اختلال خودزشت‌انگاری: تفاوت میان نسخه‌ها

اختلال خودزشت‌انگاری نوعی [[اختلال روانی]] است که با اشتغال ذهنی شدید و رفتارهای تکراری نسبت به نقص‌های خیالی در ظاهر مشخص می‌شود. این اختلال معمولاً در [[نوجوانی]] آغاز می‌گردد و عوامل ژنتیکی، زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی در بروز آن نقش دارند. فشارهای فرهنگی و رسانه‌ای، استانداردهای زیبایی غیرواقعی و تجربیات منفی دوران کودکی در شکل‌گیری این اختلال مؤثرند. پیامدهای آن شامل نشخوار فکری، [[اضطراب اجتماعی]]، اجتناب از ارتباطات، [[خودکم‌بینی]]، رفتارهای جبرانی، گرایش به [[جراحی‌ زیبایی|جراحی‌های زیبایی]] و افزایش خطر [[افسردگی]] و [[خودکشی]] است. تشخیص، مبتنی بر مصاحبه بالینی و معیارهای DSM-5 بوده و درمان شامل طرح‌واره‌درمانی، درمان شناختی‌رفتاری و دارودرمانی است.

[[اختلال خودزشت‌انگاری]]<ref>Body Dysmorphic Disorder یا BDD</ref> نوعی اختلال روانی است که در آن فرد به‌شکلی وسواس‌گونه و افراطی، خود را دارای نقص یا ایرادی در ظاهر جسمانی خود می‌داند؛ این نقص اغلب یا وجود خارجی ندارد یا بسیار جزئی‌تر از آن است که فرد تصور می‌کند. تشخیص این اختلال زمانی مطرح می‌شود که اشتغال ذهنی فرد با این نقص‌ها، به‌حدی شدید باشد که عملکرد اجتماعی، شغلی یا سایر جنبه‌های زندگی او را مختل کند.<ref>گنجی، «آسیب‌شناسی روانی براساس dsm-5-tr»، 1402، ج1، ص622-623.</ref>

تشخیص اختلال خودزشت‌انگاری بر پایه مصاحبه بالینی، مشاهده رفتارهای تکراری و اشتغال ذهنی به نقص‌های خیالی است و نیازمند ارزیابی تخصصی توسط روان‌شناس یا روان‌پزشک است.<ref>[https://salamateaval.com/body-dysmorphic-disorder/ «اختلال خود زشت پنداری چیست؟ علائم و عوارض ناشی از آن»، سلامت اول.]</ref> روان‌پزشک یا روان‌شناس با مصاحبه بالینی و بررسی الگوهای تفکر، [[احساس|احساسات]] و رفتارهای فرد دربارهٔ ظاهر و [[بدن]]، اختلال را تشخیص می‌دهد. استفاده از پرسشنامه‌ها و ابزارهای غربالگری تخصصی می‌تواند به تعیین شدت و وجود اختلال کمک کند.<ref>[https://jams.arakmu.ac.ir/article-1-7359-fa.html اعظم رجبیان و دیگران، «بررسی علل اختلال بدریخت‌انگاری بدن در زنان: تحلیل محتوا»، 1401ش، ص487.]</ref> اختلال خودزشت‌انگاری باوجود رایج‌بودن، کمتر شناخته شده است که این مسئله دلایل مختلفی دارد، ازجمله شرم از افشای نگرانی‌های مربوط به ظاهر خود، ناچیز شمرده‌شدن مشکل از جانب دیگران، عدم آشنایی با این اختلال، تشخیص اشتباه و درمان‌های زیبایی.<ref>[https://scsj.ricac.ac.ir/article_168376.html شفیعی و عطریان، «پدیدارشناسی تجربه زیسته نوجوانان کاربر از خودزشت‌انگاری متأثر از اینستاگرام»، 1401ش، ص163.]</ref>

معیارهای تشخیصی اصلی بر اساس DSM-5 عبارتند از:

اختلال خودزشت‌انگاری معمولاً در دوران [[نوجوانی]] آغاز شده و هر دو [[جنس]] [[زن]] و [[مرد]] را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس مطالعات مختلف، شیوع این اختلال در جمعیت عمومی بین ۱ تا ۳درصد است؛ به‌طوری‌که در زنان حدود ۲٫۵درصد و در مردان ۲٫۲درصد گزارش شده است.<ref>[https://jams.arakmu.ac.ir/article-1-7359-fa.html اعظم رجبیان و دیگران، «بررسی علل اختلال بدریخت‌انگاری بدن در زنان: تحلیل محتوا»، 1401ش، ص488.]</ref> در [[ایران]] نیز شیوع این اختلال حدود ۱٫۷درصد برآورد شده است.<ref>[https://jams.arakmu.ac.ir/article-1-7359-fa.html اعظم رجبیان و دیگران، «بررسی علل اختلال بدریخت‌انگاری بدن در زنان: تحلیل محتوا»، 1401ش، ص488.]</ref>

