جزیره خارک

جزیره خارک

پادکست مقاله | 🡇 noicon

جزیره خارک؛ از جزایر مهم و بزرگ‌ترین پایانهٔ نفتی ایران در خلیج فارس.

جزیره خارک در شمال خلیج فارس و در استان بوشهر قرار دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانهٔ صادرات نفت خام ایران، حدود ۹۰درصد از صادرات نفتی کشور را انجام می‌دهد. این جزیره با پیشینهٔ تاریخی چندین‌هزارساله، از دورهٔ ایلامیان تا کنون، همواره مورد توجه حکومت‌های محلی و قدرت‌های خارجی بوده است. این جزیره در طول جنگ عراق با ایران بارها مورد حمله هوایی قرار گرفت اما تداوم صادرات نفت را حفظ کرد و در دورهٔ تحریم‌های بین‌المللی و جنگ رمضان ۱۴۰۴ش نیز با بهره‌گیری از روش‌های مختلف، جریان صادرات نفت را ادامه داده است. تداوم صادرات نفت از جزیره خارک در شرایط جنگی و سابقهٔ تاریخی مقاومت ساکنان آن در برابر نیروهای اشغالگر، موجب شده است که این جزیره به‌عنوان نمادی از مقاومت و همبستگی ملی مردم ایران تلقی شود.

نام‌گذاری

نام جزیرهٔ خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشته‌های استرابون از آن با نام ایکارهیا یا ایکاریوس و در آثار بطلمیوس با عنوان آراکیا یاد شده است. همچنین جغرافی‌نویسان دورهٔ اسلامی از جمله جیهانی و ابن‌حوقل در آثار خود از خارک، یاد کرده‌اند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر خاری یا ساکن الخاری یا میرمحمد استفاده می‌شده است. بومیان منطقه نام خارگ را برای این جزیره به کار برده‌اند. جلال آل‌احمد معتقد است که واژهٔ خارک برگرفته از خرمای نارس است. برخی گفته‌اند که این منطقه به‌دلیل وجود بوته‌های خارمانند، خار نامیده شده و پسوند «گ» نیز نشان‌دهندهٔ مکان است. بر پایهٔ روایت دیگر، در زبان پهلوی واژهٔ خار به‌معنای مکان بلند است که این معنا با ویژگی جغرافیایی جزیره؛ یعنی صخره‌ای مرتفع در آب‌های خلیج فارس، همخوانی دارد.

تاریخچه

برپایهٔ یافته‌های باستان‌شناختی، جزیره خارک از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در قلمرو ایلامیان قرار داشته است. جغرافی‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری، خارک را جزیره‌ای آباد با کشتزارها و نخلستان‌ها توصیف کرده‌اند که از توابع گناوه بوده، مرکز حکومتی محسوب می‌شده و از نظر صید مروارید ازجمله مروارید «درّ یتیم» اهمیت داشته است. این جزیره تا پیش از صفویه جزو قلمرو حکومت‌های محلی جنوب ایران بود. در سدهٔ دهم هجری پرتغالی‌ها خارک را تصرف کردند اما بعد ساکنین محل آنان را بیرون راندند. در دورهٔ شاه سلیمان صفوی، هلندی‌ها در ۱۶۸۴م خارک را تصرف کردند. در ۱۷۵۳م در دورهٔ کریم‌خان زند، هلندی‌ها دوباره در جزیره استقرار یافتند تا اینکه میرمهنا آنان را بیرون کرد و نیروهای زندیه جزیره را به تصرف خود درآوردند. حکومت‌های ایران دو بار؛ یک بار کریم‌خان زند و بار دیگر فتحعلی‌شاه قاجار، خارک را به فرانسه واگذار کردند، اما این امر محقق نشد. بریتانیا در ۱۸۳۸م و سپس در ۱۸۵۶م خارک را اشغال کرد و در جریان جنگ جهانی اول نیز جزیره تا پایان جنگ در تصرف انگلستان بود. جزیره خارک از ۱۳۱۲ش تا ۱۳۲۷ش در دورهٔ پهلوی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شد. در ۱۳۳۷ش به‌دلیل عمق مناسب سواحل، به‌عنوان پایانهٔ صدور نفت خام برگزیده و در ۱۳۴۴ش به بندری بزرگ برای صدور نفت تبدیل شد.

