تاب‌آوری ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

پیشینۀ تاب‌آوری ایرانی با چرخه مداوم فروپاشی کالبدی و بازآفرینی تمدنی گره خورده است. شواهد باستان‌شناختی و تاریخی نشان می‌دهد که سیستم تمدنی ایران همواره پس از تهاجم‌های ویرانگر، توانایی بازیابی و نوسازی خود را داشته است:

* '''استمرار تمدنی پس از تخریب:''' بررسی محوطه‌هایی نظیر لایۀ سوم تپه حسنلو نشان می‌دهد که پس از سوختن و ویرانی شهرها در جنگ‌ها، حیات متوقف نشده و ساختارهای جدیدی بر روی همان لایه‌های ویران‌شده بنا شده است. همچنین در پی تهاجم اسکندر مقدونی و ویرانی پارسه یا [[تخت جمشید]]، اگرچه کالبد فیزیکی و سیاسی هخامنشیان فروپاشید، اما زیرساخت‌های نرم‌افزاری تمدن شامل نظام اداری، زبان، مهندسی و حافظه تاریخی حفظ شده و ساختار جامعه را برای دوره‌های بعدی پابرجا نگه داشت.<ref>[https://news.ut.ac.ir/fa/news/53037/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D9%82%D9%86%D9%88%D8%B3-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA?style=color-important- ده پهلوان، «ایران بزرگ‌ترین ققنوس تاریخ است»، پایگاه خبری تحلیلی دانشگاه تهران.]</ref>

* '''بازدارندگی و جنگ نامتقارن اشکانیان:''' در دورۀ اشکانی، تاب‌آوری نظامی در قالب استراتژی‌های چابک و نوآورانه نمود یافت. در مواجهه با ماشین جنگی امپراتوری روم، اشکانیان به جای اتکا به نبردهای کلاسیک و پرشمار، از تاکتیک‌های جنگ نامتقارن بهره بردند. استفاده از مهارت سواران سبک‌اسلحه و ابداع تاکتیک نظامی تیر برگشتی به‌ویژه در نبرد حران به فرماندهی سورنا، نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری و سازگاری سیستم نظامی ایران در برابر تهدیدات بزرگ‌تر بود.<ref>[https://news.ut.ac.ir/fa/news/53037/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D9%82%D9%86%D9%88%D8%B3-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA?style=color-important- ده پهلوان، «ایران بزرگ‌ترین ققنوس تاریخ است»، پایگاه خبری تحلیلی دانشگاه تهران.]</ref>

* '''مهندسی دفاعی ساسانیان:''' در دورۀ ساسانی، مفهوم تاب‌آوری سرزمینی از طریق مهندسی کلان و آینده‌نگری تجلی یافت. احداث زیرساخت‌های عظیمی چون دیوار بزرگ گرگان با طول صدها کیلومتر برای صیانت از مرزهای شمالی در برابر اقوام مهاجم، نمونه‌ای بارز از تبدیل مفهوم تاب‌آوری به زیرساخت‌های کالبدی و دفاعی پیشگیرانه است.<ref>[https://news.ut.ac.ir/fa/news/53037/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D9%82%D9%86%D9%88%D8%B3-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA?style=color-important- ده پهلوان، «ایران بزرگ‌ترین ققنوس تاریخ است»، پایگاه خبری تحلیلی دانشگاه تهران.]</ref>

* '''عبور از بحران‌های معاصر:''' تاریخ معاصر ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد بحران‌های متوالی و سنگینی بوده است که تجربه هر یک از آن‌ها در بسیاری از کشورها می‌توانست به فروپاشی ساختار سیاسی و اجتماعی بینجامد. وقوع حوادثی نظیر [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای اوایل انقلاب اسلامی]] و [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران]] از ابتدای پیروزی انقلاب تا زمان فعلی، هشت سال جنگ عراق با ایران و دهه‌ها سال تحریم‌اقتصادی، چرخه‌ای از هزینه‌های سنگین را بر کشور تحمیل کرد. با این حال، پایداری نظام و  استقامت مردم در برابر این فشارهای ترکیبی و چند لایه، نشان‌دهنده سطح بالایی از تاب‌آوری ایرانی است که برآوردهای کشورهای خارجی را با چالش محاسباتی مواجه کرده است.<ref>[https://paydarymelli.ir/fa/news/61307/%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%DA%A9%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D8%B1%DB%8C «درایت «رهبری» رکن تاب‌آوری کشور در برابر کارزار فشار حداکثری»، وب‌سایت سازمان غیر عامل کشور.]</ref> تاب‌آوری ملت ایران در برابر تحریم‌ها بی‌نظیر و تاب‌آوری در برابر ویروس کرونا تاب‌آوری مضاعف تعبیر شده است که در سایه اعتماد و امید بدست آمده است.<ref>[https://president.ir/fa/117286 روحانی، «امروز روز تاب‌آوری مضاعف برای ملت بزرگ ایران است...»، وب‌سایت ریاست جمهوری.]</ref>

