آهنگری: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۵: / خط ۵: @@
 == معرفی آهنگری ==
-آهنگری، به‌معنی ساخت آلات و ادوات از آهن و همچنین، نام کارگاهی است که در آن، این کار صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آهنگری عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آهنگری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> آهنگری، درواقع، فرایند ذوب، ریخته‌گری و قالب‌گیری آهن است که منجر به بالا رفتن مقاومت آهن از طریق تفتن، فشردن و پتک‌زدن، به‌منظور ساخت اشیاء آهنی می‌شود. این پیشه، از جمله مشاغل کهن در ایران‌زمین بوده و همچنین در ساختار اجتماعی‌اقتصادی و صنعتی ایران، نقشی پررنگ را ایفا کرده است.
+آهنگری، به‌معنی ساخت آلات و ادوات از آهن و همچنین، نام کارگاهی است که در آن، این کار صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آهنگری عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آهنگری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> آهنگری، درواقع، فرایند ذوب، ریخته‌گری و قالب‌گیری آهن است که منجر به بالا رفتن مقاومت آهن از طریق تفتن، فشردن و پتک‌زدن، به‌منظور ساخت اشیاء آهنی می‌شود. این پیشه، از جمله مشاغل کهن در ایران‌زمین بوده و همچنین در ساختار اجتماعی‌اقتصادی و صنعتی ایران، نقشی پررنگ را ایفا کرده است.<ref>واسیلیف، فلزات و انسان، ۱۳۵۳ش، ص۳۴.</ref>
 کشف این فلز، تحولی شگرف را در زندگی مادی و معنوی انسان‌ها به‌دنبال داشت. ایرانی‌ها، خیلی زود در ذوب و ریخته‌گری آهن به مهارت رسیده و فناوری‌های لازم را به‌دست آوردند. پس از آن، ویژگی‌های مهم این فلز، مانند مقاومت بالای آن، منجر به تمایل مردم ایران به آهن شد و آن‌ها، شروع به ساخت ابزارها، ظروف و جنگ‌افزارهای خود از آهن کردند. این فراگیری استفاده از آهن، تا به امروز، در اقتصاد و صنعت ایران، ادامه دارد.<ref>واسیلیف، فلزات و انسان، ۱۳۵۳ش، ص۳۴.</ref>
@@ خط ۱۶: / خط ۱۶: @@
 در دوران پیش از تاریخ، انسان‌ها برای اولین‌بار در دوران پالئولیتیک، سنگ‌های معدنی دارای فلزات را یافتند. اما، استفاده از آن‌ها به قرن‌ها بعد از کشف فلز، نسبت داده می‌شود. پس از آن، بشر توانست به ساخت و اختراع ابزارهایی آهنی روی آورد که برخی از آن‌ها مانند خیش، در هزاره چهارم قبل از میلاد، سرنوشت تاریخ و تمدن انسانی را به‌کلی تغییر داد و انسان را از کوچندگی به یک‌جانشینی و مدنیت رساند.<ref>لنسکی، سیر جوامع بشری، ۱۳۶۹ش، ص۱۳۲.</ref>
-پژوهشگران معتقدند که هرچند، هر یک از نوآوری‌های بشر در طول تاریخ، میزان تسلط او بر طبیعت را افزایش داده، اما کشف آهن و کاربرد آن، این سلطه را به‌صورتی یک‌باره ارتقا داد. گروهی از دانشمندان معتقدند که بشر، نخستین‌بار آهن را از طریق شهاب‌سنگ‌ها شناخته که برای آن، به نشانه‌های موجود در زبان‌ها و فرهنگ‌های باستانی مختلف استناد کرده‌اند. در این منابع، آهن، فلزی آسمانی، سنگ آسمان یا فلز ستارگان محسوب شده است.<ref>لینتون، سیر تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۰۵.</ref> قرن‌ها پس از آن، بشر به معادن و سنگ‌های آهن در دل زمین، دست می‌یابد و به‌دلیل فراوانی، جایگزین بسیاری از فلزات دیگر می‌شود.