موقعیت ژئوپلیتیکی

جزیره خارک به‌عنوان محور ثقل صادرات نفت ایران و یکی از پیشرفته‌ترین پایانه‌های انرژی در خلیج فارس، موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه دارد و به‌همین دلیل نقشی تعیین‌کننده در حفظ توازن بازار جهانی انرژی و تأمین منابع ارزی کشور ایفا می‌کند. به نظر تحلیلگران موقعیت جغرافیایی این جزیره در قلب خلیج فارس و نزدیکی به آبراه‌های حیاتی، آن را به گرهی ژئواستراتژیک تبدیل کرده که هرگونه تغییر در وضعیت عملیاتی آن بازتاب مستقیمی بر قیمت‌ها و جریان انرژی بین‌المللی دارد. به نظر کارشناسان هرگونه حملهٔ نظامی به تأسیسات خارک می‌تواند روزانه ۱٫۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت را از عرضهٔ جهانی حذف کند که معادل ۳ تا ۴ درصد تجارت دریایی نفت خام جهان است و به‌گفتهٔ تحلیلگران، می‌تواند قیمت نفت را در شرایط امروزی تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش داده و اقتصادهای آسیایی را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد؛ اما طراحی چندلایه زیرساختی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و قابلیت بازیابی سریع در شرایط بحران، موجب شده خارک نمونه‌ای از تاب‌آوری عملیاتی در صنعت نفت محسوب شود. این ویژگی‌ها ضمن ایجاد ابهام عملیاتی در فرایند صادرات، تلاش‌های گسترده اطلاعاتی آمریکا و اسراییل برای شناسایی الگوهای صادرات نفت ایران را با شکست مواجه کرده است. به‌همین دلیل، به نظر تحلیلگران امروزه جزیره خارک نه‌تنها ثبات انرژی کشور را تضمین می‌کند، بلکه به نقطه‌ای غیرقابل نفوذ در برابر جنگ اطلاعاتی دشمنان و نمادی از اقتدار ژئوپلیتیکی ایران تبدیل شده است.