خودزشت‌انگاری مفهومی پیچیده است که شامل عوامل ژنتیکی و زیستی، عوامل روان‌شناختی، فشارهای فرهنگی و اجتماعی می‌شود. در این میان، عوامل اجتماعی تأثیر مستقیم و عمیقی بر عوامل روان‌شناختی دارند:<ref>[https://jacp.scu.ac.ir/article_19255.html فروهر مقام و آل یاسین، «اثربخشی طرحواره درمانی بر اضطراب اجتماعی، ترس از ارزیابی منفی و شرم از تفسیر بدن در دختران مبتلا به اختلال بدریخت انگاری بدن»، 1402، ص3.]</ref>

در الگوهای شناختی رفتاری مرتبط با نگرانی دربارهٔ ظاهر و [[بدن]]، افکار و باورهای غیرواقع‌بینانه‌ای وجود دارد که منجر به تمرکز بیش از حد بر بهبود ظاهر و بهتر دیده شدن می‌شود. این الگوها تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای شکل می‌گیرند و باعث می‌شوند فرد بر اهمیت زیاد جذابیت ظاهری تأکید کند و برای جلب توجه و تأیید دیگران، تلاش فراوانی در جهت بهبود ظاهر خود داشته باشد. چنین نگرشی می‌تواند اضطراب و نارضایتی از خود را افزایش دهد و به کاهش [[اعتماد به نفس]] منجر شود.<ref>[https://scsj.ricac.ac.ir/article_168376.html شفیعی و عطریان، «پدیدارشناسی تجربه زیسته نوجوانان کاربر از خودزشت انگاری متأثر از اینستاگرام»، 1401ش، ص162.]</ref>

* '''اعتمادبه‌نفس پایین:''' کمبود عاطفی و کاهش [[عزت‌نفس]] نیز می‌تواند به صورت تلاش برای افزایش جذابیت ظاهری در فرد بروز کند. افراد مبتلا به اختلال خودزشت‌انگاری از نظر تشخیص و تجربه هیجانات با افراد عادی تفاوتی ندارند؛ مشکل اصلی آن‌ها در کنترل و مهار هیجانات است. این افراد به دلیل ناتوانی در بیان هیجانات، دچار هیجان‌های درونی شده و برای کاهش نگرانی‌های بیمارگونه، رفتارهای اجباری انجام می‌دهند.<ref>[https://cpap.shahed.ac.ir/article_3451.html خوشینی، اکبری و محمدخانی، «رابطه ساختاری اختالل بدریخت‌انگاری بدن با طرحواره‌های ناسازگار اولیه و بی‌اعتبارسازی هیجانی ادراک شده: نقش میانجی فراشناخت، تصویر بدن و تحمل پریشانی»، 1400ش، ص102-103.]</ref> شرایط خانوادگی تأثیر بسزایی در شکل‌گیری اختلال خودزشت‌انگاری در دختران دارد و اظهارنظرهای اعضای خانواده نظیر مادر دربارهٔ زیبایی یا اندام دختر می‌تواند باعث کاهش اعتماد به نفس او شود و او را وادار سازد برای جبران این فقدان اعتماد به نفس، به دنبال کسب تأیید و پذیرش دیگران در شبکه‌هایی مانند [[اینستاگرام]] باشد.<ref>[https://scsj.ricac.ac.ir/article_168376.html شفیعی و عطریان، «پدیدارشناسی تجربه زیسته نوجوانان کاربر از خودزشت انگاری متأثر از اینستاگرام»، 1401ش، ص187.]</ref>

بر اساس نظریه شیءانگاری، در جوامع توسعه‌یافته، بدن زنان و به‌طور فزاینده‌ای بدن مردان، به‌عنوان اشیایی غیرانسانی دیده می‌شود. در این جوامع، افراد به‌تدریج یادمی‌گیرند که نگاه شخص ثالث به بدن خود را درونی کنند و آن را با معیارهای ایده‌آل جامعه مقایسه و قضاوت نمایند. این خودشیءانگاری اغلب منجر به احساس نارضایتی و شرم از بدن می‌شود، زیرا بسیاری قادر به دستیابی به این معیارهای ایده‌آل نیستند. هرچند تحقیقات<ref>Fredrickson, B. L. , & Roberts, T. A. (1997). Objectification theory: Toward understanding women's lived experiences and mental health risks. Psychology of women quarterly, 21(2), 173 -206</ref> در این زمینه هنوز در مراحل اولیه است، شواهد نشان می‌دهد که خودشیءانگاری با نگرانی‌های نوجوانان دربارهٔ ظاهرشان و تأثیر آن در بزرگسالی ارتباط دارد.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-2489-fa.html احمدوند و بشارت، «اختلال بدشکلی بدنی: مطالعه موردی»، 1400ش، ص178.]</ref>

