| زیرنویس تصویر =بازنمایی خانواده گسسته در سریال زخم کاری
| زیرنویس تصویر =بازنمایی خانواده گسسته در سریال [[زخم کاری (مجموعه نمایش خانگی)|زخم کاری]]
| image_alt =
| image_alt =
| فایل پادکست =
| فایل پادکست =
خط ۲۹:
خط ۲۹:
{{درشت|'''خانوادهٔ گسسته؛'''}} واحد اجتماعی با پیوندهای عاطفی ضعیف و تعامل محدود اعضا.
{{درشت|'''خانوادهٔ گسسته؛'''}} واحد اجتماعی با پیوندهای عاطفی ضعیف و تعامل محدود اعضا.
خانوادهٔ گسسته، الگویی از [[روابط خانوادگی]] است که در آن انسجام عاطفی، ارتباط مؤثر و تعهد متقابل میان اعضا در سطح پایینی قرار دارد. این پدیده که ریشه در تحولات اجتماعی، فرهنگی و روانی دارد، پیامدهای قابل‌توجهی بر سلامت روانی افراد، انسجام اجتماعی و تحقق الگوی مطلوب خانواده در سبک زندگی اسلامی-ایرانی برجای می‌گذارد. تحلیل چندرشته‌ای این مفهوم، ابعاد پیچیده و راهکارهای مواجهه با آن را آشکار می‌سازد.
خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که پیوندها و کارکردهای اصلی‌اش ضعیف یا از میان رفته است؛ حتی اگر اعضایش زیر یک سقف زندگی کنند. این پدیده در غرب با صنعتی‌شدن، فردگرایی و افزایش طلاق گسترش یافت و در ایران نیز تحت تأثیر مدرنیزاسیون، جنگ، فشار اقتصادی، فضای مجازی و رشد فردگرایی افزایش یافت. از نظر اجتماعی، چنین خانواده‌ای در جامعه‌پذیری، حمایت عاطفی و انتقال ارزش‌ها ناتوان است؛ از نظر روانی، مرزهای سرد و بسته، صمیمیت و همدلی را کم کرده و زمینهٔ افسردگی، اضطراب و دلبستگی ناایمن را فراهم می‌کند؛ و از نظر اسلامی، با مودت، رحمت، حقوق متقابل و تربیت دینی در تضاد است. نشانه‌های آن شامل افزایش طلاق، شکاف نسلی، فردگرایی افراطی، مشکلات اقتصادی و ضعف صمیمیت است و پیامدهایی مانند آسیب‌های اجتماعی، ضعف سلامت روان و کاهش سلامت معنوی و انسجام جامعه دارد.
== تعریف خانواده گسسته ==
== تعریف ==
واژه «گسسته» در لغت به معنای جدا شده، پاره‌شده و منفصل است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/گسسته?q=گسسته دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ گسسته].</ref> در ادبیات علوم اجتماعی و [[روان‌شناسی]]، این واژه در ترکیب «خانوادهٔ گسسته» برای توصیف نوعی ساختار یا الگوی تعاملی در خانواده به کار می‌رود که ویژگی بارز آن, فقدان یا ضعف شدید در پیوندها و کارکردهای اساسی خانواده است. این گسستگی صرفاً به‌معنای جدایی فیزیکی یا [[طلاق]] نیست، بلکه می‌تواند در خانواده‌هایی که اعضای آن زیر یک سقف [[زندگی]] می‌کنند نیز وجود داشته باشد.<ref>پروچاسکا و نورکراس، «نظریه‌های روان‌درمانی (نظام‌های روان‌درمانی)»، 1399ش، ص539.</ref>
واژهٔ گسسته به‌معنای جدا شده، پاره‌شده و منفصل است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/گسسته?q=گسسته دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ گسسته].</ref> در علوم اجتماعی و [[روان‌شناسی]]، خانوادهٔ گسسته به ساختار یا الگوی تعاملی‌ای گفته می‌شود که در آن پیوندها و کارکردهای اصلی خانواده بسیار ضعیف یا از میان رفته است. این گسستگی فقط به جدایی فیزیکی یا [[طلاق]] محدود نمی‌شود، بلکه ممکن است در خانواده‌هایی هم دیده شود که اعضای آن با هم زیر یک سقف زندگی می‌کنند.<ref>پروچاسکا و نورکراس، «نظریه‌های روان‌درمانی (نظام‌های روان‌درمانی)»، 1399ش، ص539.</ref>
== تاریخچه خانوادهٔ گسسته ==
=== تاریخچهٔ خانوادهٔ گسسته در جهان ===
== پیشینه ==
از نظر تاریخی، خانواده در غرب از شکل گسترده به هسته‌ای تغییر یافت، انقلاب صنعتی نقش‌های سنتی را دگرگون کرد و در قرن بیستم نرخ طلاق، به‌شدت افزایش یافت.<ref>[https://openoregon.pressbooks.pub/familiesprelaunch/chapter/1-3/ بی‌پیرس، «Contemporary Families: An Equity Lens Prelaunch Edition»، پایگاه OpenOregon (Educational Resources)].</ref> این افزایش با تغییر نگرش‌ها به ازدواج و رشد فردگرایی مرتبط بود و کارشناسان، گسترش خانواده‌های گسسته را یکی از عوامل آن دانسته‌اند.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3065932/ راگلز، «ظهور طلاق و جدایی در ایالات متحده، 1880-1990»، وب‌سایت پایگاه دادۀ NLM].</ref> خانوادهٔ گسسته با مرزهای سخت و غیرقابل نفوذ، ارتباط مؤثر و حمایت عاطفی ندارد و استقلال بیش از حد اعضا، رشد سالم آنان را مختل می‌کند.<ref>گلدنبرگ و گلدنبرگ، خانواده‌درمانی، بی‌تا، ص485-486.</ref><ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref>[[پرونده:خانواده گسسته.jpg|جایگزین=زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه|بندانگشتی|زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه]]
خانواده در ایران به‌طور سنتی ساختاری گسترده یا نیمه‌گسترده داشت؛ با سلسله‌مراتب روشن، پیوندهای قوی [[خویشاوندی]] و محوریت پدر. انسجام خانوادگی و تعهد به ارزش‌های جمعی از ویژگی‌های مهم آن بود. از [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] و به‌ویژه در دوران پهلوی، نوسازی و مدرنیزاسیون باعث شهرنشینی، افزایش سواد به‌ویژه در زنان، ورود زنان به بازار کار و آشنایی با الگوهای فرهنگی غربی از راه رسانه‌ها شد و این عوامل به‌تدریج ساختار و روابط خانواده ایرانی را دگرگون کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/386550/نقش-جهانی-شدن-در-تغییرات-دو-دهه-اخیر-خانواده-ایرانی میرمحمدرضایی و ساروخانی، «نقش جهانی شدن در تغییرات دو دهۀ اخیر خانواده ایرانی»، 1397ش، ص100 و 152].</ref> پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در ۱۳۵۷ش، تلاش شد ارزش‌های سنتی و دینی خانواده احیا شود، اما جنگ، فشارهای اقتصادی و در دهه‌های بعد گسترش ارتباطات جهانی، اینترنت و ماهواره و رشد فردگرایی، تحول خانواده را پیچیده‌تر کرد و در نتیجه خانواده‌های گسسته افزایش یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/375252/بررسی-جامعه-شناختی-نگرش-مثبت-به-فرزند-مطالعه-ی-زنان-شهر-ایلام- سفیری و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی نگرش مثبت به فرزند (مطالعۀ زنان شهر ایلام)»، 1396ش، ص88-89].</ref> پژوهش‌های ایرانی نشان می‌دهند گسستگی خانواده در جامعه امروز با عواملی مانند اختلال در کارکرد عاطفی و جنسی خانواده، تغییرات ساختاری و ارزشی جامعه، نداشتن صلاحیت‌های لازم پیش از ازدواج و کمبود [[مهارت‌های زندگی]] پس‌از ازدواج ارتباط دارد.<ref>[https://qccpc.atu.ac.ir/article_10756_1950.html دهدست و قبادی، «تبیین شاخص‌های گسست در خانوادۀ ایرانی متأثر از فرایند نوسازی: یک فراتحلیل کیفی»، 1400ش، ص121].</ref> این وضعیت به آسیب‌های اجتماعی مانند [[اعتیاد به مواد مخدر]]، [[فحشا]]، [[فرار از خانه|فرار از منزل]]، فقر، [[خشونت خانگی|خشونت خانوادگی]] و [[طلاق]] می‌انجامد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/خانواده-گسسته-و-آسیب-اجتماعی/ شربتیان، «خانواده گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ].</ref>
==== ۱. تحول کارکرد خانواده از سنت تا مدرنیته ====
== دیدگاه‌های نظری ==
در جوامع سنتی، خانواده که اغلب به شکل [[خانواده گسترده|گسترده]] بود، واحد اصلی تولید اقتصادی، اجتماعی‌شدن، آموزش و حمایت بود. با وقوع انقلاب صنعتی، [[شهرنشینی]] و ظهور دولت-ملت‌های مدرن، ساختار و کارکردهای خانواده دستخوش تغییرات بنیادین شد.