در مجموع، شواهد نشان می‌دهد که الگوی کلان استراتژیک در تاریخ ایران، رویکردی اساساً دفاع‌محور داشته است. در این الگو، سیستم در برابر تندباد حوادث و تهاجمات خارجی، به جای فروپاشی قطعی، انعطاف نشان داده و با تکیه بر صیانت از مرزها و پاسداشت فرهنگ، هویت خود را از میان ویرانه‌ها بازسازی کرده است.<ref>[https://news.ut.ac.ir/fa/news/53037/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D9%82%D9%86%D9%88%D8%B3-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA?style=color-important- ده پهلوان، «ایران بزرگ‌ترین ققنوس تاریخ است»، پایگاه خبری تحلیلی دانشگاه تهران.]</ref>

تاب‌آوری ایرانی عمیقاً با هویت فرهنگ ایرانی‌اسلامی به‌عنوان عامل تقویت کنندۀ تاب‌آوری گره خورده است<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ مقدسی، «تاب آوری ایران»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> که برخی این ویژگی‌ها عبارتند از:  

* '''زبان و ادبیات فارسی:''' زبان فارسی به‌عنوان خانه اندیشه‌ها و حافظه تاریخی، نقشی کلیدی در حفظ پیوستگی ملت ایران در برابر هجوم‌ها ایفا کرده است.<ref>[https://www.resiliency.ir/%d8%aa%d8%a7%d8%a8%d8%a2%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%87%d9%88%db%8c%d8%aa%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b1/ مقدسی، «تاب‌آوری هویت‌محور»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref>

* '''دین و آیین‌ها:''' باورها و مناسک دینی مانند اجتماعات دینی و آیین‌های تاریخی و ملی مانند نوروز و یلدا، با ایجاد احساس تعلق و امنیت جمعی، به‌عنوان مانع در برابر اثرات منفی بحران‌ها عمل می‌کنند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ مقدسی، «تاب آوری ایران»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> آیین‌های جمعی، مراسم یادبود و تولیدات هنری مانند ادبیات، سینما و موسیقی به‌عنوان بستری برای آشتی اجتماعی، بازسازی اعتماد، تخلیه هیجانات جمعی و بازگشت به زندگی عادی عمل کرده و مسیر ترسیم آینده را تسهیل و تاب‌آوری را تقویت می‌کنند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1151955/%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF «ابعاد فرهنگیِ تاب‌آوری در جنگ»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران.]</ref>

* '''الگوهای مرجع اعتقادی و تاریخی:''' بهره‌گیری از الگوهای راهبردی نظیر واقعۀ عاشورا و امتداد آن در تجربیات معاصر مانند جنگ عراق با ایران و تحریم‌ها، ظرفیت‌های اعتقادی جامعه را برای تحمل فشارهای همه‌جانبه و تاب‌آوری در برابر بحران‌ها تقویت کرده است. این سنخ الگوها در تقویت تاب‌آوری نقش پیش‌رانی دارند.<ref>[https://paydarymelli.ir/fa/news/61307/%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%DA%A9%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D8%B1%DB%8C «درایت «رهبری» رکن تاب‌آوری کشور در برابر کارزار فشار حداکثری»، وب‌سایت سازمان غیر عامل کشور.]</ref>