گروه مرجع نقش مهمی در شکل‌گیری [[هویت]] و ارزش‌های جوانان دارد. امروزه با تغییرات اجتماعی و اقتصادی، نسل جوان کمتر به هنجارهای گذشته پایبند است و بیشتر تحت‌تأثیر فرهنگ جهانی و سلبریتی‌ها قرار دارد. الگوگیری از سلبریتی‌ها، به‌ویژه در ظاهر و [[سبک زندگی]]، فشار برای رسیدن به استانداردهای زیبایی را افزایش داده و جوانان را به تلاش برای بهبود ظاهر سوق داده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8713704/نقش-سلبریتی‌ها-و-فضای-مجازی-در-موج-گرایش-به-جراحی‌ها-و-خدمات-زیبایی «نقش سلبریتی‌ها و فضای مجازی در موج گرایش به جراحی‌ها و خدمات زیبایی»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> در این میان، زنان فعال در حوزه [[مدلینگ]]، زیبایی و [[آرایش]] نقش مهمی در شکل‌دهی نگرش پیروان خود نسبت به زیبایی و جراحی‌های زیبایی ایفا می‌کنند.<ref>[https://apsy.sbu.ac.ir/article_102856.html تمنایی، فاطمه؛ نجات، پگاه، «اثر مشاهده تصاویر خویش‌انداز زنان تأثیرگذار اینستاگرام بر نگرش و گرایش خانم‌ها به انجام جراحی‌های زیبایی با میانجیگری نارضایتی چهره‌ای»، 1402ش، 146.]</ref>

امروزه در حوزه [[مد]] و زیبایی، سوداگران از طریق محصولات و خدماتی مانند [[لوازم‌آرایش]]، سالن‌های زیبایی و لاغری، و جواهرات، میلیاردها دلار درآمد کسب می‌کنند. آن‌ها دریافته‌اند که زیبایی مفهومی انعطاف‌پذیر است و با معرفی محصولات یا روش‌های جدید، می‌توانند زنان را متقاعد کنند که به آن‌ها نیاز دارند. برای حفظ این [[بازار]] پرسود، این سوداگران به خلق افسانه‌ها و تبلیغات گسترده می‌پردازند تا تقاضا را افزایش دهند. درنتیجه، بسیاری از زنان به‌دلیل فشارهای هنجاری، نگاه شیءانگارانه به بدن و فرهنگ مصرفی جامعه سرمایه‌داری، به‌ویژه تحت‌تأثیر رسانه‌ها، احساس نارضایتی بیشتری نسبت به ظاهر خود پیدا می‌کنند.<ref>[https://jpsd.hormozgan.ac.ir/browse.php?a_id=52&sid=1&slc_lang=fa دانش، یونس، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر گرایش به جراحی زیبایی بین دانشجویان دختر در دانشگاه هرمزگان»، 1395ش.]</ref>

تبلیغات اینستاگرام و تصویری که این رسانه از زیبایی ارائه می‌دهد، نقش مهمی در شکل‌گیری خودزشت‌انگاری ایفا می‌کند. دختران ممکن است به‌دلیل ایجاد حس خودکم‌بینی، رفتارهای جبرانی انجام دهند تا این احساس را جبران کنند. همچنین، بسیاری از آنان به‌دلیل عدم تطابق با معیارهای زیبایی تعریف‌شده توسط رسانه‌ها، دچار حس شرمساری از ظاهر خود می‌شوند.<ref>[https://scsj.ricac.ac.ir/article_168376.html شفیعی و عطریان، «پدیدارشناسی تجربه زیسته نوجوانان کاربر از خودزشت‌انگاری متأثر از اینستاگرام»، 1401ش، ص188.]</ref>