+پژوهشگران معتقدند که هرچند، هر یک از نوآوری‌های بشر در طول تاریخ، میزان تسلط او بر طبیعت را افزایش داده، اما کشف آهن و کاربرد آن، این سلطه را به‌صورتی یک‌باره ارتقا داد. گروهی از دانشمندان معتقدند که بشر، نخستین‌بار آهن را از طریق شهاب‌سنگ‌ها شناخته که برای آن، به نشانه‌های موجود در زبان‌ها و فرهنگ‌های باستانی مختلف استناد کرده‌اند. در این منابع، آهن، فلزی آسمانی، سنگ آسمان یا فلز ستارگان محسوب شده است.<ref>لینتون، سیر تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۰۵.</ref> قرن‌ها پس از آن، بشر به معادن و سنگ‌های آهن در دل زمین، دست می‌یابد و به‌دلیل فراوانی، جایگزین بسیاری از فلزات دیگر می‌شود.<ref>توحیدی، سیر تکاملی تولید آهن و فولاد در ایران و جهان، ۱۳۶۴ش، ص۹۴.</ref>
 سیر تحول کشف و کاربرد فلزات شامل مس و مفرغ در گام اول، [[طلا]]، نقره، قلع، سرب، برنج و انواع آلیاژهای دیگر در گام بعدی صورت گرفته که پس از آن، کشف آهن، تمام آن‌ها را تحت‌تأثیرِ خود قرار داد و به تحول عمیق فرهنگ و تمدن بشری منجر شد. آثار برجای‌مانده از کاوش‌های باستانی در نقاط مختلف جهان، نشان از قدمت آهن و آهنگری دارد. برای مثال، در حفاری‌های صورت‌گرفته در قبرهای سلطنتی شهر اور، مرتبط با تمدن سومریان، تبر کوچک آهنینی کشف شده که قدمت آن به ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد برمی‌گردد.<ref>توحیدی، سیر تکاملی تولید آهن و فولاد در ایران و جهان، ۱۳۶۴ش، ص۹۴.</ref> برخی دانشمندان نیز، خاستگاه کشف آهن را آسیای صغیر دانسته که پس از آن، ایرانی‌ها و هندی‌ها به مهم‌ترین تولیدکنندگان آهن و فولاد در دوران کهن، تبدیل شدند.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P6.</ref>
@@ خط ۳۴: / خط ۳۴: @@
 # چلنگر: سازنده ظروف آهنی؛
 # پولادپیکر: کسی که با پولاد کار می‌کند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P68; Tafazzoli, "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period» , 1974, P193-195.</ref>
-'''شکوفایی و تخصص در اوایل دوران اسلامی:''' مناطق شمال‌شرقی ایران ([[هرات]]، [[خراسان]]، فرغانه و بخشی از ماوراءالنهر)، در اوایل دوران پس از ظهور [[اسلام]]، از جمله مهم‌ترین مراکز تولید آهن و نیز سلاح‌های آهنی به‌شمار می‌رفت. در این دوره، ویژگی مهم آهنگری در ایران، تخصصی شدن ساخت قطعات بود. برای مثال، آهنگران، در دماوند به ساخت سرنیزه، در [[قم]] به ساخت تبر، در ری و همدان به ساخت قیچی، [[آینه]] و بخوردان شهرت داشتند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P67-68; Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P48-52.</ref> دانشمندان و نویسندگان نیز، به مباحثی تخصصی‌تر در این زمینه پرداخته و ویژگی‌های آهن و فرایند آهنگری را، در هر دوره‌ای، به تفصیل بیان کردند. برای مثال، ابوریحان بیرونی به انواع معادن آهن در ایران اشاره کرده و آن‌ها را به دو دسته نرم‌آهن (آهن ماده) و شابرکان (آهن نر) تقسیم کرده است.<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۰۴.</ref> برخی دیگر از پژوهشگران، نام شابرقان (شابورقان، شابرن، شابرتان، شابورن، شابورگان، شابورک و شابران) را همان شاپورکان دانسته‌اند.<ref>زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۳.</ref> فولاد (پولاد) نیز در دوره اسلامی بر اساس مقاومت و رنگ، دارای اسامی متنوعی بود. برای مثال، فَرَند (پَرَند) را فولاد مرغوب خراسان،<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۱۰.</ref> پلارک (بلارک) را فولاد مرغوب هندی، روهینا (فولاد سفید) و حرمون (فولاد آبی تیره) بودند.<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۱۱–۴۱۲.</ref> گروهی از متخصصان بر این باورند که تا اوایل دوره اسلامی در ایران، صنعت فولادسازی از رونقی بسیار برخوردار بود اما متأسفانه، پس از مدتی، فولاد هندی از نظر کیفیت، بر آن برتری یافت.