* '''سرمایه معنوی و دینداری:''' معنویت و دینداری به‌مثابه ارکان اصلی سرمایه معنوی در ایران با ایجاد حس هدفمندی، امید به آینده و تعهد به اهداف عالی، به‌عنوان یک عامل محافظتی عمل می‌کنند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ مقدسی، «تاب آوری ایران»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref>  در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران نیز، تاب‌آوری ایرانی در برابر فشارهای خارجی و تحریم‌ها، پیوند عمیقی با باورهای مذهبی دارد. [[سید علی خامنه‌ای]]، تاب‌آوری ملت ایران را در برابر آمریکا که به گفتۀ وی ناظران جهانی را به حیرت واداشته، نشئت‌گرفته از معارف دینی دانسته است. بر اساس این رویکرد، در برابر تلاش‌های رسانه‌ای و اندیشکده‌های غربی برای تضعیف این ایستادگی، استمرار روحیه مقاومت و حضور حماسی در بحران‌ها، نیازمند تعمیق فرهنگ و معارف مذهبی در جامعه است.<ref>[https://iranemoaser.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «تاب‌آوری ملت ایران!»، وب‌سایت بنیاد تاریخ‌پژوهشی و دانشنامه انقلاب اسلامی.]</ref><ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4331/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8:-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%90-%D9%85%D9%84%D9%91%D8%AA%D9%90-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%DB%8C%D8%B1%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «رهبر معظم انقلاب: تاب‌آوریِ ملّتِ ایران برای ناظران جهانی حیرت‌انگیز است»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری،] </ref>

* '''انسجام فرهنگی و مشارکت خلاق:''' جوامعی دارای پیوندهای فرهنگی و تاریخ مشترک، انعطاف‌پذیری بیشتری دارند. در ایران، مشارکت در فعالیت‌های هنری و فرهنگی مانند سنت‌های شفاهی و بیان هنری نه تنها فرایند درمان شخصی و روانی را قبل، حین و بعد از بحران‌ تسهیل می‌کند، بلکه به‌عنوان یک راهکار درمانی برای تقویت همبستگی اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی عمل می‌نماید.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ مقدسی، «تاب آوری ایران»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref>

* '''ناسیونالیسم تمدنی و سپر روانی:''' تاب‌آوری ایرانی از منظر جامعه‌شناختی ریشه در تاریخ هزاران‌ساله این دولت-تمدن دارد. پیوند مفاهیم اسلامی با مفهوم باستانی تمامیت ارضی ایران، نوعی مصونیت روانی در برابر تسلط خارجی ایجاد کرده است. در مواجهه با راهبرد فشار حداکثری و تهدیدات بیرونی، این آگاهی ملی به پدیدۀ گردهم‌آمدن حول پرچم منجر شده و همبستگی داخلی را به‌عنوان یک دژ مقاومت تقویت می‌کند.<ref>[https://thailand.mfa.gov.ir/portal/NewsView/785150/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 حیدری، «تحلیل چند تئوریک تجاوزات آمریکا-اسرائیل و تاب ‌آوری دولت تمدنی ایران»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در بانکوک.] </ref>

* '''معنابخشی به رنج‌ها و ارزش‌های مشترک:''' جنگ و بحران‌های بزرگ، پیامدهای عمیق روانی و اجتماعی به همراه دارند. در این شرایط، فرهنگ به‌عنوان یک نظام معنایی مشترک عمل می‌کند که به افراد اجازه می‌دهد تجربیات دشوار خود را تفسیر کرده و برای رنج‌های ناشی از جنگ معنا پیدا کنند. نهادینه شدن ارزش‌هایی نظیر تعاون، فداکاری، ایثار، گذشت<ref>[https://shahrekord.iau.ir/fa/news/1440/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D9%86%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF- «تاب‌آوری اجتماعی در بزنگاه‌های تاریخی؛ سازوکارهای روان‌شناختی همدلی جمعی/سواد رسانه‌ای چگونه می‌تواند جنگ روانی را خنثی کند؟»، وب‌سایت دانشگه آزاد شهر کرد.]</ref> و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در فرهنگ ایرانی، از فروپاشی روانی جامعه در مواجهه با تهدیدها جلوگیری کرده و روحیۀ تاب‌آوری را تقویت می‌کند<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1151955/%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF «ابعاد فرهنگیِ تاب‌آوری در جنگ»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران.]</ref> و همواره ایمان به هدف را در مردم زنده نگه می‌دارد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/86126710/ «یک آزاده دفاع مقدس: تاب‌آوری مردم ایران از عوامل اصلی پیروزی در برابر دشمن است»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