جغرافیا و اقلیم

• موقعیت جغرافیایی: جزیره خارک با مساحت تقریبی ۳۲ کیلومتر مربع، در شمال غربی خلیج فارس قرار دارد. این جزیره در مختصات ۲۹ درجه و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی قرار دارد. فاصلهٔ این جزیره تا شهرهای مختلف عبارت است از: ۵۲ کیلومتری شمال غربی بوشهر، ۳۰ کیلومتری بندر ریگ، ۳۵ کیلومتری جنوب بندر گناوه و ۵ کیلومتری جنوب جزیره خارکو. این جزیره از نظر تقسیمات کشوری از توابع شهرستان بوشهر محسوب می‌شود.
• کوه‌ها: کوه تخت در شمال، کوه گردن اشتر در جنوب، کوه لشکری و کوه دیدبان در غرب این جزیره قرار دارد. همچنین جزیرهای کوچک‌تر هم در شمال خارک وجود دارد که به خارگو شناخته می‌شود.
• آب‌وهوا: میانگین حداکثر دمای سالیانهٔ جزیره خارک °۲۹٫۶ و میانگین بارش سالیانهٔ آن حدود ۲۵۶٫۶ میلی‌متر است. پرباران‌ترین ماه در خارک آذر بوده و چهار ماه از سال؛ یعنی خرداد تا شهریور، بدون بارش است. میانگین رطوبت نسبی ۶۱٫۶درصد و مرطوب‌ترین ماه آن دی، ۷۲درصد و خشک‌ترین آن خرداد، ۴۹درصد است.
• منابع آبی: جزیره خارک از معدود جزایر خلیج فارس است که دارای آب شیرین فراوان بوده و آب مورد نیاز آن در طول تاریخ از طریق گودال‌های طبیعی، چاه‌ها، قنات‌ها و هدایت آب باران به سدهای کوچک تأمین می‌شده است. بازمانده‌های سامانه‌های گردآوری آب شامل راه‌آبه‌ها، چاه‌های سنگی عمیق و کاریزهای کهنسال در سراسر جزیره دیده می‌شود.
• پوشش گیاهی: پوشش گیاهی جزیره خارک به‌دلیل نبود خاک حاصل‌خیز، به‌طور عمده شامل درختان لیل، کنار، نخل، سپستان، گز، لوز انجیر هندی و انجیر معابد، کهور، استخودوس و مورخش است. درختان لیل که بسیار بزرگ و پرسایه هستند و ریشه‌های هوازی دارند، به فراوانی در سراسر جزیره دیده می‌شوند و آب و غذای خود را از باد و هوا دریافت می‌کنند. درختان سدر یا کنار نیز در جزیره می‌رویند، اما به‌دلیل شرایط زیست‌بومی، به اندازهٔ نمونه‌های موجود در دامنه‌های زاگرس بزرگ نمی‌شوند.
• حیات وحش: جزیره خارک زیستگاه گونه‌های جانوری از جمله آهو، بز عدانی، لاک‌پشت منقار عقابی و لاکپشت سبز، کاکایی، عقاب ماهیگیر، کلاغ هندی و پرندگان مهاجر است. در کنار آن‌ها آبزیانی چون ماهی‌ها، خرچنگ، میگو، کوسه پلنگی هم دیگر جانوران منحصربه‌فرد خارک را تشکیل می‌دهند. جمعیت کنونی آهوی خارک با حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ رأس، بیش از پنج برابر ظرفیت طبیعی جزیره برآورد می‌شود. به‌گفتهٔ مسئولان محیط زیست استان بوشهر، بخش عمدهٔ آهوها به‌صورت دستی تغذیه می‌شوند و سالانه حدود ۱۰۰ رأس از جزیره به مناطق حفاظت‌شده دیگر منتقل می‌شود تا تعادل اکوسیستم حفظ شود.

جمعیت‌شناسی

در سال ۱۳۳۵ش جمعیت جزیره خارک ۶۰۰ نفر گزارش شده است، اما پس از آغاز کار شرکت نفت در جزیره، عدهٔ زیادی به خارک مهاجرت کردند و جمعیت ۸۰۰۰ نفر برای آن در سال ۱۳۵۵ش گزارش شده است. جمعیت کنونی خارک نیز حدود ۸۰۰۰ نفر برآورد می‌شود. بر اساس منابع، هرچند بخشی از ساکنان جزیره خارک را مهندسین و نیروهای شاغل در شرکت‌های نفتی تشکیل می‌دهد، اما جزیره ساکنین بومی زیادی دارد. در گذشته معاش ساکنان این جزیره بیشتر از راه دریانوردی، ماهیگیری، تجارت و صید، به‌ویژه صید مروارید مشهور خارک بوده است.

فرهنگ بومی

مواد به‌کار رفته در غذاهای سنتی جزیره خارک نشان‌دهنده توجه ساکنان به سلامت و تهیه غذاهای سالم و مقوی است. ازجمله غذاهای سنتی این جزیره می‌توان به للک، قلیه‌ماهی، قلیه‌میگو، قیمه بوشهری، شکر پلو، رنگینک، دمی لخلاخ، نان قراپیچ، حلوای انگشت‌پیچ، نان گرده و نان تیری اشاره کرد.