+'''شکوفایی و تخصص در اوایل دوران اسلامی:''' مناطق شمال‌شرقی ایران ([[هرات]]، [[خراسان]]، فرغانه و بخشی از ماوراءالنهر)، در اوایل دوران پس از ظهور [[اسلام]]، از جمله مهم‌ترین مراکز تولید آهن و نیز سلاح‌های آهنی به‌شمار می‌رفت. در این دوره، ویژگی مهم آهنگری در ایران، تخصصی شدن ساخت قطعات بود. برای مثال، آهنگران، در دماوند به ساخت سرنیزه، در [[قم]] به ساخت تبر، در ری و همدان به ساخت قیچی، [[آینه]] و بخوردان شهرت داشتند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P67-68; Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P48-52.</ref> دانشمندان و نویسندگان نیز، به مباحثی تخصصی‌تر در این زمینه پرداخته و ویژگی‌های آهن و فرایند آهنگری را، در هر دوره‌ای، به تفصیل بیان کردند. برای مثال، ابوریحان بیرونی به انواع معادن آهن در ایران اشاره کرده و آن‌ها را به دو دسته نرم‌آهن (آهن ماده) و شابرکان (آهن نر) تقسیم کرده است.<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۰۴.</ref> برخی دیگر از پژوهشگران، نام شابرقان (شابورقان، شابرن، شابرتان، شابورن، شابورگان، شابورک و شابران) را همان شاپورکان دانسته‌اند.<ref>زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۳.</ref> فولاد (پولاد) نیز در دوره اسلامی بر اساس مقاومت و رنگ، دارای اسامی متنوعی بود. برای مثال، فَرَند (پَرَند) را فولاد مرغوب خراسان،<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۱۰.</ref> پلارک (بلارک) را فولاد مرغوب هندی، روهینا (فولاد سفید) و حرمون (فولاد آبی تیره) بودند.<ref>بیرونی، الجماهر فی الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۴۱۱–۴۱۲.</ref> گروهی از متخصصان بر این باورند که تا اوایل دوره اسلامی در ایران، صنعت فولادسازی از رونقی بسیار برخوردار بود اما متأسفانه، پس از مدتی، فولاد هندی از نظر کیفیت، بر آن برتری یافت.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص94؛ اُرسل، سفرنامه، ۱۳۵۳ش، ص۲۳۸.</ref>
 معادن آهن، صنعت آهنگری و تولید قطعات آهنی ایرانیان، در بسیاری از نوشته‌های جهانگردان و جغرافی‌دانان داخلی و خارجی نیز ثبت شده است. برای مثال، شاردن و اُلئاریوس، به فولاد مرغوب نی‌ریز و معادن آهن دماوند و آهنگران بامهارت [[ماسوله]]، در دوران [[صفویه|صفویان]]، اشاره کرده‌اند.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص94؛ اُرسل، سفرنامه، ۱۳۵۳ش، ص۲۳۸.</ref> کوره‌های آهنگری، از دیرباز، به مراکز تولید زغال چوب گز، نخل، کهور و تاغ نزدیک بود و به‌همین دلیل، سرزمین‌های فارس و [[کرمان]]، همواره از نواحی مهم تولید آهن در ایران محسوب می‌شدند.<ref>توحیدی، سیر تکاملی تولید آهن و فولاد در ایران و جهان، ۱۳۶۴ش، ص150.</ref>
@@ خط ۵۱: / خط ۵۱: @@
 ==== مرحله اول: ساخت قالب (درجه) ====
-قالب‌سازان، طی مراحل مختلف، از آلیاژ فلزهای متعددی به ساخت قالب‌های ریخته‌گری که درجه، نام داشتند، می‌پرداختند.
+قالب‌سازان، طی مراحل مختلف، از آلیاژ فلزهای متعددی به ساخت قالب‌های ریخته‌گری که درجه، نام داشتند، می‌پرداختند.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P48-52.</ref>
 ==== مرحله دوم: آماده‌سازی کوره ====
-پس از آن، کوره‌داران، کوره آهنگری را با زغال چوب، روشن کرده و از زغال سنگ برای افزایش دمای کوره کمک می‌گرفتند. کوره‌های آهنگری معمولاً در ارتفاعی بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شد و گاهی نیز آن‌ها را در دیوار، کار می‌گذاشتند که به کوره‌های دیواری معروف بودند. شاگرد آهنگر، در این مرحله با سیخی بلند، مدام آتش را هم می‌زد تا دمای کوره حفظ شود.