* '''حافظۀ جمعی و روایت‌های تاریخی:''' هر جامعه دارای مجموعه‌ای از داستان‌ها و روایت‌های مشترک از بقا و پیروزی در برابر تهدیدات گذشته است. در شرایط جنگی، بازخوانی این حافظۀ تاریخی به جامعه یادآوری می‌کند که پیش‌تر نیز با بحران‌های بزرگ مواجه شده و توانسته از آن‌ها عبور کند. این امر احساس تداوم تاریخی و اعتماد به توانایی‌های جمعی را به‌شدت افزایش می‌دهد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1151955/%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF «ابعاد فرهنگیِ تاب‌آوری در جنگ»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران.]</ref>

* '''پدیده ملت‌بودگی و پیوند با تمامیت ارضی:''' یکی از ظرفیت‌های منحصر‌به‌فرد تاب‌آوری ایرانی، مفهوم ملت‌بودگی و پیوند عمیق میان سرنوشت آحاد مردم با تمامیت ارضی کشور است که در مقاطع تاریخی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به ویژه در دوران جنگ عراق با ایران تثبیت شد. این هم‌سرنوشتی تاریخی سبب می‌شود تا در برابر فشارهای ترکیبی و بحران‌های امنیتی، استقلال و انسجام تاریخی جامعه به‌عنوان یک لنگرگاه عمل کرده و مانع از فروپاشی آسان ساختارها از طریق مداخلات خارجی شود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1148898/%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF فاتح، ««ملت‌بودگی»، راز تاب آوری ایران / جنگ استقلال «ایران»، در مرکز «دومینوی قرن سیاسی جدید»»، وب‌سایت، عصر ایران.]</ref>

در عرصه روابط بین‌الملل و مطالعات استراتژیک، تاب‌آوری ایرانی در برابر راهبردهای فشار حداکثری و تهدیدات نظامی، از طریق توسعه دکترین دفاعی و عاملیت استراتژیک به شکل زیر تحلیل شده است:

* '''نوآوری نامتقارن و راهبرد منع دسترسی:''' تحریم‌های طولانی‌مدت به جای تضعیف سیستم، به محرکی برای جهش تکنولوژیک درون‌زاد در صنعت دفاعی ایران تبدیل شد. توسعه زرادخانۀ بومی، در چارچوب راهبرد ضد دسترسی و منع منطقه‌ای (A2/AD)، موازنۀ قدرت نامتقارنی را ایجاد کرده است که برتری مطلق نظامی رقبا را با چالش جدی مواجه می‌سازد.<ref>[https://thailand.mfa.gov.ir/portal/NewsView/785150/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 حیدری، «تحلیل چند تئوریک تجاوزات آمریکا-اسرائیل و تاب ‌آوری دولت تمدنی ایران»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در بانکوک.]</ref>

* '''گذار به نظم چندقطبی:''' از منظر نظریه ثبات هژمونیک، تاب‌آوری استراتژیک ایران و امتناع از پذیرش انزوای اقتصادی و نظامی، نه‌تنها به حفظ نظام سیاسی انجامیده، بلکه به‌عنوان عاملی تسریع‌کننده در به چالش کشیدن نظم تک‌قطبی و تثبیت واقعیت چندقطبی در نظام بین‌الملل ارزیابی می‌شود.<ref>[https://thailand.mfa.gov.ir/portal/NewsView/785150/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 حیدری، «تحلیل چند تئوریک تجاوزات آمریکا-اسرائیل و تاب ‌آوری دولت تمدنی ایران»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در بانکوک.]</ref> طبق بیان برخی کارشناسان تاب‌آوری ایرانی فرصت جدید برای شکل‌گیری ائتلاف‌های نو و بازتعریف ارزیابی ملت‌ها از توان خود ایجاد کرده است و می‌تواند در سطح نظام جهانی مناسبات را از نو صورت‌بندی و سبک نهادینه شدۀ تعامل با ایران را از نو تعریف نماید.<ref>[https://fararu.com/fa/news/961766/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%85%DA%A9%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%AA%D8%AD-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE فاتح، «مهارت دیپلماتیک مکمل تاب‌آوری ایران»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