از دیدگاه اجتماعی، خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که در کارکردهای اصلی خود، مانند تربیت و اجتماعی‌کردن اعضا، حمایت عاطفی، کنترل رفتار و انتقال ارزش‌ها، دچار مشکل جدی است. اعضای چنین خانواده‌ای احساس تعلق کمی به خانواده دارند، ارزش‌ها و هنجارهای مشترک‌شان ضعیف است و در کارهای جمعی خانواده کمتر شرکت می‌کنند. این وضعیت به [[انزوای اجتماعی]] اعضا و کاهش سرمایهٔ اجتماعی خانواده و جامعه می‌انجامد و در سطح کلان، انسجام جامعه را ضعیف کرده و زمینهٔ آسیب‌های اجتماعی را فراهم می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/144193/نقش-خانواده-به-عنوان-عامل-و-مانع-بزهکاری-نوجوانان چلبی و روزبهانی، «نقش خانواده به‌عنوان عامل و مانع بزهکاری نوجوانان»، 1380، ص96-97].</ref><ref>ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص242-243.</ref>
نظریه‌پردازان کلاسیک جامعه‌شناسی مانند امیل دورکیم بر نقش خانواده در ایجاد همبستگی اجتماعی تأکید داشتند و تضعیف آن را نشانه‌ای از بی‌هنجاری می‌دانستند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/176778/آنومی-سیاسی-در-اندیشه-دورکیم رجب‌زاده، «آنومی سیاسی در اندیشه دورکیم»، 1381ش، ص32-33].</ref> تالکوت پارسونز، از نظریه‌پردازان کارکردگرایی ساختاری، معتقد بود که [[خانواده هسته‌ای]] مدرن، کارکردهای تخصصی‌تری یافته (جامعه‌پذیری اولیه و تثبیت شخصیت بزرگسالان) اما همچنان برای ثبات جامعه حیاتی است.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_120.html پیکار و محمدی، «مطالعۀ تطبیقی خانواده از دیدگاه شهید مطهری و تالکوت پارسونز»، 1396ش، ص100-101].</ref>
==== ۲. ظهور رویکردهای روان‌شناختی در مفهوم خانواده گسسته ====
در روان‌شناسی، به‌ویژه در رویکرد سیستمی، گسستگی به الگویی از رابطه گفته می‌شود که در آن مرزهای بین اعضا بسیار سخت و بسته است. افراد استقلال افراطی و ظاهری دارند، اما صمیمیت، همدلی و حمایت متقابل در آن‌ها کم است. ارتباط کلامی و غیرکلامی محدود و سطحی است و احساسات مثبت و محبت‌آمیز به‌ندرت بیان می‌شود. چنین فضای سرد و غیرحمایتی زمینهٔ افسردگی، اضطراب، احساس تنهایی، بحران هویت و کاهش [[عزت نفس]] را فراهم می‌کند، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref> نظریهٔ دلبستگی بالبی هم نشان می‌دهد تجربه‌های اولیه در خانوادهٔ گسسته به شکل‌گیری دلبستگی ناایمن می‌انجامد که روابط فرد را در طول زندگی آسیب‌پذیر می‌کند.<ref>[https://www.migna.ir/article/62796/نظریه-دلبستگی-جان-بالبی «نظریه دلبستگی جان بالبی»، وب‌سایت مجلۀ میگنا].</ref>[[پرونده:خانواده گسسته۱.jpg|جایگزین=کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی|بندانگشتی|کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی]]در آموزه‌های اسلامی، خانواده نهادی مقدس و محوری است که بر پایهٔ مودت و رحمت بنا می‌شود و هدفش ایجاد آرامش و سکینه و تربیت [[فرزند صالح|نسلی صالح]] و مؤمن است. خانوادهٔ گسسته با این آرمان‌ها در تضاد است؛ زیرا پیوندهای عاطفی و معنوی در آن ضعیف است، حقوق و وظایف متقابل زوجین و والدین و فرزندان رعایت نمی‌شود، گفت‌وگوی سازنده و مشورت وجود ندارد و تربیت دینی و اخلاقی نادیده گرفته می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/70265/خانواده-از-منظر-دین-و-روان-شناسی پناهی، «خانواده از منظر دین و روان‌شناسی»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> این وضعیت با اصل [[صله رحم|صلهٔ رحم]] که در متون دینی بر آن تأکید فراوان شده ناسازگار است و مانع رشد و تعالی معنوی اعضا می‌شود.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref>
در نیمه دوم قرن بیستم، با رشد فردگرایی، سکولاریزاسیون، تغییر نقش‌های جنسیتی، افزایش [[طلاق]] و ظهور اشکال متنوع زندگی خانوادگی، مانند خانواده‌های تک‌والد و خانواده‌های ترکیبی، مفهوم «خانواده متعادل» به چالش کشیده شد. در این بستر، روان‌شناسی خانواده با رویکردهای سیستمی ظهور کرد.
سالوادور مینوچین (۱۹۷۴م) در مدل ساختاری خود، دو الگوی ناکارآمد افراطی را معرفی کرد: خانواده درهم‌تنیده با مرزهای بسیار ضعیف و نفوذپذیر و خانوادهٔ گسسته با مرزهای بسیار سفت و غیرقابل نفوذ. خانوادهٔ گسسته از نظر او، با فقدان ارتباط مؤثر، عدم حمایت عاطفی و استقلال بیش از حد اعضا مشخص می‌شود که مانع از رشد سالم و سازگاری آن‌ها می‌گردد.<ref>گلدنبرگ و گلدنبرگ، خانواده‌درمانی، بی‌تا، ص485-486.</ref>
فارابی در مدینهٔ فاضله، جامعهٔ آرمانی را به بدن سالم تشبیه می‌کند که اعضایش برای رسیدن به سعادت هماهنگ‌اند. خانواده اولین اجتماع است و خانوادهٔ فاضله با محبت، عدالت و همکاری، فضائل و سعادت را دنبال می‌کند و شهروندان صالح تربیت می‌کند. در مقابل، خانوادهٔ غیرفاضله و گسسته بر جهل، خودخواهی و جدایی بنا شده و مانع تحقق مدینهٔ فاضله است؛ مانند بیماری عضوی از بدن جامعه که کل نظام را مختل می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10461/1/113 فارابی، «آراء أهل المدینة الفاضلة ومضاداتها»، ص113-114].</ref><ref>[https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_19013.html?lang=en خلیلی و علیانسب، «وظیفۀ حاکمیت در تحقق خانوادۀ سعادت‌محور در پرتو انگاره‌های فلسفۀ دینی فارابی»، 1403ش، ص15].</ref>
==== ۳. ابعاد سنجش سلامت خانواده براساس مدل انسجام و انعطاف‌پذیری ====
دیوید اولسون نیز در مدل چرخه زندگی خانواده، انسجام و انعطاف‌پذیری را دو بعد اصلی سنجش سلامت خانواده معرفی کرد که سطوح بسیار پایین انسجام (گسستگی) یکی از الگوهای نامطلوب و آسیب‌زا است. این تحولات نظری و عملی در غرب، درک عمیق‌تری از پویایی‌های درونی [[خانواده]] و عواملی که منجر به گسستگی روابط می‌شود، فراهم آورد.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref>
اسلام برای [[تحکیم خانواده]] و پیشگیری از گسستگی، رویکردی جامع دارد: ارتباط معنوی با خدا منبع آرامش، [[تاب‌آوری]] و تنظیم اخلاقی رفتارها است؛ این پایه، سرمایهٔ عاطفی را با مودت و رحمت تقویت می‌کند و فرهنگ گفت‌وگو و مشورت را می‌سازد. رعایت حقوق و وظایف متقابل در فقه و اخلاق، عدالت و ثبات می‌آورد؛ صلهٔ رحم شبکهٔ حمایتی را گسترش می‌دهد و آموزش [[مهارت‌های زندگی]]، خانواده را برای چالش‌ها توانمند می‌کند.<ref>مطهری، «یادداشت‌های استاد مطهری»، 1377ش، ص76 و 179.</ref><ref>[https://paramed.sums.ac.ir/uploads/82/معاونت%20آموزشی/جوانی%20جمعیت/مهارت%20های%20زندگی%20خانوادگی.pdf آیت‌اللهی، «مهارت‌های زندگی خانوادگی (ویژۀ مربیان)»، 1403ش، ص69-76].</ref>