جزیرهٔ خارک دارای موسیقی محلی و آداب‌ورسوم خاص خود است؛ ازجمله موسیقی لیوا که به اعتقاد برخی پژوهشگران، از آفریقا به خارک و کرانه‌های خلیج فارس رسوخ کرده و با آداب محلی تلفیق یافته و شکل ویژه‌ای پیدا کرده است. این موسیقی به‌صورت سنتی برای درمان نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است. به‌گفتهٔ مسئولان محلی، بسیاری از آداب‌ورسوم بومی در سال‌های اخیر تحت تأثیر گسترش صنعت و شهرنشینی به انزوا رفته و تلاش‌هایی برای احیای آنها در جریان است.

اقتصاد

جزیرهٔ خارک با وجود محدودیت‌های جغرافیایی و منابع آب زیرزمینی، در گذشته از رونق اقتصادی برخوردار بوده و از نظر تجارت، صید مروارید و پایگاه نظامی دارای اهمیت بوده است. منابع جغرافیایی و سفرنامه‌های دورهٔ اسلامی به رونق کشاورزی، تجارت و صید مروارید در این جزیره در ادوار مختلف اشاره کرده‌اند. محصولات عمدهٔ جزیره در گذشته شامل خرما، گندم، جو، عدس، پیاز، خربزه، انگور و لیموترش بوده است که انگور آن به خارج صادر می‌شد. امروزه لیموترش، پرتقال، نارنگی، موز، انجیر و ترنج در این جزیره از محصولات باغی هستند. وجود مروارید و رونق صید آن در جزیره باعث شده است که منابع متعددی از کیفیت و کمیت معادن مروارید در این منطقه سخن بگویند. با گذشت زمان، تحولاتی نظیر کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان به سواحل نفت‌خیز جنوب و غرب خلیج فارس، باعث رکود اقتصادی منطقه، گرایش به خودمصرفی در تولید و کاهش جمعیت شد. در آستانه ورود صنعت نفت به جزیره، بیشتر اهالی از طریق ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش می‌کردند.

جزیرهٔ خارک با وجود ظرفیت‌های گردشگری، به‌دلیل استقرار تأسیسات نفتی و نظامی، دارای محدودیت‌های امنیتی بوده و ورود به آن نیازمند مجوز ویژه است. در سال‌های اخیر مسئولان از فراهم‌سازی زیرساخت‌های گردشگری، اخذ مجوز احداث موزه و تلاش برای احیای آداب‌ورسوم محلی خبر داده‌اند. در حال حاضر سالانه بین ۳ تا ۵ هزار نفر در قالب راهیان نور از جزیره بازدید می‌کنند.

تأسیسات نفتی

خارک امروزه به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت خام ایران، حدود ۹۰درصد از صادرات نفتی کشور را انجام می‌دهد و نقشی حیاتی در تأمین درآمدهای ارزی ایران ایفا می‌کند. در این جزیره شرکت‌های پتروشیمی خارک، شرکت نفت فلات قارهٔ ایران و شرکت پایانه‌های نفتی ایران فعالیت می‌کنند.

بر اساس گزارش رسانه‌ها، ظرفیت ذخیره‌سازی نفت در این جزیره حدود ۳۰ تا ۳۴ میلیون بشکه برآورد شده است. خارک دارای ۵۵ مخزن ذخیره‌سازی و اختلاط نفت خام و ۹ اسکله عملیاتی برای بارگیری نفتکش‌ها است. اسکله غربی آذرپاد قابلیت پهلوگیری همزمان سه نفتکش غول‌پیکر و اسکله شرقی T، ظرفیت بارگیری شش نفتکش را دارد.

نفت خام استخراج‌شده از میادین بزرگ خشکی از جمله اهواز، مارون و گچساران از طریق خطوط لوله زیردریایی به مخازن خارک منتقل می‌شود. در حال‌حاضر نفت صادراتی از خارک به‌طور عمده به مقصد چین ارسال می‌شود. افزون بر صنعت نفت، شرکت پتروشیمی خارک در این جزیره فعال است و محصولاتی شامل متانول، گوگرد، پروپان، بوتان و نفتا تولید می‌کند.