* '''همکاری‌های بین‌المللی:''' سهم‌گیری ایران در پروژه‌های بین‌المللی و تبادل تجربیات با کشورهای دیگر یکی از فرصت‌های مهم ایران برای تقویت تاب‌آوری ذکر شده است.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «تاب آوری در ایران، چالش‌ها و فرصت‌ها»، پایگاه مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref>

* '''ظرفیت جذب شوک و طاقت ضربه‌پذیری:''' در تحلیل‌های استراتژیک، ارزیابی میزان تاب‌آوری ایرانی صرفاً با تمرکز بر نقاط ضعف و شکاف‌های داخلی، منجر به خطای محاسباتی می‌شود. یکی از مؤلفه‌های پنهان تاب‌آوری سیستماتیک در ایران، برخورداری از شبکه درهم‌تنیده‌ای از پایگاه اجتماعی و ایدئولوژیک به‌ویژه در سطح منطقه است که طاقت ضربه خوردن و ظرفیت جذب شوک را به شدت افزایش می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که فشار شدید بر یک بخش از این شبکه، ظرفیت‌های مقاومت را در بخش‌های دیگر فعال می‌سازد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1148898/%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF فاتح، ««ملت‌بودگی»، راز تاب آوری ایران / جنگ استقلال «ایران»، در مرکز «دومینوی قرن سیاسی جدید»»، وب‌سایت، عصر ایران.]</ref>

* '''جنگ رمضان و بازدارندگی ملی:''' [[جنگ رمضان]] به‌عنوان یکی از نقاط عطف در تاریخ تاب‌آوری ایرانی در عرصه‌های مختلف محسوب می‌شود. در این بازه زمانی، جامعه و نظام حکمرانی با ترکیبی از تهاجمات سنگین و فشارهای همه‌جانبه مواجه شدند، اما سیستم دفاعی و مدیریتی کشور نه تنها انسجام خود را حفظ کرد، بلکه از طریق بازشناسی نقایص و اصلاح سریع فرایندها، ظرفیت‌های جدیدی از بازدارندگی را فعال ساخت. این تجربه نشان داد که تاب‌آوری ایرانی و مخصوصا تاب‌آوری نظامی در پی تحمل مشکلات پی‌درپی، به مرحله‌ای از هوشمندی استراتژیک رسیده است که می‌تواند هزینه‌های تهاجم را برای متجاوز از حد پیش‌بینی اولیه فراتر ببرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-22/767696-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87 «راز تاب‌آوری کشور در ۳۸ روز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران چه بود؟»، روزنامه اعتماد.]</ref>

== بنیان‌های اقتصادی تاب‌آوری ایرانی ==

=== '''تاب‌آوری اقتصادی ایران براساس شاخص جهانی''' ===

طبق شاخص‌های جهانی اقتصادهای پیچیده که کالاهای متنوع و دانش‌بنیان تولید می‌کنند، در برابر تحریم‌ها مقاوم‌ترند. از این منظر رتبۀ ایران در این شاخص از ۸۷ در سال ۱۹۷۸م به رتبه ۶۶ در سال ۲۰۱۷م ارتقا یافته است که نشان‌دهنده افزایش ظرفیت تطبیق‌پذیری اقتصاد ملی است. گفته شده است که کاهش سهم نفت در صادرات و افزایش تنوع در سبد صادرات غیرنفتی، یکی از عوامل اصلی ارتقای تاب‌آوری اقتصادی ایران در دهه‌های اخیر بوده است که آسیب‌پذیری سیستم را در برابر شوک‌های خارجی کاهش داده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1819119 نصر اصفهانی و همکاران، «مقدمه‌ای بر تصویر ایران تاب‌آور»، 1403ش، ص 20-21.] </ref> بر اساس شاخص تاب‌آوری جهانی در سال ۲۰۲۳م، رتبه ایران در میان ۱۳۰ کشور جهان، ۱۰۸ برآورد شده است. این رتبه نشان‌دهنده ضرورت تقویت زیرساخت‌های نهادی، بهره‌وری و زنجیره تأمین برای ارتقای جایگاه بین‌المللی ایران است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1819119 نصر اصفهانی و همکاران، «مقدمه‌ای بر تصویر ایران تاب‌آور»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

