورت‌های نمادین آب با هنرهای پیش از اسلام دیده می‌شود که تداوم سنت‌های هنری ایران باستان در هنر اسلامی را نشان می‌دهد.<ref>آل‌ابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> 

 

باور کهن ایرانیان درباره نقش پالایندگی آب، در جلوه‌های مدرن زندگی و از جمله [[سینمای ایران]] نیز بازتاب یافته است. به گفته پژوهشگران، در آثار سینمایی، برای نشان‌دادن دگردیسی روحی و توبۀ شخصیت‌ها، از نماهایی همچون دوش‌گرفتن، راه‌رفتن در زیر [[باران]]، فرو رفتن در آب یا پاشیده‌شدن آب استفاده می‌شود که بیانگر همسویی هنر نو با باورهای دیرینۀ ایرانی است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1404071301316/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «اهمیت آب در فرهنگ مردم ایران»، وب‌سایت هنر آریا.]</ref>  

# در برخی از نقاط ایران، وقتی [[عروس]] را به خانهٔ [[داماد]] می‌برند، به هر جوی [[آب روان]] که می‌رسند، عروس بخشی از [[جهیزیه|جهیزیهٔ]] خود را به آب هدیه می‌کند و سپس از آن می‌گذرد؛ در [[سیزده‌به‌در]] نیز مردم سبزه‌های تازه‌دمیدهٔ نوروزی را به آب روان جویبارها می‌سپارند که در گذشته، تمثیلی از دادن هدیه به «آناهیتا»، ایزد آب بوده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

# اعتقاد به نر و ماده بودن آب [[چشمه|چشمه‌ها]]، [[رودخانه|رودها]] و [[قنات|قنات‌ها]] بین مردم نقاط مختلف ایران رواج دارد. برای مثال مقنی‌ها در [[اراک]] معتقدند اگر دست و پای آنها در آب قنات زبر شود و ترک بخورد آب نر است و اگر نرم بماند، ماده است. مردم در [[ایزدخواست]] در [[استان فارس]]، معتقدند آبی که در حال حرکت صدا نکند ماده است و آبی که موقع رفتن شرشر کند، نر است

# در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار تازه، پشت‌سر آنها آب می‌پاشند تا مسافر در پرتو روشنایی آب، سالم برگردد؛<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/02/23/1724290/اصفهان-آب-در-آئینه-فرهنگ-مردم-روستای-هونجان-شهرضا «اصفهان؛ آب در آیینۀ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

# امروزه هنگامی که آب بر روی زمین می‌ریزد می‌گویند [[آب روشنایی است]] و آن را به [[فال نیک]] می‌گیرند؛ همچنین آب‌پاشیدن در ورودی خانه در [[نوروز]] و نیز آب‌آوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آب‌ندیده در روز [[چهارشنبه‌سوری]]، [[خوش‌یمن]] دانسته می‌شود.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref>

# برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref>

# بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر [[سنگ قبر]] آب می‌پاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت؛<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref>

# در [[فرهنگ عامه]]، آب به‌دلیل زایندگی ذاتی، همذات زنان پنداشته شده است. برای مثال، در میان ترکمن‌های ایران، آیین «لَه لَه خوانی» در شب‌های ماه‌تاب برگزار می‌شده است؛ بدین ترتیب که زنان بر لب چشمه، چاه یا کنار رودخانه قرار می‌گرفتند و غم‌های خود را با سرودن شعر به آب می‌سپردند تا بر اساس باور کهن، صدای آنان سوار بر امواج آب به مقصد برسد.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1404071301316/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «اهمیت آب در فرهنگ مردم ایران»، وب‌سایت هنر آریا.]</ref>

== آبرو ==

به‌دلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و [[منزلت اجتماعی]] انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح [[آبرو|آبروی]] مفهوم‌سازی شده است؛ به کسی که در جامعه دارای احترام، اعتبار، حیثیت، شرف، عزت و منزلت است، «با آبرو» گفته می‌شود و آبروی کسی را ریختن به‌معنی رسوا کردن و بی‌اعتبار کردن وی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/آبروی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ آبرو.]</ref> این ارتباط در سروده‌های فارسی نیز بازتاب پیدا کرده و برای مثال نظیری نیشابوری سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/naziri/divan/ghazal/sh353 نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور.]</ref>

در [[فقه|فقه شیعه]] به موضوعات و مسائل مختلفی در ارتباط با آب، توجه شده است، ازجمله: نماز و روزه، خرید و فروش آب، عدم جواز استفادهٔ ابزاری از آب علیه رقیب سیاسی و دشمن نظامی و آداب نوشیدن آب. آب در فقه به دو دستهٔ مطلق و مضاف تقسیم می‌شود؛ [[آب مطلق]] آبی است که بدون قید و اضافه به چیزی، بتوان به آن آب گفت، مانند آبی که از آسمان می‌بارد یا از زمین می‌جوشد. آب مطلق، ذاتاً پاک هستند و می‌تواند چیزهای نجس را پاک کند؛ آب مضاف اگر از اصل پاک باشد و با نجسی برخورد نکرده باشد پاک است، اما پاک‌کننده نیست.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237953/آب فضلی و دیگران، «آب»، دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>

 

 