==== ۴. پیامدهای اجتماعی افزایش طلاق و ارتباط آن با گسستگی خانواده ====
از منظر تحولات تاریخی ساختار خانواده در جوامع غربی نشانگر این است که این ساختارها در طول تاریخ به‌طور چشمگیری تکامل یافته‌اند، از خانواده‌های گسترده که در تمدن‌های باستانی رایج بودند به خانواده‌های هسته‌ای که پس از انقلاب صنعتی در جوامع صنعتی رواج بیشتری یافتند. انقلاب صنعتی که در قرون هجدهم و نوزدهم رخ داد، منجر به تغییرات عمیق در نقش‌های سنتی خانواده و افزایش شهرنشینی در جوامع غربی شد.<ref>[https://openoregon.pressbooks.pub/familiesprelaunch/chapter/1-3/ بی‌پیرس، «Contemporary Families: An Equity Lens Prelaunch Edition»، پایگاه OpenOregon (Educational Resources)].</ref> در قرن بیستم، نرخ طلاق در این جوامع به‌طور قابل توجهی افزایش یافت، به‌ویژه پس از معرفی قوانین طلاق بدون تقصیر در دهه ۱۹۷۰م؛ این افزایش در نرخ طلاق با تغییر در نگرش‌های اجتماعی نسبت به [[ازدواج]] و افزایش فردگرایی در جوامع غربی مرتبط بوده است. کارشناسان یکی از عوامل افزایش نرخ طلاق در این جوامع را گسترش خانواده‌های گسسته دانسته‌اند.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3065932/ راگلز، «ظهور طلاق و جدایی در ایالات متحده، 1880-1990»، وب‌سایت پایگاه دادۀ NLM].</ref>
== نشانه‌ها و پیامدها ==
=== تاریخچهٔ خانوادهٔ گسسته در ایران ===
خانوادهٔ گسسته در ایران نشانه‌ها و پیامدهای گوناگونی دارد:
* طلاق یکی از نشانه‌های آشکار گسستگی است، اما گسستگی عاطفی در خانواده‌های ظاهراً پایدار هم دیده می‌شود.<ref>[https://amar.org.ir/statistical-information/statid/21817 «ازدواج و طلاق ثبت شده در نقاط شهری، سال‌های 1358 تا 1402»، وب‌سایت مرکز آمار ایران].</ref> نسبت طلاق به ازدواج از ۶٫۹ درصد در سال ۱۳۵۸ش به ۳۴٫۸ درصد در پاییز ۱۴۰۰ش رسیده است.<ref>[https://amarfact.com/note/divorce-statistics-in-iran/ «آمار طلاق در ایران | از هر 100 ازدواج 34 طلاق رخ می‌دهد»، وب‌سایت آمارفکت].</ref> ایران در دههٔ ۱۳۵۰ش رتبهٔ چهارم جهان را در [[نرخ طلاق]] داشت و در [[تهران]] حدود ۴۰ درصد خانواده‌ها به خانوادهٔ گسسته تبدیل شده‌اند.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1082273/چالش-طلاق-مرفهین-میراث-دوران-پهلوی چیذری، «چالش طلاق مرفهین میراث دوران پهلوی»، وب‌سایت روزنامۀ جوان].</ref><ref>[https://7sobh.com/بخش-کاربران-ویژه-اجتماعی-10/385663-نکات-جالب-درباره-سال-طلاق «نکات جالب دربارۀ ۴۰ سال طلاق در ایران»، وب‌سایت روزنامۀ هفت صبح].</ref>
* شکاف نسلی، کم‌شدن گفتگو و تفاهم میان والدین و فرزندان، تعارض‌های مزمن، مشکلات روانی نوجوانان مانند احساس طرد، اضطراب و دشواری در هویت‌یابی و ضعف در انتقال ارزش‌ها و تجربه‌ها از پیامدهای آن است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83592194/شکاف-های-نسلی-چگونه-ایجاد-شد-و-چه-به-دنبال-می-آورد گازرانی و زارعی، «شکاف‌های نسلی چگونه ایجاد شد و چه به دنبال می‌آورد؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی].</ref>
* تمایل افراطی به استقلال فردی، کاهش [[مسئولیت‌پذیری]] نسبت به خانواده، کم‌رنگ‌شدن نقش خانواده در تصمیم‌گیری‌ها، کاهش [[فرزندآوری]] به دلایل اقتصادی و اولویت اهداف فردی و ضعف نقش حمایتی خانواده از نشانه‌های این روند است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/jss/Article/675803?jid=675803 محمدزاده و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادۀ ایرانی در جشنوارۀ فیلم فجر 1380 -1395»، 1399ش، ص29-31].</ref>
* استفادهٔ زیاد از [[فضای مجازی]] و شبکه‌های اجتماعی، تعاملات چهره‌به‌چهره را کم کرده و پدیدهٔ «حضور غایب» را ساخته است؛ یعنی اعضای خانواده کنار هم هستند، اما ذهن‌شان در دنیای مجازی است. این وضعیت پیوندهای عاطفی را ضعیف می‌کند.<ref>[https://nms.atu.ac.ir/article_17284.html حیدری و همکاران، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر روابط خانوادگی با تأکید بر انجام فعالیت‌های فراغت جمعی خانوادگی»، 1403، ص182-185].</ref>
* فشارهای اقتصادی و کار طولانی والدین در بیرون از خانه، زمان و انرژی لازم برای تعاملات خانوادگی باکیفیت را کاهش می‌دهد. در نتیجه، گفتگو، همدلی و همراهی کم می‌شود و روابط به‌تدریج سرد و فرسوده می‌گردد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/446317/بررسی-تاثیر-فقر-اقتصادی-بر-روابط-عاطفی-زوجین-مطالعه-موردی-خانواده-های-منطقه-16-تهران- کوچکیان و ادهمی، «بررسی تأثیر فقر اقتصادی بر روابط عاطفی زوجین (مطالعۀ موردی: خانواده‌های منطقۀ 16 تهران)»، 1397ش، ص163].</ref>
* پژوهش‌ها روی دانشجویان و مراجعان مراکز مشاوره نشان می‌دهد در بسیاری از موارد، انسجام، صمیمیت و حمایت خانوادگی پایین است. این ضعف با اضطراب، [[افسردگی]]، احساس تنهایی، افت تحصیلی و ناسازگاری‌های رفتاری رابطهٔ معنادار دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/433432/رابطه-الگوهای-ارتباطی-خانواده-و-سبک-های-دلبستگی-با-شادکامی-دانشجویان-دختر-دانشگاه-آزاد-اسلامی-واحد-اندیمشک بیات، «رابطۀ الگوهای ارتباطی خانواده و سبک‌های دلبستگی با شادکامی دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد اندیمشک»، 1396ش، ص91]؛ [https://etl.journals.pnu.ac.ir/article_9566.html رفیعی‌فرد و همکاران، «رابطۀ بین الگوهای ارتباطی خانواده و هیجان‌های تحصیلی با نقش واسطه‌ای هویت تحصیلی»، 1401ش، ص99-103].</ref>
* خانواده بستر اصلی شکل‌گیری و انتقال سبک زندگی است. خانوادهٔ گسسته فردگرایی افراطی، روابط سطحی، لذت‌گرایی آنی و مسئولیت‌گریزی را ترویج می‌کند که با سبک زندگی اسلامی‑ایرانی، یعنی محوریت آرامش، مودت، همکاری و رشد معنوی، در تضاد است.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref><ref>[https://sanad.iau.ir/journal/jss/Article/675803?jid=675803 محمدزاده و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادۀ ایرانی در جشنوارۀ فیلم فجر 1380 -1395»، 1399ش، ص29-31].</ref>
* [[پرونده:خانواده گسسته۲.jpg|جایگزین=طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران|بندانگشتی|طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران، ۱۳۹۶ش]]گسستگی خانواده، جامعه‌پذیری را ضعیف می‌کند و نسلی تربیت می‌شود که تعلق کمتری به جامعه دارد، مشارکت اجتماعی کمتری نشان می‌دهد و بیشتر در معرض آسیب‌هایی مانند بزهکاری، اعتیاد و خشونت است. در نتیجه، اعتماد و همبستگی اجتماعی سست می‌شود.<ref>[https://anthropologyandculture.com/خانواده-گسسته-و-آسیب-اجتماعی/ شربتیان، «خانواده گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ].</ref>