=== شاخص بومی تاب‌آوری اقتصاد ایران (IRCI) ===

در پاسخ به شرایط جنگ ترکیبی ایران، تحریم‌های مزمن و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک، اندیشمندان داخلی مدل بومی «اقتصاد تاب‌آور ترکیبی» را پیشنهاد داده‌اند. این چارچوب نظری که از تلفیق نظریات اقتصاد جنگ، تاب‌آوری، اقتصاد رفتاری و نوآوری نهادی شکل گرفته است، بر شش مؤلفه استوار است: تاب‌آوری نهادی، تاب‌آوری اجتماعی، تنوع‌بخشی راهبردی، تهاتر راهبردی یعنی جایگزینی شبکه‌های ارزی با مبادلات کالایی با کشورهای غیرهمسو با تحریم‌ها، بسیج تولید مردمی و هوشمندی اقتصاد ملی، رصد داده‌محور. این مدل بر استراتژی فشارپذیری معکوس تأکید دارد؛ سیستم به‌جای دفاع انفعالی و مصرف ذخایر، با ایجاد کانال‌های جدید و بازارهای موازی کنترل‌شده، فشارهای ارزی و روانی را جذب و مدیریت کند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/989554/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%A8%DB%8C سیفی، «نظریه «اقتصاد تاب‌آور ترکیبی»؛ نسخه‌ای ایرانی برای تاب‌آوری در جنگ ترکیبی»، خبرگزاری آنا.]</ref>

در شرایط وقوع جنگ‌های چندبُعدی و بحران‌های امنیتی، اتخاذ تمهیدات اقتصادی حمایت‌گرانه از سوی حاکمیت، نقش مستقیمی در حفظ تاب‌آوری جامعه دارد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در تبیین سازوکارهای اقتصادی زمان جنگ، بر لزوم اجرای سیاست‌هایی نظیر توزیع عادلانه و سهمیه‌بندی کالاهای اساسی به‌منظور جلوگیری از احتکار، حمایت تسهیلاتی از کارگران بیکارشده، تعویق وصول اسناد مالی برای افراد آسیب‌دیده و اجرای قوانین حمایتی در حوزۀ مسکن مانند تمدید خودکار قراردادهای استیجاری و ممنوعیت تخلیه تأکید کرده است. این اقدامات با کاهش فشارهای روزمره، مانع از فروپاشی نظم اقتصادی جامعه در برابر شوک‌های بیرونی می‌شود.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1766252-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، «تاب آوری اجتماعی راز موفقیت در جنگ تحمیلی»، ایلنا.]</ref>

== تاب‌آوری سازمانی ==

آزمون کلیدی پایداری سیستم در ایران، توانایی عبور از بحران‌های ناشی از حذف فیزیکی یا شهادت هم‌زمان بالاترین رده‌های رهبری، اجرایی و نظامی نظیر [[ترور سید علی خامنه‌ای]]  رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران و فرماندهان ارشد است. در قواعد کلاسیک جنگ، حذف سطوح عالی فرماندهی در کنار شکاف‌های درونی معمولاً به فروپاشی اراده ملی می‌انجامد؛ اما در مدل ایرانی، وجود ساختارهای توزیع‌شده قدرت و پیوند عمیق ایدئولوژیک و اجتماعی بدنه جامعه با اهداف کلان ملی، باعث شده است تا سیستم بدون قید و شرط تسلیم نشده و با کمترین گسست مدیریتی، خلأهای ناشی از فقدان رهبری و فرماندهان را ترمیم کند. این پدیده که از آن به‌عنوان مبعوث شدن روح مقاومت در مردم یاد شده، ثابت کرد که استمرار حرکت جامعه در ایران به جای تکیه مطلق بر اشخاص، بر پایداری نهادها و اراده جمعی استوار است.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-22/767696-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87 «راز تاب‌آوری کشور در ۳۸ روز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران چه بود؟»، روزنامه اعتماد.]</ref>