بر اساس گزارش‌های رسمی، ایران در زمره مناطقی با بیشترین ریسک در زمینه منابع آبی قرار دارد و بیش از ۷۰درصد از [[منابع آبی تجدیدپذیر]] خود را از دست داده است. به‌گفتۀ پژوهشگران، افزایش دمای زمین، کاهش چشمگیر بارندگی‌ها، خشکسالی‌های مکرر و کاهش منابع زیرزمینی، شرایطی هشداردهندۀ برای آیندۀ کشور ترسیم کرده‌اند. نیمی از شهرهای ایران در شرایط تنش آبی هستند و ذخایر زیرزمینی که روزگاری پشتوانۀ اصلی تأمین آب کشور محسوب می‌شدند، به سرعت رو به کاهش و فرسایش رفته‌اند. از نظر جامعه‌شناسان، راه‌حل این بحران تنها به سدسازی و فناوری‌های نوین محدود نمی‌شود، بلکه دگرگونی باورها و رفتارهای روزمره مردم اهمیت اساسی دارد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/887413/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%85 «بحران آب، بحران فرهنگ است؛ آب را زندگی ببینیم»، خبرگزاری فرارو.]</ref>

=== فرهنگ مصرف آب ===

به گفته پژوهشگران، [[بحران آب در ایران]] تنها به تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در الگوهای فرهنگی و سبک زندگی نیز دارد. از نظر جامعه‌شناسان، بسیاری از مردم همچنان با ذهنیت وفور و بی‌پایانی منابع آب زندگی می‌کنند و در مواردی، مصرف نمایشی و اسراف‌آمیز آب به‌عنوان نشانه‌ای از پاکیزگی، رفاه یا جایگاه اجتماعی تلقی می‌شود. به اعتقاد آنان، راه‌حل پایدار بحران آب در اصلاح نگرش‌ها و نهادینه‌شدن فرهنگ صرفه‌جویی از طریق آموزش همگانی، نقش رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی است. تجربۀ کشورهایی مانند [[استرالیا]] نشان داده است که تغییر واقعی زمانی رخ می‌دهد که باورها و ارزش‌های فرهنگی دگرگون و صرفه‌جویی به یک [[سبک زندگی]] بدل شود.<ref>[https://fararu.com/fa/news/887413/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%85 «بحران آب، بحران فرهنگ است؛ آب را زندگی ببینیم»، خبرگزاری فرارو.]</ref>

 

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، [[خاورمیانه]] به‌دلیل اقلیم گرم و خشک همواره با بحران جدی آب مواجه است و نتایج مطالعات نشان می‌دهد تا سال ۲۰۵۰م تمام کشورهای این منطقه با تنش آبی شدید روبه‌رو خواهند شد. [[خشکسالی]] به‌عنوان عاملی تشدیدکننده، آسیب‌پذیری کشورها را در برابر جنگ افزایش داده است؛ برای نمونه خشکسالی سوریه (۲۰۰۷-۲۰۱۰م) باعث آوارگی ۱/۵ میلیون کشاورز و تشدید ناآرامی‌های منجر به جنگ داخلی شده و در عراق کاهش جریان آب دجله و فرات تا ۴۰ درصد، اعتراضات گسترده را در پی داشته است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/896641/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%AA%D8%B4-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87 «بحران آب در خاورمیانه؛ آتش زیر خاکستر جنگ‌های آینده!»، خبرگزاری فرارو.]</ref> بر اساس داده‌های مؤسسه [[اقیانوس آرام]]، خشونت‌های مرتبط با آب از ۱۹ مورد در ۲۰۱۰م به ۲۴۸ مورد در ۲۰۲۳م افزایش یافته و حملات به سیستم‌های آبی در مناطق درگیری فعال مانند یمن، سوریه، اوکراین و [[فلسطین]] و نیز درگیری‌های داخلی در هند، پاکستان و آفریقا بر سر منابع آب رو به گسترش است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1018716/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A2%D8%A8-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%D8%A2%D8%A8 «جنگ آب آغاز شده است؟ / یک دهه درگیری‌های بر سر آب»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>

 

برخی جامعه‌شناسان از جمله کارل آوگوست ویتفوگل، تطورات تمدنی آسیا را بر اساس نقش آب و مدیریت آن تحلیل کرده‌اند. از نظر وی، تمدن‌های بزرگ شرق از جمله چین، هند، بین‌النهرین و مصر در مناطقی شکل گرفتند که کشاورزی نیازمند آبیاری پهن‌دامنه، مهار سیلاب و مدیریت متمرکز منابع آب بوده است. به اعتقاد ویتفوگل، این نیاز به مدیریت دولتی آبیاری، به ایجاد دستگاه دیوانی متمرکز و گسترده انجامید که هستۀ اصلی «جامعه آب‌سالار» را تشکیل می‌دهد. بر اساس این نظریه، در چنین جوامعی، دیوان‌سالاری اداری به طبقه حاکم تبدیل می‌شود و قدرت استبدادی سیاسی با مدیریت ارضی پیوند می‌خورد. پژوهشگران معتقدند این نظریه توضیح می‌دهد که چرا در بسیاری از تمدن‌های آسیایی، برخلاف اروپا، قدرت متمرکز و استبدادی شکل گرفت و مالکیت خصوصی علیرغم وجود، هرگز به نیرویی سیاسی برای تحدید قدرت حاکم تبدیل نشد. البته به گفته منتقدان، این نظریه با انتقادات جدی مواجه شده و همه پژوهشگران آن را نپذیرفته‌اند.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/258973-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1 «جامعه و تمدن آب‌سالار»، وب‌سایت روزنامۀ مشرق.]</ref>