* خانوادهٔ گسسته محیطی سرد، غیرحمایتی و پرتنش است و منبع استرس و ناکامی برای اعضا می‌شود. مطالعات، رابطهٔ معناداری میان تجربه‌های نامطلوب در این خانواده‌ها و افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت، مشکلات رفتاری کودکان و نوجوانان و کاهش بهزیستی روانی بزرگسالان نشان داده‌اند.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref>
* در خانوادهٔ گسسته، فضائل اخلاقی، صبر، بخشش و ارتباط با خدا کمتر رشد می‌کند. فقدان الگوی روابط سالم مبتنی بر عشق و رحمت، درک فرد از مفاهیم معنوی را آسیب می‌زند. در مقابل، خانوادهٔ منسجم بستری برای تجربهٔ عشق، ایثار و یاد خدا و در نتیجه ارتقای سلامت معنوی اعضاست.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref>
==== ۱. وضعیت خانوادهٔ گسسته قبل از انقلاب اسلامی ====
[[پرونده:خانواده گسسته.jpg|جایگزین=زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه|بندانگشتی|زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه]]
خانواده در ایران، به‌طور سنتی، از ساختاری گسترده یا نیمه‌گسترده با سلسله‌مراتب مشخص، پیوندهای قوی خویشاوندی و محوریت نقش [[پدر]] برخوردار بوده است. انسجام خانوادگی و تعهد به ارزش‌های جمعی از ویژگی‌های بارز این الگوی سنتی محسوب می‌شد. با شروع فرآیندهای نوسازی و مدرنیزاسیون از دورهٔ قاجار و به‌ویژه در دوران پهلوی، تحولاتی مانند گسترش [[شهرنشینی]]، افزایش سطح سواد، به‌خصوص زنان، ورود زنان به [[بازار]] کار و تأثیرپذیری از الگوهای فرهنگی غربی از طریق رسانه‌ها، به‌تدریج ساختار و روابط درون خانواده ایرانی را متأثر ساخت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/386550/نقش-جهانی-شدن-در-تغییرات-دو-دهه-اخیر-خانواده-ایرانی میرمحمدرضایی و ساروخانی، «نقش جهانی شدن در تغییرات دو دهۀ اخیر خانواده ایرانی»، 1397ش، ص100 و 152].</ref>
==== ۲. وضعیت خانواده گسسته بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ====
پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، تلاش‌هایی برای احیای ارزش‌های سنتی و دینی خانواده صورت گرفت، اما چالش‌های ناشی از [[جنگ]]، فشارهای اقتصادی و در دهه‌های بعد، گسترش ارتباطات جهانی، فناوری‌های نوین (اینترنت و ماهواره) و تعمیق فردگرایی، فرایند تحول خانواده را با پیچیدگی بیشتری مواجه کرد که در نتیجهٔ آن، خانواده‌های گسسته افزایش یافته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/375252/بررسی-جامعه-شناختی-نگرش-مثبت-به-فرزند-مطالعه-ی-زنان-شهر-ایلام- سفیری و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی نگرش مثبت به فرزند (مطالعۀ زنان شهر ایلام)»، 1396ش، ص88-89].</ref> مطالعات متعددی در ایران پیرامون پدیدهٔ گسستگی خانواده و آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن انجام شده است. این مطالعات نشان می‌دهند که گسستگی خانواده در جامعهٔ ایران معاصر با عواملی چون اختلال در کارکرد عاطفی و جنسی خانواده، تغییرات ساختاری و ارزشی در سطح جامعه، عدم وجود صلاحیت‌های لازم در افراد پیش از ازدواج و عدم کسب مهارت‌های [[زندگی]] پس از [[ازدواج]] مرتبط است.<ref>[https://qccpc.atu.ac.ir/article_10756_1950.html دهدست و قبادی، «تبیین شاخص‌های گسست در خانوادۀ ایرانی متأثر از فرایند نوسازی: یک فراتحلیل کیفی»، 1400ش، ص121].</ref> این گسستگی در نهایت منجر به بروز آسیب‌های اجتماعی متعددی در جامعه می‌شود ازجمله [[اعتیاد به مواد مخدر]]، فحشا، [[فرار از خانه|فرار از منزل]]، فقر، [[خشونت خانگی|خشونت خانوادگی]] و [[طلاق]].<ref>[https://anthropologyandculture.com/خانواده-گسسته-و-آسیب-اجتماعی/ شربتیان، «خانواده گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ].</ref>
== رویکردهای مختلف دربارهٔ خانوادهٔ گسسته ==
مفهوم خانوادهٔ گسسته از دیدگاه‌های مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است ازجمله:
=== دیدگاه اجتماعی ===
از منظر جامعه‌شناسی، خانوادهٔ گسسته واحدی است که در انجام کارکردهای اصلی خود مانند جامعه‌پذیری، حمایت عاطفی، کنترل اجتماعی و انتقال ارزش‌ها دچار اختلال جدی است. اعضای چنین خانواده‌ای اغلب فاقد [[احساس]] تعلق قوی به واحد خانواده هستند، هنجارها و ارزش‌های مشترک ضعیفی دارند و میزان مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های جمعی خانواده اندک است. این وضعیت می‌تواند به انزوای اجتماعی اعضا و کاهش سرمایهٔ اجتماعی خانواده و جامعه منجر شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/144193/نقش-خانواده-به-عنوان-عامل-و-مانع-بزهکاری-نوجوانان چلبی و روزبهانی، «نقش خانواده به‌عنوان عامل و مانع بزهکاری نوجوانان»، 1380، ص96-97].</ref> در سطح کلان، افزایش تعداد خانواده‌های گسسته، انسجام اجتماعی را تضعیف می‌کند و زمینه‌ساز بروز آسیب‌های اجتماعی متنوعی می‌گردد.<ref>ساروخانی، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، 1375ش، ص242-243.</ref>
=== دیدگاه روانی ===
در روان‌شناسی، به‌ویژه در رویکردهای سیستمی خانواده، گسستگی به الگویی از تعامل اشاره دارد که در آن مرزهای بین فردی بسیار سفت و نفوذناپذیر است. اعضا استقلال افراطی و کاذبی دارند که مانع از [[صمیمیت زوجین|صمیمیت]]، همدلی و حمایت متقابل می‌شود. ارتباطات کلامی و غیرکلامی محدود و سطحی است و ابراز هیجانات، به‌ویژه هیجانات مثبت و محبت‌آمیز، به‌ندرت صورت می‌گیرد.<ref>گلدنبرگ و گلدنبرگ، خانواده‌درمانی، بی‌تا، ص485-486.</ref> این فضای عاطفی سرد و غیرحمایتی، زمینه را برای بروز مشکلات روان‌شناختی مانند [[افسردگی]]، اضطراب، [[احساس تنهایی]]، مشکلات هویتی و کاهش [[عزت نفس]] در اعضا، به‌ویژه [[کودک|کودکان]] و [[نوجوانی|نوجوانان]]، فراهم می‌آورد.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref> نظریهٔ دلبستگی بالبی نیز نشان می‌دهد که تجارب اولیه در خانواده‌های گسسته می‌تواند به شکل‌گیری الگوهای دلبستگی ناایمن منجر شود که بر روابط فرد در طول [[زندگی]] تأثیر منفی می‌گذارد.<ref>[https://www.migna.ir/article/62796/نظریه-دلبستگی-جان-بالبی «نظریه دلبستگی جان بالبی»، وب‌سایت مجلۀ میگنا].</ref>
=== دیدگاه اسلامی ===
از منظر آموزه‌های اسلامی، [[خانواده]] نهادی مقدس و محوری است که بر پایه‌های مودت و رحمت بنا می‌شود.<ref>سورهٔ روم، آیهٔ ۲۱.</ref> هدف غایی خانواده، ایجاد فضایی سرشار از سکینه و آرامش<ref>سورهٔ روم، آیهٔ ۲۱.</ref> و [[تربیت]] نسلی صالح و مؤمن است. خانوادهٔ گسسته در تعارض آشکار با این آرمان‌ها قرار دارد.