در ۱۳۹۵ش پروژه ساخت مخازن ذخیره‌سازی نفت خام در نزدیک گناوه با ظرفیت ۱۰ میلیون بشکه برای پشتیبانی از خارک کلید خورد. همچنین پایانهٔ جایگزین جاسک در دریای عمان با ظرفیت محدود حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز، به عنوان مسیر جایگزین در نظر گرفته شده است. از ویژگی مهم جزیره خارک که آن را به‌عنوان محلی ممتاز برای ذخیره‌سازی و صادرات نفت خام تبدیل کرده، وجود ارتفاعات مناسب برای احداث مخازن نفت خام و همچنین نزدیکی به مناطق نفت‌خیز جنوب است.

آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری

جزیره خارک افزون بر جاذبه‌های طبیعی همچون ساحل زیبا با چشم‌انداز تأسیسات نفتی، نفتکش‌ها، مصنوعات صدفی و زیستگاه آزاد آهوان، دارای آثار تاریخی و باستانی متعددی است که به‌عنوان مقاصد گردشگری قابل توجه هستند. بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، کهن‌ترین آثار یافت‌شده در جزیره خارک شامل دو گور سنگی مربوط به هزار سال پیش از میلاد مربوط به دوران ایلامی و مقابر متعددی با نقش صلیب بر درگاه یا مدفن مسیحیان است. دیگر آثار باستانی جزیره عبارتند از: معبد یونانی با معماری یونانی، سنگ‌نبشته خط میخی هخامنشی که حدود ۲۴۰۰ سال قدمت دارد، آتشگاه، صومعه، کلیسای نسطوری، مسجد قدیمی، پلاک گچبری با نقش چلیپا مربوط به اواخر دوره ساسانی و بقعهٔ میرمحمد حنفیه با کاشی‌های مغول و بازسازی دورهٔ قاجار. این بقعه بر اساس اعتقاد ساکنان جزیره، مزار محمد بن حنفیه فرزند علی بن ابی‌طالب است، هرچند پژوهشگران انتساب آن را فاقد استناد تاریخی می‌دانند.

توسعهٔ جزیره خارک

برپایهٔ اسناد تاریخی ورود صنعت نفت به جزیرهٔ خارک نقطه‌عطفی در مسیر توسعه این منطقه محسوب می‌شود که از حدود ۱۳۳۵ش آغاز شد. این صنعت از آن سال تا امروز، تحولات گسترده و چندبعدی را در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی جزیره رقم زده است. شاخص‌هایی نظیر جمعیت، سطح آموزش، بهداشت، اشتغال و مهاجرت دستخوش دگرگونی اساسی شده و بافت شهری جدید با زیرساخت‌های مدرن آموزشی، بهداشتی و تجهیزات نوین شکل گرفته است. در این فرایند، بخش‌های صنعتی و خدماتی رونق یافته و در مقابل، بخش کشاورزی با رکود نسبی مواجه شده است. از نظر پژوهشگران ورود و تداوم فعالیت صنعت نفت در خارک، محرک اصلی تحول مثبت در معیشت و سبک زندگی ساکنان محسوب می‌شود. برای مثال پیش از ورود صنعت نفت، بیشتر ساختمان‌های جزیره خارک با مصالح بومی مانند سنگ، گچ و نخل یا غیربومی مانند چوب از هند و زنگبار ساخته می‌شد. بر اساس گزارشی در ۱۳۰۳ش، انگلیسی‌ها خانه‌های قدیمی را تخریب و مصالح آن را خارج کرده بودند. تعداد ساختمان‌ها در آن دوره حدود ۱۱۳ تا ۱۲۰ باب بود و مصالح تا ۱۳۳۵ش به‌طور عمده کم‌دوام و بی‌دوام بود؛ به‌گونه‌ای که حتی یک باب خانه مناسب برای استقرار کلانتری و بخشداری وجود نداشت. پس از ورود صنعت نفت، شرکت ملی نفت ابتدا چادر برپا کرد و سپس با رونق فعالیت‌ها، به ساخت مسکن بادوام اقدام نمود. پیش از طرح جامع در ۱۳۴۴ش، حدود ۱۹۰ منزل؛ ۷۰ باب برای کارمندان و ۱۲۰ باب برای کارگران، ساخته شد و پس از آن، تعداد منازل به ۳۷۵ باب افزایش یافت.