== بنیادهای اجتماعی تاب‌آوری ==

گسترۀ شبکه‌های اجتماعی و میزان مشارکت جامعه، طرفیت تطبیقی بالا با حوادث، برابری و عدالت اجتماعی و حکمرانی و رهبری شفاف به‌عنوان بنیادهای عمومی تاب‌آوری اجتماعی ذکر شده است.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تاب آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref> اما در خصوص بنیادهای اجتماعی تاب‌آوری ایرانی موارد زیر ذکر شده است:

* '''نقش رهبری و بینش سیاسی جامعه:''' در گفتمان سیاسی ایران، ثبات ساختارها در برابر فشارهای حداکثری و تحریم‌های خارجی، پیوند تنگاتنگی با نقش هدایت‌گر رهبری جمهوری اسلامی ایران از زمان سید روح‌الله خمینی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران تا کنون و متقابلاً بینش سیاسی مردم دارد. دشمن‌شناسی و اعتماد به الگوهای مقاومتِ ارائه‌شده از سوی حاکمیت، از عوامل کلیدی در جلوگیری از فروپاشی اجتماعی و سیاسی در مواقع بحرانی ذکر شده است.<ref>[https://paydarymelli.ir/fa/news/61307/%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%DA%A9%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D8%B1%DB%8C «درایت «رهبری» رکن تاب‌آوری کشور در برابر کارزار فشار حداکثری»، وب‌سایت سازمان غیر عامل کشور.]</ref>

* '''مدیریت محله‌محور و شبکه‌های حمایتی:''' برای ارتقای بنیان‌های اجتماعی تاب‌آوری ایرانی در برابر حملات به زیرساخت‌ها، عبور از تمرکزگرایی و تقویت ظرفیت‌های محلی پیشنهاد شده است. تبدیل مساجد و پایگاه‌های محلی به هسته‌های اطلاع‌رسانی و توزیع خدمات، راه‌اندازی کمپین‌های مردمی برای اسکان و حمایت از آسیب‌دیدگان و همچنین سازماندهی شبکه‌های داوطلبی شامل مددکاران و نیروهای محلی برای سرکشی به خانواده‌ها، از ارکان حفظ انسجام اجتماعی است. علاوه بر این، تلاش برای حفظ پویایی و جریان عادی زندگی در شهرها با رعایت اصول پدافندی، مانع از فرسایش روانی شهروندان می‌شود.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1766252-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، «تاب آوری اجتماعی راز موفقیت در جنگ تحمیلی»، ایلنا.]</ref>  

* '''تمرکززدایی اجرایی و زیزساختی:''' واگذاری اختیارات به دستگاه‌های اجرایی و استان‌ها در مواقع اضطراری، زمینه‌ساز تصمیم‌گیری سریع و بروز ابتکارات محلی می‌شود و استمرار خدمات حیاتی دولت نظیر تأمین سوخت، کالاهای اساسی، خدمات درمانی و بانکی را در اوج محدودیت‌ها تضمین می‌کند. در حوزه زیرساخت‌های فیزیکی نیز، طراحی شبکه‌های توزیع‌شده، مانند طراحی غیرمتمرکز شبکه برق و توسعۀ سیستم‌های تولید پراکنده انرژی، باعث می‌شود تا با آسیب دیدن یک یا چند گره اصلی نظیر نیروگاه‌ها، پایداری کل شبکه حفظ شده و دچار بحران سراسری نشود.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-22/767696-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87 «راز تاب‌آوری کشور در ۳۸ روز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران چه بود؟»، روزنامه اعتماد.]</ref>

* '''خودحفاظتی:''' خودحفاظتی در جامعه ایران به معنای توانایی تشخیص خطر و تنظیم رفتار برای حفظ منابع روانی است. این سازوکار بستر امنی را فراهم می‌کند تا افراد پس از بحران دوباره برخیزد و به بازسازی معنا بپردازد.<ref>[https://www.resiliency.ir/%d8%aa%d8%a7%d8%a8%d8%a2%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d8%ae%d9%88%d8%af%d8%ad%d9%81%d8%a7%d8%b8%d8%aa%db%8c/ مقدسی، «تاب‌آوری و خودحفاظتی»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref>