ضعف پیوندهای عاطفی و معنوی، عدم رعایت حقوق و وظایف متقابل، مانند حقوق والدین بر فرزندان و بالعکس، حقوق زوجین، فقدان گفتگوی سازنده و مشورت و کم‌توجهی به [[تربیت دینی]] و [[اخلاق|اخلاقی]]، همگی از نشانه‌های گسستگی و انحراف از الگوی خانواده مطلوب اسلامی است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/70265/خانواده-از-منظر-دین-و-روان-شناسی پناهی، «خانواده از منظر دین و روان‌شناسی»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> در متون دینی بر اهمیت [[صله رحم|صلهٔ رحم]] (پیوند با خویشاوندان) تأکید فراوان شده است<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/150 کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۰].</ref> و گسستگی در هسته اصلی خانواده، نافی این اصل مهم اخلاقی و اجتماعی است. عدم تحقق کارکردهای معنوی و تربیتی در خانوادهٔ گسسته، مانعی جدی بر سر راه رشد و تعالی معنوی اعضا محسوب می‌شود.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref>
== نمودهای عینی خانوادهٔ گسسته در ایران ==
ظهور پدیدهٔ خانوادهٔ گسسته در ایران معاصر، محصول برهم‌کنش عوامل متعددی است که در بالا ذکر شد. تحقیقات انجام‌شده در ایران نشان‌دهندهٔ روندهای نگران‌کننده‌ای است:
=== افزایش آمار طلاق ===
اگرچه [[طلاق]] یکی از نمودهای عینی گسستگی است، اما خود پدیدهٔ گسستگی عاطفی و ارتباطی در بسیاری از خانواده‌های به‌ظاهر پایدار نیز مشاهده می‌شود. با این حال، نرخ فزایندهٔ طلاق، نشان‌دهندهٔ شکنندگی نهاد خانواده است.<ref>[https://amar.org.ir/statistical-information/statid/21817 «ازدواج و طلاق ثبت شده در نقاط شهری، سال‌های 1358 تا 1402»، وب‌سایت مرکز آمار ایران].</ref> بررسی آماری و روند تغییرات طلاق و گسستگی خانواده در ایران نشان می‌دهد که نرخ طلاق در سال‌های اخیر در کشور رو به افزایش بوده است. نسبت طلاق به [[ازدواج]] در ایران از ۶٫۹ درصد در سال ۱۳۵۸ به ۳۴٫۸ درصد در [[پاییز]] سال ۱۴۰۰ رسیده است.<ref>[https://amarfact.com/note/divorce-statistics-in-iran/ «آمار طلاق در ایران | از هر 100 ازدواج 34 طلاق رخ می‌دهد»، وب‌سایت آمارفکت].</ref> جالب توجه است که در دههٔ ۱۳۵۰، ایران رتبه چهارم را در بین کشورهای جهان از نظر نرخ طلاق به خود اختصاص داده بود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1082273/چالش-طلاق-مرفهین-میراث-دوران-پهلوی چیذری، «چالش طلاق مرفهین میراث دوران پهلوی»، وب‌سایت روزنامۀ جوان].</ref> در شهر [[تهران]]، نیز آمارها نشان می‌دهد که حدود ۴۰درصد از خانواده‌ها به خانواده‌های گسسته تبدیل شده‌اند.<ref>[https://7sobh.com/بخش-کاربران-ویژه-اجتماعی-10/385663-نکات-جالب-درباره-سال-طلاق «نکات جالب دربارۀ ۴۰ سال طلاق در ایران»، وب‌سایت روزنامۀ هفت صبح].</ref>
=== کاهش ارتباطات بین‌نسلی ===
شکاف نسلی و ضعف در گفتگو و تفاهم میان والدین و فرزندان، یکی از نشانه‌های رایج گسستگی در خانواده‌های ایرانی است. تحقیقات نشان می‌دهد که میزان و کیفیت گفتگو در خانواده‌ها کاهش یافته و والدین و فرزندان اغلب در دنیاهای متفاوتی سیر می‌کنند. در بلندمدت، این وضعیت منجر به کاهش انسجام خانوادگی، شکل‌گیری تعارضات مزمن، بروز مشکلات روانی در نوجوانان (مانند احساس طرد، اضطراب یا هویت‌یابی دشوار) و نیز ضعف در انتقال ارزش‌ها و تجربیات بین‌نسلی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83592194/شکاف-های-نسلی-چگونه-ایجاد-شد-و-چه-به-دنبال-می-آورد گازرانی و زارعی، «شکاف‌های نسلی چگونه ایجاد شد و چه به دنبال می‌آورد؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی].</ref>
=== فردگرایی و کاهش تعهد خانوادگی ===
یکی از نشانه‌های گسست در ساختار خانواده‌های امروزی، افزایش تمایل به استقلال فردی است که گاه به‌صورت افراطی و در تعارض با تعهدات خانوادگی ظاهر می‌شود. این گرایش باعث کاهش [[مسئولیت‌پذیری]] نسبت به خانواده و کمرنگ شدن نقش آن در [[مهارت تصمیم‌گیری|تصمیم‌گیری‌های]] فردی شده است.
هم‌زمان، کاهش میل به [[فرزندآوری]] به دلایلی چون نگرانی‌های اقتصادی و اولویت یافتن اهداف فردی و نیز کاهش نقش حمایتی خانواده در مواجهه با مشکلات، همگی نشان‌دهندهٔ روندی هستند که در آن پیوندهای سنتی خانوادگی در حال تضعیف‌اند و جای خود را به الگوهای فردگرایانه می‌دهند.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/jss/Article/675803?jid=675803 محمدزاده و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادۀ ایرانی در جشنوارۀ فیلم فجر 1380 -1395»، 1399ش، ص29-31].</ref>
=== گسترش استفاده از فناوری‌های نوین ===
استفادهٔ گسترده و گاه نامناسب از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، با وجود مزایای ارتباطی آن، در بسیاری موارد به کاهش تعاملات چهره‌به‌چهره در خانواده منجر شده و نوعی انزوای فردی در دل جمع خانوادگی پدیدآورده است. این پدیده که از آن با عنوان «حضور غایب» یاد می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که اعضای خانواده اگرچه فیزیکی در کنار یکدیگر حضور دارند، اما ذهن و توجه آن‌ها معطوف به دنیای مجازی است؛ وضعیتی که پیوندهای عاطفی را تضعیف کرده و کیفیت ارتباطات خانوادگی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.<ref>[https://nms.atu.ac.ir/article_17284.html حیدری و همکاران، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر روابط خانوادگی با تأکید بر انجام فعالیت‌های فراغت جمعی خانوادگی»، 1403، ص182-185].</ref>
=== مشکلات اقتصادی ===
فشارهای اقتصادی و اشتغال طولانی‌مدت والدین در خارج از خانه، از عوامل مهمی هستند که زمان و انرژی مورد نیاز برای برقراری تعاملات خانوادگی باکیفیت را کاهش می‌دهند. در چنین شرایطی، فرصت گفت‌وگو, همدلی و همراهی میان اعضای خانواده محدود شده و روابط تدریجاً دچار سردی و فرسودگی می‌شوند. این وضعیت نه تنها بر سلامت روانی افراد تأثیر منفی می‌گذارد، بلکه انسجام و پویایی خانواده را نیز تضعیف می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/446317/بررسی-تاثیر-فقر-اقتصادی-بر-روابط-عاطفی-زوجین-مطالعه-موردی-خانواده-های-منطقه-16-تهران- کوچکیان و ادهمی، «بررسی تأثیر فقر اقتصادی بر روابط عاطفی زوجین (مطالعۀ موردی: خانواده‌های منطقۀ 16 تهران)»، 1397ش، ص163].</ref>
=== مطالعات میدانی ===
مطالعات میدانی انجام‌شده در ایران نیز نشان‌دهندهٔ شیوع الگوهای گسسته در ساختار خانواده‌ها هستند. به‌عنوان نمونه، پژوهش‌هایی که بر روی دانشجویان یا مراجعان مراکز [[مشاوره]] صورت گرفته، در موارد قابل توجهی به سطوح پایین انسجام، صمیمیت و حمایت خانوادگی اشاره دارند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که ضعف در پیوندهای خانوادگی با مشکلات روان‌شناختی مانند اضطراب، [[افسردگی]] و [[احساس تنهایی]] و همچنین با چالش‌های اجتماعی نظیر افت تحصیلی یا ناسازگاری‌های رفتاری، رابطه‌ای معنادار دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/433432/رابطه-الگوهای-ارتباطی-خانواده-و-سبک-های-دلبستگی-با-شادکامی-دانشجویان-دختر-دانشگاه-آزاد-اسلامی-واحد-اندیمشک بیات، «رابطۀ الگوهای ارتباطی خانواده و سبک‌های دلبستگی با شادکامی دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد اندیمشک»، 1396ش، ص91]؛ [https://etl.journals.pnu.ac.ir/article_9566.html رفیعی‌فرد و همکاران، «رابطۀ بین الگوهای ارتباطی خانواده و هیجان‌های تحصیلی با نقش واسطه‌ای هویت تحصیلی»، 1401ش، ص99-103].</ref>
== تأثیرات خانوادهٔ گسسته ==
بررسی مفهوم خانوادهٔ گسسته از اهمیت بسزایی در شناخت وضعیت جامعه و تدوین راهبردهای ارتقای کیفیت زندگی برخوردار است. این اهمیت را می‌توان در چند حوزهٔ کلیدی تحلیل کرد:
=== تأثیر بر سبک زندگی ===
خانواده، بستر اصلی شکل‌گیری و انتقال الگوهای سبک زندگی است. خانوادهٔ گسسته با مشخصه‌هایی چون فردگرایی افراطی، ضعف ارتباطات معنادار و فقدان اهداف و فعالیت‌های مشترک، سبک زندگی‌ای را ترویج می‌کند که با الگوی مطلوب اسلامی-ایرانی در تضاد است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/jss/Article/675803?jid=675803 محمدزاده و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادۀ ایرانی در جشنوارۀ فیلم فجر 1380 -1395»، 1399ش، ص29-31].</ref> در سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانواده محور آرامش، مودت، همکاری و رشد معنوی و اخلاقی اعضا است. گسستگی در خانواده، این کارکردها را مختل کرده و سبک زندگی‌ای را پدیدمی‌آورد که در آن روابط سطحی، [[لذت‌جویی|لذت‌گرایی]] آنی و مسئولیت‌گریزی برجسته است. شناخت ابعاد خانوادهٔ گسسته به درک بهتر چالش‌های پیش روی ترویج سبک زندگی سالم و معنوی کمک می‌کند.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref>
=== تأثیر بر انسجام اجتماعی ===
[[پرونده:خانواده گسسته۲.jpg|جایگزین=طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران|بندانگشتی|طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران، ۱۳۹۶ش]]
خانواده، سلول بنیادین جامعه است و سلامت و انسجام آن، ارتباط مستقیمی با انسجام اجتماعی دارد. خانواده‌های گسسته، با تضعیف پیوندهای درونی و کاهش پایبندی به هنجارها و ارزش‌های مشترک، نمی‌توانند کارکرد جامعه‌پذیری را به درستی انجام دهند. این امر منجر به تربیت نسلی می‌شود که ممکن است تعلق کمتری به جامعه و نهادهای آن [[احساس]] کند، مشارکت اجتماعی پایینی داشته باشد و بیشتر در معرض آسیب‌های اجتماعی، مانند بزهکاری، اعتیاد و خشونت قرار گیرد. تضعیف نهاد خانواده از طریق گسستگی، در نهایت پایه‌های همبستگی و اعتماد اجتماعی را سست می‌کند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/خانواده-گسسته-و-آسیب-اجتماعی/ شربتیان، «خانواده گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ].</ref>
=== تأثیر بر سلامت روانی ===
خانواده اولین و مهم‌ترین محیط تأمین‌کننده نیازهای عاطفی و روانی افراد است. فضای سرد، غیرحمایتی و پرتنش خانوادهٔ گسسته، منبع اصلی [[استرس]] و ناکامی برای اعضاست. مطالعات متعدد، ارتباط معناداری بین تجارب نامطلوب در خانواده‌های گسسته و بروز اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت، مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان و کاهش بهزیستی روان‌شناختی در بزرگسالان نشان داده‌اند.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6427.00144 اولسون، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانۀ آنلاین ویلی].</ref>
=== تأثیر بر سلامت معنوی ===
از منظر معنوی نیز، خانوادهٔ گسسته محیط مناسبی برای رشد فضائل اخلاقی، تمرین [[صبر]] و بخشش و تقویت ارتباط با خداوند فراهم نمی‌کند. فقدان الگوی مناسب روابط سالم و مبتنی بر عشق و رحمت در خانواده، درک فرد از مفاهیم معنوی و ارتباط او با امر متعالی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل، خانوادهٔ منسجم و سالم، بستری برای تجربهٔ عشق، [[ایثار]] و یاد خداست که به ارتقای [[سلامت معنوی]] اعضا کمک شایانی می‌کند.<ref>[https://journals.rihu.ac.ir/article_635.html سالاری‌فر، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، 1381ش، ص138-142].</ref>
== مقایسه خانوادهٔ گسسته با دیدگاه فارابی ==
[[پرونده:خانواده گسسته۱.jpg|جایگزین=کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی|بندانگشتی|کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی]]
ابونصر [[فارابی]]، فیلسوف برجستهٔ [[مسلمان]]، در [[کتاب]] آراء اهل المدینة الفاضلة، جامعهٔ آرمانی (مدینهٔ فاضله) را به بدن سالم تشبیه می‌کند که اعضای آن در هماهنگی کامل برای رسیدن به هدف واحد که همان سعادت است، تلاش می‌کنند. خانواده، به‌عنوان اولین اجتماع، نقشی بنیادین در شکل‌گیری مدینهٔ فاضله دارد.