زیرساخت‌ها

1. حمل‌ونقل: در حال‌حاضر جزیره خارک دارای یک فرودگاه با باند پرواز است که در حملات ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش توسط آمریکا و اسراییل هدف قرار گرفت و به‌گفتهٔ منابع، به باند فرودگاه آسیب وارد شد. همچنین اسکله‌های متعدد بارگیری در دو سوی جزیره برای پهلوگیری نفتکش‌ها احداث شده است.
2. رفاهی و خدماتی: بر اساس گزارش‌ها، در جزیره خارک تأسیسات رفاهی و خدماتی برای ساکنان و کارکنان صنعت نفت پیش‌بینی شده است. بر اساس منابع، در این جزیره مدرسه، آب‌شیرن‌کن، بیمارستان و امکانات درمانی وجود دارد و امکانات مسکونی و رفاهی برای کارکنان شرکت نفت و خانواده‌های آنها فراهم شده است.
3. نظامی و پدافندی: جزیره خارک به‌دلیل اهمیت استراتژیک، به‌شدت تحت حفاظت بوده و پایگاه‌های نظامی، انبارهای مهمات و دارای پدافند چندلایه است و در جنگ رمضان، ایران، سیستم‌های موشکی هدایت‌شوندهٔ سطح به هوای دوش‌پرتاب را به جزیره منتقل کرده است.

تاب‌آوری در برابر بحران‌ها

برپایهٔ مسندات تاریخی جزیره خارک در طول تاریخ همواره در معرض تهدیدات نظامی و اقتصادی قرار داشته است. برای مثال در جنگ عراق با ایران، این جزیره دستکم ۲۸۸۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت، اما به‌گزارش منابع رسمی، صادرات نفت از خارک حتی برای یک روز نیز قطع نشد. این تداوم عملیات، حاصل هماهنگی کارکنان صنعت نفت، نیروهای نظامی و ساکنان محلی بود که با حداقل امکانات و در شرایط طاقت‌فرسا، تأسیسات را عملیاتی نگه داشتند. جزیره خارک در دوره تحریم‌های بین‌المللی نیز به نماد مقاومت اقتصادی ایران تبدیل شد. در سال‌های فشار حداکثری دولت آمریکا، نفتکش‌های ایرانی با استفاده از روش‌هایی مختلف همچنان درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین کردند.

در جریان جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران در رمضان ۱۴۰۴ش جزیره خارک به‌عنوان اصلی‌ترین پایانهٔ صادرات نفت ایران به یکی از حساس‌ترین خطوط مقدم تقابل نظامی و امنیتی تبدیل شد. با بسته‌شدن تنگه هرمز توسط ایران و توقف عبور نفتکش‌ها بدون مجوز تهران، اهمیت راهبردی خارک دوچندان شد؛ زیرا هرگونه اختلال در عملکرد این جزیره نه‌تنها اقتصاد ایران را با خطر مواجه می‌ساخت، بلکه به‌دلیل توقف صادرات نفت ایران در کنار سایر کشورهای خلیج فارس، بازار جهانی نفت را با بحران عمیق و بی‌سابقه‌ای روبه‌رو می‌کرد. آمریکا که خواهان بازگشایی تنگه هرمز و کاهش فشار بر اقتصاد جهانی و متحدان منطقه‌ای خود بود، جزیره خارک را به‌عنوان نقطهٔ فشار استراتژیک و اهرمی برای مذاکره با ایران مورد توجه قرار داد.

