اردکان: تفاوت میان نسخه‌ها

اردکان شهری تاریخی در مرکز ایران و استان یزد است که به‌دلیل معماری خشتی، بادگیرها و آب‌انبارهایش شهرت جهانی دارد. این شهر در گذشته زرتشتی‌نشین بوده و امروزه جمعیتی مسلمان شیعه دارد. اردکان خاستگاه دانشمندان و شخصیت‌های برجسته فرهنگی و سیاسی بوده و از نظر صنایع‌دستی به‌ویژه فرش و زیلو و سوغات‌های محلی معروف است. همچنین جاذبه‌های گردشگری متعددی ازجمله مساجد تاریخی، زیارتگاه‌های زرتشتیان، کویرها، پارک ملی، کاروان‌سراها، خانه‌های قدیمی، کوچه‌های مسقف و موزه‌های گوناگون در آن قرار دارد.

اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع [[استان یزد]] است. این شهر در منطقه‌ای کویری واقع شده و پس‌از [[یزد]]، دومین شهر پرجمعیت استان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وب‌سایت اقامت۲۴.]</ref> نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۳.</ref> اردکان به‌دلیل معماری خشتی و [[بادگیر|بادگیرهای]] بلند و [[آب‌انبار|آب‌انبارهای]] زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وب‌سایت اقامت۲۴.]</ref> این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته<ref>زین‌العابدینی و نیک‌فر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.</ref> و دارای سه بخش به نام‌های مرکزی، خرانق و عقدا است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وب‌سایت اقامت۲۴.]</ref>

در گذشته، [[آیین زرتشت]] در اردکان رواج داشت و آثار آن به‌صورت چند آتشکده در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وب‌سایت اقامت۲۴.]</ref> امروزه بیشتر مردم اردکان [[مسلمان]] و پیرو مذهب [[شیعه]] هستند. همچنین اقلیت کوچکی از زرتشتیان، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی می‌کنند.<ref>[https://ardakan.gov.ir/معرفی-اردکان «شهرستان اردکان»، وب‌سایت استانداری یزد.]</ref> بزرگ‌ترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده می‌شود. در دوران پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایه‌گذاری شده بود، اما پس‌از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، [[مقبره ملا عارف|مقبرهٔ ملا عارف]] است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دست‌نخورده باقی مانده و در سال‌های اخیر برای آن مقبره‌ای ساخته شده است.<ref>[https://yonan-koochak.blogfa.com/post/488 مهدی‌زاده اردکانی، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان.]</ref>

اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک می‌دانند؛ ازجمله: پروفسور [[رضا داوری اردکانی]]، عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، استاد نمونه کشوری، استاد ممتاز دانشگاه تهران، چهره ماندگار کشور، دارنده نشان درجه یک دانش و فارابی‌شناس برجسته ایران؛ دکتر [[حسین محبوبی اردکانی]]، دانشمند و محقق تاریخ ایران؛ دکتر [[حسین ملک‌افضلی]]، استاد ممتاز دانشگاه تهران و بنیان‌گذار شبکه‌های بهداشتی کشور؛ استاد احمد اردکانی، گلشن اردکانی و قاضی‌الدین اردکانی.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹۱–۳۱۵.</ref>

شهر اردکان همچنین محل پرورش علما و فضلای دینی بسیار بوده است؛ ازجمله: روح‌الله خاتمی، [[سید محمد محقق داماد]]، [[سید مصطفی محقق داماد]]، مهدی افضلی، مشهور به صدرالفضلا، تقی‌الدین دادا محمد، [[محمدحسین فاضل اردکانی]]، [[سیدمحمد خاتمی]]، و علی‌اصغر اردکانی، مشهور به مجدالعلما، اشاره کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84279782/مروری-بر-زندگی-برخی-از-علمای-بنام-اردکان هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای به‌نام اردکان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

مردم این شهر دارای آداب‌ورسوم مخصوص خود هستند که نمونه‌ای از آن مراسم [[سینی‌بردن]] است. این مراسم بعداز مراسم [[بله‌برون]] برپا می‌شود و در آن [[خانواده]] داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، [[آینه]] و قرآن و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس می‌برند. یک جوان تازه‌داماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل می‌کند. سینی‌ها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار می‌شود. خانواده عروس به حمل‌کنندگان سینی‌ها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یک‌دست لباس می‌فرستند.<ref>زین‌العابدینی و نیک‌فر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۹۱–۹۲.</ref>