+پس از آن، کوره‌داران، کوره آهنگری را با زغال چوب، روشن کرده و از زغال سنگ برای افزایش دمای کوره کمک می‌گرفتند. کوره‌های آهنگری معمولاً در ارتفاعی بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شد و گاهی نیز آن‌ها را در دیوار، کار می‌گذاشتند که به کوره‌های دیواری معروف بودند. شاگرد آهنگر، در این مرحله با سیخی بلند، مدام آتش را هم می‌زد تا دمای کوره حفظ شود.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P50.</ref>
 ==== مرحله سوم: دمیدن در آتش ====
-در مرحله سوم، دم‌سازان، از قطعات چوب‌های سخت و تکه‌های چرمی برای ساخت دَم، استفاده می‌کردند که با پُر و خالی شدن آن، جریان هوا به آتش دمیده شده و درجه حرارت آن بالا می‌رفت. گاهی، دم، در آهنگری‌های بزرگ به‌شکل فانوس بود که دسته‌هایی متحرک داشت و گاهی نیز دَم‌های پایی با زنجیر و رکاب وجود داشت که در اختیار خود آهنگر و پیش پای او قرار داده می‌شد.
+در مرحله سوم، دم‌سازان، از قطعات چوب‌های سخت و تکه‌های چرمی برای ساخت دَم، استفاده می‌کردند که با پُر و خالی شدن آن، جریان هوا به آتش دمیده شده و درجه حرارت آن بالا می‌رفت. گاهی، دم، در آهنگری‌های بزرگ به‌شکل فانوس بود که دسته‌هایی متحرک داشت و گاهی نیز دَم‌های پایی با زنجیر و رکاب وجود داشت که در اختیار خود آهنگر و پیش پای او قرار داده می‌شد.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P50.</ref>
 ==== مرحله چهارم: ریخته‌گری و جداسازی ====
-پس از ذوب آهن، نوبت به ریخته‌گری می‌رسد. ریخته‌گر، باید آهن مذاب را در قالب‌های مخصوص ریخته و پس از سرد شدن آن با چکش و قلم، به جداسازی آن‌ها از قالب می‌پرداخت.
+پس از ذوب آهن، نوبت به ریخته‌گری می‌رسد. ریخته‌گر، باید آهن مذاب را در قالب‌های مخصوص ریخته و پس از سرد شدن آن با چکش و قلم، به جداسازی آن‌ها از قالب می‌پرداخت.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P50.</ref>
 ==== مرحله پنجم: شکل‌دهی و پرداخت نهایی ====
 [[پرونده:آهنگری۴.jpg|جایگزین=پتک - دستیار پتک‌زن آهنگر |بندانگشتی|استفاده از پتک توسط دستیار پتک‌زن آهنگر]]
-در مرحله بعد، چند کارگر چکش‌کار و پتک‌زن، به ضربه زدن‌های منظم و متداوم، به آهن‌ها شکل می‌دادند و برای این کار، چندین‌بار به گداختن، پتک‌زدن و در آب فروکردن آهن می‌پرداختند. در نهایت، آهنگر و شاگرد او، با ابزارآلات مخصوص خود، بر روی آهن تفته، کار می‌کردند.
+در مرحله بعد، چند کارگر چکش‌کار و پتک‌زن، به ضربه زدن‌های منظم و متداوم، به آهن‌ها شکل می‌دادند و برای این کار، چندین‌بار به گداختن، پتک‌زدن و در آب فروکردن آهن می‌پرداختند. در نهایت، آهنگر و شاگرد او، با ابزارآلات مخصوص خود، بر روی آهن تفته، کار می‌کردند.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P50-51.</ref>
 === تخصصی شدن آهنگری بر اساس نیازهای محلی ===
@@ خط ۸۲: / خط ۸۲: @@
 === افول جایگاه آهنگری ===
-پس از مدت‌ها آهن، دیگر به‌صورت گسترده در دسترس همگان قرار گرفت و از فلزی نایاب و گران‌قیمت به فلزی ارزان تبدیل شد. به نظر برخی از پژوهشگران، همین ارزانی، خود دلیلی برای کاهش جایگاه والا و مقدس آهن و درنتیجه پیشهٔ آهنگری شد. در بسیاری از متون برجای‌مانده از دوران [[اسلام]]، به آهنگری به‌عنوان حرفه‌ای پست نگاه شده است.
+پس از مدت‌ها آهن، دیگر به‌صورت گسترده در دسترس همگان قرار گرفت و از فلزی نایاب و گران‌قیمت به فلزی ارزان تبدیل شد. به نظر برخی از پژوهشگران، همین ارزانی، خود دلیلی برای کاهش جایگاه والا و مقدس آهن و درنتیجه پیشهٔ آهنگری شد. در بسیاری از متون ادبی و تاریخی برجای‌مانده از دوران پس از اسلام، به آهنگری به‌عنوان حرفه‌ای پست نگاه شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/266308/%D8%A2%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF?entryviewid=266310 ابراهیمی، «آهنگری، فرایند»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
 == آهنگری در ادبیات ایران ==