در همین چارچوب، آمریکا و اسراییل در بامداد ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش این جزیره را مورد حملهٔ شدید قرار دادند، اما زیرساخت‌های نفتی آسیب ندید. بر اساس گزارش رسانه‌ها فعالیت شرکت‌های نفتی در این پایانه صادراتی به روال عادی ادامه یافت و صادرات نفت بدون وقفه انجام شد. سپس احتمال حملهٔ زمینی به خارک به‌منظور تصرف تأسیسات نفتی و اعمال فشار بر تهران، به یکی از گزینه‌های مطرح در استراتژی نظامی آمریکا تبدیل شد. با این حال، ایران با استقرار تدابیر نظامی شدید در این جزیره و اتکا به تجربهٔ تاریخی جنگ نفتکش‌ها در ۸ سال جنگ عراق با ایران، خارک را به خط مقدمی غیرقابل نفوذ تبدیل کرد. در این چارچوب، خارک نه‌تنها به‌عنوان شریان حیاتی اقتصاد ایران، بلکه به‌عنوان نماد تاب‌آوری ایرانی و تقابل راهبردی میان دو طرف در جنگ رمضان ایفای نقش کرد.

جزیرهٔ خارک در آثار پژوهشگران

دربارهٔ خارک، تاریخچه آن و صنایع نفت و مشتقاتش در این جزیره پژوهش‌های متعددی انجام شده است؛ ازجمله:

• ثوابق و همکاران در مقاله «تأثیرات جمعیتی صنعت نفت بر جزیره خارک» (۱۳۹۹ش) به تغییرات جمعیتی و سیاست‌های دولت برای کنترل مهاجرت پرداخته است.
• لعبت‌فر در مقاله «طرح چم و تأثیر آن بر خارک»، تغییرات صنعتی جزیره را توضیح داده است.
• علی‌اکبر سرفراز در کتاب «راهنمای آثار جزیره خارک» توضیح مفصلی دربارهٔ سابقه تاریخی این جزیره ارائه داده است.
• جلال آل‌احمد در کتاب خود، «جزیره خارگ، درّ یتیم خلیج فارس» به پیشینه تاریخی جزیره به‌عنوان پایگاه تجاری و گذرگاه تمدن‌ها و مذاهب گوناگون پرداخته است. نویسنده در این اثر، تحولات ناشی از کشف و صادرات نفت را نیز گزارش کرده و کتاب را به‌عنوان یادداشتی از وضعیت مردم، گذشته، آداب محلی، افسانه‌ها و لهجه‌های جزیره ارائه داده است.

روز ملی جزیره خارک

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۱۵ دی، مصادف با سالروز خروج نیروهای هلندی از جزیره خارک، به‌عنوان روز ملی جزیره خارک نام‌گذاری شده است.