* '''شوخ‌طبعی و صبوری راهبردی:''' برخورداری از آغازی همیشگی و قدرت مبتنی بر انعطاف، از ویژگی‌های رفتاری تاب‌آوری در ایران است که در قالب شوخ‌طبعی در برابر سختی‌ها و صبوری در ناملایمات متجلی می‌شود.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تاب آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref>

* '''راهبردهای مقابله‌ای در چالش‌های اجتماعی:''' توسعه راهبردهای مقابله‌ای می‌تواند از طریق حمایت‌یابی، تنظیم هیجانی برای پرهیز از اقدامات تکانشی، ارتباط مؤثر و یادگیری فنون حل تعارض به دست‌آید. ترکیب این مهارت‌ها با روش‌های مددکاری و مشاوره‌ای، به بالندگی و ارتقای سلامت روان جامعه کمک شایانی می‌کند.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تاب آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref>

* '''تاب‌آوری نظام سلامت و بهداشت دفاعی:''' در جنگ‌های نوین، امید به زندگی و تاب‌آوری جامعه پیوند تنگاتنگی با پایداری سیستم درمانی دارد. سیاست‌گذاری در این بخش شامل تغییر پارادایم از درمان‌محوری به مقاومت‌محوری و بهداشت دفاعی است. تجهیز بیمارستان‌ها به منابع انرژی مستقل، آموزش مهارت‌های زیست در بحران و کمک‌های اولیه به شهروندان، اجرای پروتکل‌های ذخیره‌سازی هوشمند دارو برای بیماران مزمن و ادغام آموزش‌های سلامت معنوی در پروتکل‌های درمانی، ظرفیت جامعه را برای تحمل آسیب‌های جسمی و روانی به‌شدت ارتقا می‌دهد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1766252-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، «تاب آوری اجتماعی راز موفقیت در جنگ تحمیلی»، ایلنا.]</ref>

علیرغم ذکر چالش‌هایی چون غلبه رویکرد امنیتی،<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1819119 نصر اصفهانی و همکاران، «مقدمه‌ای بر تصویر ایران تاب‌آور»، 1403ش، ص17.] </ref> فساد و بی‌اعتمادی اجتماعی'''،''' <ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1819119 نصر اصفهانی و همکاران، «مقدمه‌ای بر تصویر ایران تاب‌آور»، 1403ش، ص 15.]</ref> فرسودگی اخلاقی<ref>[https://www.resiliency.ir/%d8%aa%d8%a7%d8%a8%d8%a2%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d8%b3%d9%88%d8%af%da%af%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82%db%8c/ مقدسی، «تاب‌آوری و فرسودگی اخلاقی»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایران.]</ref> و مخاطرات سلامت روان ناشی از  انباشت مشکلات اقتصادی و تنش‌های سیاسی در سال‌های اخیر<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ مقدسی، «تاب آوری ایران»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> به‌عنوان برخی چالش‌های ساختاری تاب‌آوری ایران ذکر شده است. در عین حال از منظر تاریخی نیز‌ جایگاه امروز ایران در قیاس با بسیاری از مقاطع گذشته قابل توجه است. در بخش زیادی از دوران معاصر، کشور بارها در معرض فشار و تهدید قدرت‌های بزرگ قرار داشته و گاه بخشی از استقلال یا امنیت آن آسیب دیده است؛ اما در دهه‌های اخیر، شاخص‌هایی مانند حفظ تمامیت ارضی، ثبات داخلی و توان بازدارندگی به سطحی رسیده که در تاریخ معاصر نمونه‌های کمتری برای آن می‌توان یافت.<ref>[https://khabarpu.com/b.htm?u=%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_c2hhcmdoZGFpbHkuY29tLyVEOCVBOCVEOCVBRSVEOCVCNC0lRDglQjElRDklODglRDglQjIlRDklODYlRDglQTclRDklODUlRDklODctMTAwLzEwOTc5NDMt_2LTYsdmC «تاب‌آوری ایران در بزنگاه بحران جهانی»، روزنامه شرق]</ref>

* «پیام سید محمد خاتمی درباره جنگ؛ ملت بزرگ ایران حماسه تاب آوری و‌ ایستادگی در برابر تجاوز و جنگ بی رحمانه را می سراید»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.