شیوع بالای جراحی‌های ترمیمی و تلاش بیماران مبتلا به اختلال خودزشت‌انگاری برای انجام جراحی‌های پلاستیک و زیبایی، نشان‌دهنده نارضایتی عمیق آنان از ظاهر جسمانی است. در این شرایط، متخصصان می‌توانند در دوره پیش از جراحی، انگیزه‌های روان‌شناختی و انتظارات متقاضیان را بررسی کنند تا افراد دارای علائم واقعی از مبتلایان به این اختلال تمییز داده شوند. این رویکرد به جلوگیری از انجام جراحی‌های غیرضروری و کاهش نتایج نامطلوب کمک می‌کند.<ref>[https://jams.arakmu.ac.ir/article-1-7359-fa.html اعظم رجبیان و دیگران، «بررسی علل اختلال بدریخت‌انگاری بدن در زنان: تحلیل محتوا»، 1401ش، ص489.]</ref>

افراد مبتلا به اختلال خودزشت‌انگاری معمولاً برای کاهش علائم و فرار از افکار وسواس گونه، به مصرف مواد مخدر یا الکل روی می‌آورند. با این حال، این تأثیرات موقتی‌اند و در فاصله بین مصرف مواد، افسردگی، اضطراب و افکار وسواسی شدت می‌یابند. این نوسانات اغلب به اعتیاد می‌انجامد و در نهایت علائم اختلال خودزشت‌انگاری را تشدید می‌کند.<ref>[https://pooyanclinic.ir/رابطه-اختلال-بدشکلی-بدن-و-سوء-مصرف-مواد/#:~:text=تاثیر%20مصرف%20مواد%20بر%20علائم%20اختلال%20بدشکلی، بدشکلی%20بدن%20شبیه%20به%20اختلال%20وسواس%20اجباری «رابطه اختلال بدشکلی بدن و سوء مصرف مواد»، کلینیک پویان.]</ref>

افراد مبتلا به اختلال خودزشت‌انگاری کیفیت زندگی پایینی داشته و در انجام فعالیت‌های روزمره ناکارمدند. آنها به دلیل ترس از مواجهه با دیگران، اغلب به فضای مجازی روی می‌آورند و ممکن است به‌طور افراطی از آن استفاده کنند. این مسئله به ویژه در دختران نوجوان که همواره تحت قضاوت‌های ذهنی دربارهٔ ظاهر خود قرار دارند و با الگوهای نادرست زیبایی در رسانه‌ها مواجه‌اند، برجسته‌تر است.<ref>[https://www.socialpsychology.ir/article_121838.html فرشباف دوستار و معتمدی، «رابطه اختالل خودزشت انگاری با اعتیاد اینترنتی و احساس تنهایی در میان نوجوانان دختر شهر تهران»، 1393، ص48.]</ref>

اختلال خودزشت‌انگاری در صورت عدم درمان به‌موقع، می‌تواند بر عملکرد اجتماعی، تحصیلی و شغلی تأثیر منفی بگذارد و در موارد شدید منجر به افسردگی، اضطراب، رفتار وسواسی و حتی اقدام به خودکشی شود.<ref>[https://www.darmankade.com/blog/body-dysmorphic-disorder/ «اختلال بدشکلی بدن چیست و چه علائمی دارد؟»، درمانکده.]</ref>

در درمان شناختی‌رفتاری، تلاش می‌شود تا مبتلایان به خودزشت‌انگاری خودآگاهی یابند که ظاهر فیزیکی تنها بخشی از هویت آن‌هاست و ذهنیت‌شان نسبت به نقص‌های جسمی را به چالش بکشند. اشتغال ذهنی مداوم به نقص‌های ظاهری باعث تحریف‌های شناختی و ناراحتی می‌شود، درحالی‌که زیبایی مفهومی نسبی است و اغلب افراد با ویژگی‌های ظاهری متوسط یا کمتر، زندگی طبیعی دارند.<ref>گنجی، «آسیب‌شناسی روانی براساس dsm-5-tr»، 1402، ج1، ص626.</ref>

بهترین روش درمان اختلال خودزشت‌انگاری، تکنیک مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) است. افراد مبتلا معمولاً از نگاه کردن به بدن خود اجتناب کرده و نقص‌های ظاهری را در مکان‌های عمومی پنهان می‌کنند که این رفتار اضطراب را حفظ می‌کند. در درمان ERP، فرد به‌تدریج و با ترتیب از موقعیت‌های کم‌استرس به موقعیت‌های پراسترس مواجه می‌شود و از انجام رفتارهای تکراری و ایمنی که باورهای نادرست دربارهٔ ظاهر را تقویت می‌کنند، جلوگیری می‌گردد.<ref>گنجی، «آسیب‌شناسی روانی براساس dsm-5-tr»، 1402، ج1، ص629.</ref>