منابع

• «از تهدید تا اقدام؛ پشت‌پرده نقشه ترامپ برای تصرف خارک و پیامدهای آن برای ایران و آمریکا»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ آوریل ۲۰۲۶م.
• «افزایش ذخیره‌سازی نفت ایران ۱۰ میلیون بشکه»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
• «اهمیت استراتژیک جزیره خارک در جنگ ایران و آمریکا»، وب‌سایت اتحاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «پایانه صادراتی خارک»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «تجهیزات و زیرساخت‌های ایمنی فرودگاه شهدای جزیره خارگ ممیزی شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۴۰۲ش.
• «تصرف خارک و سناریوی حمله به شاهرگ نفتی ایران؛ از گزینه پرریسک ترامپ و هشدارهای تهران چه می‌دانیم؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مارچ ۲۰۲۶م.
• توکلی، زهره، «جزیره خارگ» وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۲ش.
• «جزئیات حمله آمریکا به جزیره خارگ؛ به تأسیسات نفتی آسیبی وارد نشد»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «جزیره خارک کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۰۴۵ش.
• «جزیره خارگ، نماد مقاومت ایران کجاست؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «جزیره خارگ»، وب‌سایت خارک نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
• جغرافیای جزایر ایرانی خلی جفارس: استان بوشهر (جزایر خارک، خارکو، شیف، امالکرم، جبرین، نخیلو، فارسی)، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۱ش.
• «چرا جزیره خارک برای ایران و اقتصاد جهان حیاتی است؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مارچ ۲۰۲۶م.
• حیدری، احد، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی دربارهٔ انتساب دو گورصخره‌ای بزرگ و نام جزیرهٔ خارک»، مجلهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال دهم، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۹ش.
• «خارک؛ تاج نفت ایران در تیررس جنگ»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسنفد ۱۴۰۴ش.
• «خارک؛ جزیره ممنوعه ایران در آتش جنگ | مروارید یتیم خلیج فارس، ستون فقرات اقتصادی کشور است | ۹۰ درصد از صادرات نفت خام ایران از خارک ترانزیت می‌شود»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «خارگ، جزیره مذاهب و الگوی وحدت اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۴ فرودین ۱۴۰۲ش.
• «خارگ جزیره مقاومت و ایستادگی؛ از دفاع مقدس تا جنگ رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «خارگ چقدر قدمت تاریخی دارد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۴۰۴ش.
• «خارگ؛ قلب تپنده صادرات نفت و پتروشیمی ایران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• رحمانی، بهرام، «روز پانزدهم جنگ»، وب‌سایت اشتراک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «روز ملی جزیره خارگ»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۹ش.
• «زیرساخت‌های گسترده‌ای از جمله مخازن ذخیره‌سازی، خطوط لوله و پایانه‌های بارگیری دریایی را در خود جای داده است»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مارچ ۲۰۲۶م.
• «زیستگاه خارگ محدود است؛ جمعیت آهوها ۵ برابر ظرفیت جزیره»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.
• سعادت‌مند، مرضیه و دیگران، «انتخاب جزیرهٔ خارک به‌عنوان تبعیدگاه در دههٔ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ش»، مجلهٔ گنجینه اسناد، شمارهٔ ۱۲۲، ۱۴۰۰ش.
• سعیدی نیا، حبیب‌الله و لعبت فر، احمد، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی، اجتماعی مناطق شمالی خلیج فارس؛ مطالعه موردی خارک (۱۳۵۵–۱۳۳۵ش/۱۹۷۶–۱۹۵۶)»، مجلهٔ گنجینه اسناد، شمارهٔ ۱۰۳، ۱۳۹۵ش.
• «شرایط در جزیره خارگ تحت کنترل است؛ دشمن به اهداف خود نرسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «شریان نفت ایران زیر آتش؛ سرنوشت خارک پس از بمباران چه می‌شود؟»، وب‌سایت دویچه‌وله، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش؛
• «صادرات نفت از پایانه جاسک؛ شکست تحریم نفت ایران»، وب‌سایت ایران پرس، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۰ش.
• طرفداری، علی محمد، «خارک»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۸ش.
• فروغی، محمدحسین، «جایگاه نفت در تحول هویتی جزیره خارک»، مجلهٔ تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
• مردای غیاث‌آبادی، رضا، «یادداشت‌های خارک: سمت‌نما و تخته‌نردهای سنگی نویافته»، وب‌سایت پژوهش‌های ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ مارچ ۲۰۰۸م.
• «نقش خارگ در معادلات منطقه‌ای و شکست راهبردهای اطلاعاتی غرب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶ فرودین ۱۴۰۵ش.
• «هرگونه ماجراجویی در خارک به شکست راهبردی دشمن منجر می‌شود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فرودین ۱۴۰۵ش.
• «۱۵ دیماه روز ملی جزیره خارگ»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
• Council on Foreign Relation "Kharg Island: Iran’s Oil Lifeline and a Tempting U.S. Target»،