خانوادهٔ فاضله از دیدگاه فارابی، خانواده‌ای است که اعضای آن بر اساس محبت، عدالت و همکاری متقابل، در جهت کسب فضائل و سعادت حقیقی گام برمی‌دارند و شهروندانی صالح برای مدینهٔ فاضله تربیت می‌کنند. در مقابل، [[خانواده|خانوادهٔ]] غیر فاضله که خانوادهٔ گسسته یکی از مصادیق بارز آن است، خانواده‌ای است که در آن روابط بر اساس جهل، خودخواهی و گسستگی شکل گرفته و نه تنها به سعادت اعضا کمکی نمی‌کند، بلکه مانعی بر سر راه تحقق مدینهٔ فاضله است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10461/1/113 فارابی، «آراء أهل المدینة الفاضلة ومضاداتها»، ص113-114].</ref> گسستگی در خانواده از دیدگاه فارابی، به مثابهٔ بیماری در یکی از اعضای بدن جامعه است که کل نظام اجتماعی را مختل و از رسیدن به کمال بازمی‌دارد.<ref>[https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_19013.html?lang=en خلیلی و علیانسب، «وظیفۀ حاکمیت در تحقق خانوادۀ سعادت‌محور در پرتو انگاره‌های فلسفۀ دینی فارابی»، 1403ش، ص15].</ref>
== بازتعریف خانوادهٔ مطلوب ==
از منظر کارشناسان، آموزه‌های اسلامی رویکردی جامع و چندبعدی برای [[تحکیم خانواده|تحکیم]] و پیشگیری از گسستگی در خانواده ارائه می‌دهند که بر محوریت ارتباط معنوی با خداوند به‌عنوان منبع آرامش، [[تاب‌آوری]] و تنظیم‌گر اخلاقی رفتارها استوار است. این بنیان معنوی، زمینه‌ساز تقویت سرمایه عاطفی از طریق ابراز مودت و رحمت و ایجاد فرهنگ گفتگوی سازنده و مشورت برای درک متقابل و حل تعارضات می‌شود.<ref>مطهری، «یادداشت‌های استاد مطهری»، 1377ش، ص76.</ref> به موازات آن، التزام به حقوق و وظایف متقابل تعریف‌شده در [[فقه اسلامی|فقه]] و [[اخلاق]] اسلامی، چارچوبی برای عدالت و ثبات فراهم می‌آورد<ref>مطهری، «یادداشت‌های استاد مطهری»، 1377ش، ص179.</ref> و در نهایت، با گسترش شبکه حمایتی از طریق صلهٔ رحم<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/150 کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۰].</ref> و توانمندسازی اعضا با [[مهارت‌های زندگی]]، خانواده برای مواجهه با چالش‌ها و ارتقای کیفیت روابط تجهیز می‌گردد.<ref>[https://paramed.sums.ac.ir/uploads/82/معاونت%20آموزشی/جوانی%20جمعیت/مهارت%20های%20زندگی%20خانوادگی.pdf آیت‌اللهی، «مهارت‌های زندگی خانوادگی (ویژۀ مربیان)»، 1403ش، ص69-76].</ref> همچنین کارشناسان توصیه می‌کنند برای مقابله با این پدیده، اقداماتی همچون تقویت آموزش‌های پیش از [[ازدواج]] با تمرکز بر مهارت‌های ارتباطی و شناخت متقابل، ترویج فرهنگ [[مشاوره]] در مراحل مختلف زندگی خانوادگی<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/374137/ضرورت-ترویج-فرهنگ-مشاوره-و-آموزش‌های-قبل-از-ازدواج-ارائه-خدمات-مشاوره‌ای-رایگان-for-افراد-فاقد-تمکن-مالی مسعودی‌فر، «ضرورت ترویج فرهنگ مشاوره و آموزش‌های قبل از ازدواج/ ارائه خدمات مشاوره‌ای رایگان برای افراد فاقد تمکن مالی»، خبرگزاری میزان].</ref> و احیای کارکردهای معنوی خانواده از طریق ارتباط بیشتر با خدا، قرآن و [[اهل‌بیت]]<ref>[http://pmbo.ir/Product.aspx?ProductID=801 بخشی، «نقش خانواده در گسترش سبک زندگی اسلامی»، وب‌سایت پژوهش‌های معنوی].</ref> مورد توجه قرار گیرد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/خانواده-گسسته-و-آسیب-اجتماعی/ شربتیان، «خانواده گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ].</ref> نقش رسانه‌ها در ترویج الگوی خانواده سالم،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/111929/زن-خانواده-و-رسانه جمعی از نویسندگان، «زن, خانواده و رسانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی].</ref> سیاست‌گذاری‌های حمایتی برای کاهش فشارهای اقتصادی و اجتماعی<ref>[https://ensani.ir/fa/article/89187/تأثیر-سیاست-های-اقتصادی-دولت-پس-از-انقلاب-بر-خانواده خضری، «تأثیر سیاست‌های اقتصادی دولت پس از انقلاب بر خانواده»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی].</ref> و الگوسازی از خانواده‌های موفق نیز از دیگر راهکارهای مؤثر است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/04/16/2299262/الگوی-بین-المللی-خانواده-کامل-بهترین-راهکار-عملیاتی-برای-جلوگیری-از-بحران-جمعیت-کشور قاسمی، «الگوی بین‌المللی "خانواده کامل" بهترین راهکار عملیاتی برای جلوگیری از بحران جمعیت کشور»، خبرگزاری تسنیم].</ref>
خانوادهٔ گسسته؛ واحد اجتماعی با پیوندهای عاطفی ضعیف و تعامل محدود اعضا.
خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که پیوندها و کارکردهای اصلی‌اش ضعیف یا از میان رفته است؛ حتی اگر اعضایش زیر یک سقف زندگی کنند. این پدیده در غرب با صنعتی‌شدن، فردگرایی و افزایش طلاق گسترش یافت و در ایران نیز تحت تأثیر مدرنیزاسیون، جنگ، فشار اقتصادی، فضای مجازی و رشد فردگرایی افزایش یافت. از نظر اجتماعی، چنین خانواده‌ای در جامعه‌پذیری، حمایت عاطفی و انتقال ارزش‌ها ناتوان است؛ از نظر روانی، مرزهای سرد و بسته، صمیمیت و همدلی را کم کرده و زمینهٔ افسردگی، اضطراب و دلبستگی ناایمن را فراهم می‌کند؛ و از نظر اسلامی، با مودت، رحمت، حقوق متقابل و تربیت دینی در تضاد است. نشانه‌های آن شامل افزایش طلاق، شکاف نسلی، فردگرایی افراطی، مشکلات اقتصادی و ضعف صمیمیت است و پیامدهایی مانند آسیب‌های اجتماعی، ضعف سلامت روان و کاهش سلامت معنوی و انسجام جامعه دارد.