اردکان در [[صنایع دستی]]، جایگاه ویژه‌ای در ایران دارد و قالی‌های بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱۹.</ref> [[زیلو]] از دیگر صنایع دستی معروف اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آن‌ها نوشته دارد، از شهرت خاصی برخوردارند. از دیگر آثار دستباف این شهر می‌توان به [[کرباس‌بافی]]، [[چادرشب‌بافی]]<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۲۰.</ref> و [[خورجین‌بافی]] اشاره کرد.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۹.</ref> از سوغات‌های معروف اردکان می‌توان به فرآورده‌های کنجدی مانند ارده، [[حلوا ارده]]، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینی‌های معروف یزدی مانند [[قطاب]]، [[باقلوا]] و [[پشمک]] نیز از سوغات‌های شهر اردکان است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/4/8/191686/ardakan-yazd-iran-pr/ «سوغات اردکان چیست»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است. از مهم‌ترین جاذبه‌های آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* '''مسجد جامع اردکان''': این بنا به دوران [[صفویه]] تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزهٔ مردم‌شناسی اردکان نگهداری می‌شود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسید.

* '''پیر سبز چک‌چک اردکان''': این بنا از زیارتگاه‌های زردشتیان است. [[جشن مهرگان]] هرساله در این بنا برپا می‌شود. این بنا در کوه‌های میان اردکان و انجیره قرار دارد. چک‌چک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره می‌شود.

* '''پیر سبز هریشت اردکان''': این بنا نیز از زیارتگاه‌های زردتشیان است. این نیایشگاه هرساله در روز [[۱۸ فروردین]]، محلی برای تجمع زردشتیان و انجام مناسک آن‌ها است.

* '''خانه تقدیری''': این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در دوران حکومت قاجاریه ساخته شده است.

* '''کاروان‌سرا و برج ارجنان''': این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بود. ارتفاع کاروان‌سرا ۳ متر و ارتفاع برج آن ۸ متر است. این مکان در گذشته محل استراحت مسافران بوده است. کاروان‌سرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

* '''کوچه ضیایی''': این کوچه از قدیمی‌ترین کوچه‌های اردکان است. کوچه ضیایی، ساباط‌هایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه چهار خانه انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و خانه سنائی قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند.

* '''موزه مردم‌شناسی''': این [[موزه]]، اولین موزهٔ اردکان است که در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.

* '''غار اشکفت یزدان''': این غار از غارهای مقدس زردشتیان است. ورودی غار بسیار باریک بوده، اما داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.

* '''پارک ملی سیاه‌کوه''': این پارک تنها پارک ملی استان یزد است و گونه‌های مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/list/اردکان-28504-ci/sort/13/ زرشکیان، «دیدنی‌های اردکان یزد»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

* '''موزه فرش اردکان''': این موزه در خانهٔ تاریخی ملک‌افضلی و با هدف معرفی و احیای هنر [[فرش‌بافی]] برپا شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43300-موزه-فرش-اردکان/ «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

* '''کویر سیاه‌کوه''': این کویر از بزرگ‌ترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است. هیچ‌گونه پوشش گیاهی و حیات وحش خاصی در این منطقه وجود ندارد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8392-کویر-سیاه-کوه/ دوشیری، «کویر سیاه کوه»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

* '''زیارتگاه پارس‌بانو''': این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاه‌های مقدس زرتشتیان محسوب می‌شود. زرتشیان هرساله از ۱۳ تا ۱۷ تیر جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع می‌کنند. پارس‌بانو دختر [[یزدگرد سوم]] بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگ‌نوشتهٔ ورودی این بنا به دوران صفویه بازمی‌گردد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8569-زیارتگاه-پارس-بانو/ یوسف‌نژاد، «زیارتگاه پارس بانو»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

* '''موزه مفاخر اردکان''': این موزه در خانهٔ سید روح‌الله خاتمی، امام جمعه سابق یزد، قرار دارد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43299-موزه-مفاخر-اردکان/ «خانه آیت‌الله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

* '''رباط حاجی ابوالقاسم رشتی''': این رباط یا کاروان‌سرا به سبک رباط‌های شاه‌عباسی ساخته شده است. این رباط دارای [[بادگیر]] بلندی است که از فاصلهٔ دور نیز دیده می‌شود.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۷۵.</ref>

* '''مسجد زیرده''': این [[مسجد]] در اوایل سدهٔ دهم قمری در محله زیرده بنا شده است و قدیمی‌ترین مسجد اردکان محسوب می‌شود. به این مسجد مسجد سفلی نیز می‌گویند.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۵۸.</ref>