تعریف
واژهٔ گسسته به‌معنای جدا شده، پاره‌شده و منفصل است.[۱] در علوم اجتماعی و روان‌شناسی، خانوادهٔ گسسته به ساختار یا الگوی تعاملی‌ای گفته می‌شود که در آن پیوندها و کارکردهای اصلی خانواده بسیار ضعیف یا از میان رفته است. این گسستگی فقط به جدایی فیزیکی یا طلاق محدود نمی‌شود، بلکه ممکن است در خانواده‌هایی هم دیده شود که اعضای آن با هم زیر یک سقف زندگی می‌کنند.[۲]
پیشینه
از نظر تاریخی، خانواده در غرب از شکل گسترده به هسته‌ای تغییر یافت، انقلاب صنعتی نقش‌های سنتی را دگرگون کرد و در قرن بیستم نرخ طلاق، به‌شدت افزایش یافت.[۳] این افزایش با تغییر نگرش‌ها به ازدواج و رشد فردگرایی مرتبط بود و کارشناسان، گسترش خانواده‌های گسسته را یکی از عوامل آن دانسته‌اند.[۴] خانوادهٔ گسسته با مرزهای سخت و غیرقابل نفوذ، ارتباط مؤثر و حمایت عاطفی ندارد و استقلال بیش از حد اعضا، رشد سالم آنان را مختل می‌کند.[۵][۶]
زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه
خانواده در ایران به‌طور سنتی ساختاری گسترده یا نیمه‌گسترده داشت؛ با سلسله‌مراتب روشن، پیوندهای قوی خویشاوندی و محوریت پدر. انسجام خانوادگی و تعهد به ارزش‌های جمعی از ویژگی‌های مهم آن بود. از دوره قاجار و به‌ویژه در دوران پهلوی، نوسازی و مدرنیزاسیون باعث شهرنشینی، افزایش سواد به‌ویژه در زنان، ورود زنان به بازار کار و آشنایی با الگوهای فرهنگی غربی از راه رسانه‌ها شد و این عوامل به‌تدریج ساختار و روابط خانواده ایرانی را دگرگون کرد.[۷] پس از انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش، تلاش شد ارزش‌های سنتی و دینی خانواده احیا شود، اما جنگ، فشارهای اقتصادی و در دهه‌های بعد گسترش ارتباطات جهانی، اینترنت و ماهواره و رشد فردگرایی، تحول خانواده را پیچیده‌تر کرد و در نتیجه خانواده‌های گسسته افزایش یافت.[۸] پژوهش‌های ایرانی نشان می‌دهند گسستگی خانواده در جامعه امروز با عواملی مانند اختلال در کارکرد عاطفی و جنسی خانواده، تغییرات ساختاری و ارزشی جامعه، نداشتن صلاحیت‌های لازم پیش از ازدواج و کمبود مهارت‌های زندگی پس‌از ازدواج ارتباط دارد.[۹] این وضعیت به آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد به مواد مخدر، فحشا، فرار از منزل، فقر، خشونت خانوادگی و طلاق می‌انجامد.[۱۰]
دیدگاه‌های نظری
از دیدگاه اجتماعی، خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که در کارکردهای اصلی خود، مانند تربیت و اجتماعی‌کردن اعضا، حمایت عاطفی، کنترل رفتار و انتقال ارزش‌ها، دچار مشکل جدی است. اعضای چنین خانواده‌ای احساس تعلق کمی به خانواده دارند، ارزش‌ها و هنجارهای مشترک‌شان ضعیف است و در کارهای جمعی خانواده کمتر شرکت می‌کنند. این وضعیت به انزوای اجتماعی اعضا و کاهش سرمایهٔ اجتماعی خانواده و جامعه می‌انجامد و در سطح کلان، انسجام جامعه را ضعیف کرده و زمینهٔ آسیب‌های اجتماعی را فراهم می‌کند.[۱۱][۱۲]
در روان‌شناسی، به‌ویژه در رویکرد سیستمی، گسستگی به الگویی از رابطه گفته می‌شود که در آن مرزهای بین اعضا بسیار سخت و بسته است. افراد استقلال افراطی و ظاهری دارند، اما صمیمیت، همدلی و حمایت متقابل در آن‌ها کم است. ارتباط کلامی و غیرکلامی محدود و سطحی است و احساسات مثبت و محبت‌آمیز به‌ندرت بیان می‌شود. چنین فضای سرد و غیرحمایتی زمینهٔ افسردگی، اضطراب، احساس تنهایی، بحران هویت و کاهش عزت نفس را فراهم می‌کند، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان.[۱۳] نظریهٔ دلبستگی بالبی هم نشان می‌دهد تجربه‌های اولیه در خانوادهٔ گسسته به شکل‌گیری دلبستگی ناایمن می‌انجامد که روابط فرد را در طول زندگی آسیب‌پذیر می‌کند.[۱۴]
کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی
در آموزه‌های اسلامی، خانواده نهادی مقدس و محوری است که بر پایهٔ مودت و رحمت بنا می‌شود و هدفش ایجاد آرامش و سکینه و تربیت نسلی صالح و مؤمن است. خانوادهٔ گسسته با این آرمان‌ها در تضاد است؛ زیرا پیوندهای عاطفی و معنوی در آن ضعیف است، حقوق و وظایف متقابل زوجین و والدین و فرزندان رعایت نمی‌شود، گفت‌وگوی سازنده و مشورت وجود ندارد و تربیت دینی و اخلاقی نادیده گرفته می‌شود.[۱۵] این وضعیت با اصل صلهٔ رحم که در متون دینی بر آن تأکید فراوان شده ناسازگار است و مانع رشد و تعالی معنوی اعضا می‌شود.[۱۶]
فارابی در مدینهٔ فاضله، جامعهٔ آرمانی را به بدن سالم تشبیه می‌کند که اعضایش برای رسیدن به سعادت هماهنگ‌اند. خانواده اولین اجتماع است و خانوادهٔ فاضله با محبت، عدالت و همکاری، فضائل و سعادت را دنبال می‌کند و شهروندان صالح تربیت می‌کند. در مقابل، خانوادهٔ غیرفاضله و گسسته بر جهل، خودخواهی و جدایی بنا شده و مانع تحقق مدینهٔ فاضله است؛ مانند بیماری عضوی از بدن جامعه که کل نظام را مختل می‌کند.[۱۷][۱۸]
اسلام برای تحکیم خانواده و پیشگیری از گسستگی، رویکردی جامع دارد: ارتباط معنوی با خدا منبع آرامش، تاب‌آوری و تنظیم اخلاقی رفتارها است؛ این پایه، سرمایهٔ عاطفی را با مودت و رحمت تقویت می‌کند و فرهنگ گفت‌وگو و مشورت را می‌سازد. رعایت حقوق و وظایف متقابل در فقه و اخلاق، عدالت و ثبات می‌آورد؛ صلهٔ رحم شبکهٔ حمایتی را گسترش می‌دهد و آموزش مهارت‌های زندگی، خانواده را برای چالش‌ها توانمند می‌کند.[۱۹][۲۰]
نشانه‌ها و پیامدها
خانوادهٔ گسسته در ایران نشانه‌ها و پیامدهای گوناگونی دارد:
طلاق یکی از نشانه‌های آشکار گسستگی است، اما گسستگی عاطفی در خانواده‌های ظاهراً پایدار هم دیده می‌شود.[۲۱] نسبت طلاق به ازدواج از ۶٫۹ درصد در سال ۱۳۵۸ش به ۳۴٫۸ درصد در پاییز ۱۴۰۰ش رسیده است.[۲۲] ایران در دههٔ ۱۳۵۰ش رتبهٔ چهارم جهان را در نرخ طلاق داشت و در تهران حدود ۴۰ درصد خانواده‌ها به خانوادهٔ گسسته تبدیل شده‌اند.[۲۳][۲۴]
شکاف نسلی، کم‌شدن گفتگو و تفاهم میان والدین و فرزندان، تعارض‌های مزمن، مشکلات روانی نوجوانان مانند احساس طرد، اضطراب و دشواری در هویت‌یابی و ضعف در انتقال ارزش‌ها و تجربه‌ها از پیامدهای آن است.[۲۵]
تمایل افراطی به استقلال فردی، کاهش مسئولیت‌پذیری نسبت به خانواده، کم‌رنگ‌شدن نقش خانواده در تصمیم‌گیری‌ها، کاهش فرزندآوری به دلایل اقتصادی و اولویت اهداف فردی و ضعف نقش حمایتی خانواده از نشانه‌های این روند است.[۲۶]
استفادهٔ زیاد از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، تعاملات چهره‌به‌چهره را کم کرده و پدیدهٔ «حضور غایب» را ساخته است؛ یعنی اعضای خانواده کنار هم هستند، اما ذهن‌شان در دنیای مجازی است. این وضعیت پیوندهای عاطفی را ضعیف می‌کند.[۲۷]
فشارهای اقتصادی و کار طولانی والدین در بیرون از خانه، زمان و انرژی لازم برای تعاملات خانوادگی باکیفیت را کاهش می‌دهد. در نتیجه، گفتگو، همدلی و همراهی کم می‌شود و روابط به‌تدریج سرد و فرسوده می‌گردد.[۲۸]
پژوهش‌ها روی دانشجویان و مراجعان مراکز مشاوره نشان می‌دهد در بسیاری از موارد، انسجام، صمیمیت و حمایت خانوادگی پایین است. این ضعف با اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی، افت تحصیلی و ناسازگاری‌های رفتاری رابطهٔ معنادار دارد.[۲۹]
خانواده بستر اصلی شکل‌گیری و انتقال سبک زندگی است. خانوادهٔ گسسته فردگرایی افراطی، روابط سطحی، لذت‌گرایی آنی و مسئولیت‌گریزی را ترویج می‌کند که با سبک زندگی اسلامی‑ایرانی، یعنی محوریت آرامش، مودت، همکاری و رشد معنوی، در تضاد است.[۳۰][۳۱]
طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران، ۱۳۹۶شگسستگی خانواده، جامعه‌پذیری را ضعیف می‌کند و نسلی تربیت می‌شود که تعلق کمتری به جامعه دارد، مشارکت اجتماعی کمتری نشان می‌دهد و بیشتر در معرض آسیب‌هایی مانند بزهکاری، اعتیاد و خشونت است. در نتیجه، اعتماد و همبستگی اجتماعی سست می‌شود.[۳۲]
خانوادهٔ گسسته محیطی سرد، غیرحمایتی و پرتنش است و منبع استرس و ناکامی برای اعضا می‌شود. مطالعات، رابطهٔ معناداری میان تجربه‌های نامطلوب در این خانواده‌ها و افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت، مشکلات رفتاری کودکان و نوجوانان و کاهش بهزیستی روانی بزرگسالان نشان داده‌اند.[۳۳]
در خانوادهٔ گسسته، فضائل اخلاقی، صبر، بخشش و ارتباط با خدا کمتر رشد می‌کند. فقدان الگوی روابط سالم مبتنی بر عشق و رحمت، درک فرد از مفاهیم معنوی را آسیب می‌زند. در مقابل، خانوادهٔ منسجم بستری برای تجربهٔ عشق، ایثار و یاد خدا و در نتیجه ارتقای سلامت معنوی اعضاست.[۳۴]
«ازدواج و طلاق ثبت شده در نقاط شهری، سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۲»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
اولسون، دیوید اچ، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانهٔ آنلاین ویلی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ ژوئن ۲۰۰۸م.
«آمار طلاق در ایران | از هر ۱۰۰ ازدواج ۳۴ طلاق رخ می‌دهد»، وب‌سایت آمارفکت، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
آیت‌اللهی، زهرا، «مهارت‌های زندگی خانوادگی (ویژهٔ مربیان)»، از مجموعه کتاب‌های معاونت بهداشت و مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس، ۱۴۰۳ش.
بیات، محمدرضا، «رابطهٔ الگوهای ارتباطی خانواده و سبک‌های دلبستگی با شادکامی دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد اندیمشک»، در فصلنامهٔ زن و فرهنگ، سال هشتم، شمارهٔ ۳۱، بهار ۱۳۹۶ش.
بخشی، منصوره، «نقش خانواده در گسترش سبک زندگی اسلامی»، وب‌سایت پژوهش‌های معنوی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
بی‌پیرس، الیزابت، «Contemporary Families: An Equity Lens Prelaunch Edition»، پایگاه OpenOregon (Educational Resources)، تاریخ بازدید: ۱۳ مه ۲۰۲۵م.
پروچاسکا، جیمز اُ و نورکراس، جان سی، «نظریه‌های روان‌درمانی (نظام‌های روان‌درمانی)»، ویراست هشتم، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، نشر روان، ۱۳۹۹ش.
پناهی، علی احمد، «خانواده از منظر دین و روان‌شناسی»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
پیکار، زینب و محمدی، اصغر، «مطالعهٔ تطبیقی خانواده از دیدگاه شهید مطهری و تالکوت پارسونز»، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۱۱۵، پیاپی ۱۱۵، بهمن ۱۳۹۶ش.
جمعی از نویسندگان، «زن، خانواده و رسانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
چلبی، مسعود و روزبهانی، توران، «نقش خانواده به‌عنوان عامل و مانع بزهکاری نوجوانان»، در پژوهشنامهٔ علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارهٔ ۲۹ ۱۳۸۰ش.
چیذری، زهرا، «چالش طلاق مرفهین میراث دوران پهلوی»، وب‌سایت روزنامهٔ جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
حیدری، حسین و همکاران، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر روابط خانوادگی با تأکید بر انجام فعالیت‌های فراغت جمعی خانوادگی»، در فصلنامهٔ مطالعات رسانه‌های نوین، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۷، پیاپی ۳۷، اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
خلیلی، سجاد و علیانسب، سیدضیاءالدین، «وظیفهٔ حاکمیت در تحقق خانوادهٔ سعادت‌محور در پرتو انگاره‌های فلسفهٔ دینی فارابی»، فصلنامهٔ دین‌پژوهی و کارآمدی، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۳، پیاپی ۲۲، آذر ۱۴۰۳ش.
خضری، محمد، «تأثیر سیاست‌های اقتصادی دولت پس از انقلاب بر خانواده»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
دهدست، کوثر و قبادی، شهاب، «تبیین شاخص‌های گسست در خانوادهٔ ایرانی متأثر از فرایند نوسازی: یک فراتحلیل کیفی»، در فصلنامهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۷، پاییز ۱۴۰۰ش.
راگلز، استیون، «ظهور طلاق و جدایی در ایالات متحده، ۱۸۸۰–۱۹۹۰»، وب‌سایت پایگاه دادهٔ NLM، تاریخ درج مطلب: ۹ مارس ۲۰۱۱م.
رجب‌زاده، احمد، «آنومی سیاسی در اندیشه دورکیم»، در مجلهٔ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، شمارهٔ ۳۷، ۱۳۸۱ش.
رفیعی‌فرد، مرضیه و همکاران، «رابطهٔ بین الگوهای ارتباطی خانواده و هیجان‌های تحصیلی با نقش واسطه‌ای هویت تحصیلی»، در فصلنامهٔ پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳، پیاپی ۳۹، بهمن ۱۴۰۱ش.
ساروخانی، باقر، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، تهران: سروش، ۱۳۷۵ش.
سالاری‌فر، محمدرضا، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، در مجلهٔ حوزه و دانشگاه، سال هشتم، شمارهٔ ۳۱، تابستان ۱۳۸۱ش.
سفیری، خدیجه و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی نگرش مثبت به فرزند (مطالعهٔ زنان شهر ایلام)»، در مطالعات راهبردی زنان، سال نوزدهم، شمارهٔ ۷۵، بهار ۱۳۹۶ش.
شربتیان، محمدحسن، «خانوادهٔ گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۳۸۸ش.
فارابی، محمد بن محمد، «آراء أهل المدینة الفاضلة ومضاداتها»، مصر، دار و مکتبة الهلال للطباعة و النشر، بی‌تا.
قاسمی، صالح، «الگوی بین‌المللی "خانواده کامل" بهترین راهکار عملیاتی برای جلوگیری از بحران جمعیت کشور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶ تیر ۱۳۹۹ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
کوچکیان, لیلا و ادهمی، عبدالرضا، «بررسی تأثیر فقر اقتصادی بر روابط عاطفی زوجین (مطالعهٔ موردی: خانواده‌های منطقهٔ ۱۶ تهران)»، در پژوهشنامهٔ مددکاری اجتماعی، شمارهٔ ۱۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
گازرانی، سعید و زارعی، علی، «شکاف‌های نسلی چگونه ایجاد شد و چه به دنبال می‌آورد؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۸ش.
محمدزاده، رقیه و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادهٔ ایرانی در جشنوارهٔ فیلم فجر ۱۳۸۰–۱۳۹۵»، در مطالعات جامعه‌شناسی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۸، پاییز ۱۳۹۹ش.
میرمحمدرضایی، سیده زهرا و ساروخانی، باقر، «نقش جهانی شدن در تغییرات دو دههٔ اخیر خانواده ایرانی»، در فصلنامهٔ فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، سال سیزدهم، شمارهٔ ۴۴، پاییز ۱۳۹۷ش.
مسعودی‌فر، رضا، «ضرورت ترویج فرهنگ مشاوره و آموزش‌های قبل از ازدواج/ ارائه خدمات مشاوره‌ای رایگان برای افراد فاقد تمکن مالی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۶ش.
«نظریه دلبستگی جان بالبی»، وب‌سایت مجلهٔ میگنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
«نکات جالب دربارهٔ ۴۰ سال طلاق در ایران»، وب‌سایت روزنامهٔ هفت صبح، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
