تاب‌آوری

تاب آوری؛ توانایی سازگار ماندن در شرایط سخت و تغییر مسیر دادن به شرایط جدید.

تاب‌آوری (Resilience)، به‌معنای اشتیاق و ذهنی باز برای یادگیری و رشد است. این واژه همچنین به توانایی ریسک کردن انسان‌ها اشاره دارد در صورتی‌که باور دارند می‌توانند از پس عواقب آنها نیز برآیند. آدمی باید آگاه باشد که تاب‌آوری، آنها را در برابر شکست مصون نمی‌کند، بلکه به آنها اطمینان می‌دهد که در صورت شکست، دوباره توانایی گذر کردن و مدیریت را خواهند داشت.

مفهوم‌شناسی

تاب‌آوری در لغت به‌معنای، صبوری، شکیبایی، بر خود هموار کردن، تحمل کردن و طاقت آوردن است. تاب‌آوری در علم بوم‌شناسی به‌معنای توانایی سیستم‌ها در جذب تغییرات و ایستادگی در برابر آنها است. در علوم پایه و مهندسی به‌عنوان یک ویژگی سرعتی محسوب شده و به‌معنای مدت زمانی است که صرف‌نظر از نوسان مورد نیاز پس از بروز تنش، یک سازه یا سیستم، به حالت تعادل اولیه بر می‌گردد. در علم روان‌شناسی، تاب‌آوری به‌معنای توانایی افراد در تطبیق مناسب با شرایط تنش‌زا و دشواری‌های زندگی است. در علوم مدیریتی و رفتار سازمانی، تاب‌آوری به‌عنوان یک فرایند به‌معنای ظرفیت مردم و سیستم‌ها است که عملکرد سازمانی را تسهیل کرده و روابط کارکردی را با وجود آشفتگی‌ها حفظ می‌کنند. در علوم اقتصادی به دو صورت ایستا و پویا تعریف شده است.

در رابطه با انسان‌ها نیز تاب‌آوری به‌معنای انعطاف‌پذیری در تفکرات، احساسات و رفتارها در مواجهه با سختی‌های زندگی و دوره‌های طولانی فشار است که پس از طی بحران، قوی‌تر، داناتر و توانمندتر شده باشد. در علوم اجتماعی تاب‌آوری شامل ظرفیت پیش‌بینی، آماده‌سازی، مداخله و تطبیق یک جامعه با شرایط متغیر است و به تقویت همبستگی اجتماعی در برابر چالش‌های ملی نیز تعریف شده است. تاب‌آوری دارای کاربردهای مختلف چون تاب‌آوری فردی، خانوادگی، سازمانی، فرهنگی، اقتصادی، زیست‌محیطی، حکمرانی و ملی است.

چالش‌ها

آدمی، در زندگی خود همواره با چالش‌های متعددی مواجه می‌شود. در برخی مواقع، اتفاقاتی در زندگی رخ می‌دهند که به‌صورت مرتب، تاب‌آوری انسان را با چالش روبه‌رو می‌کند و هیچ انسانی از این قاعده مستثنا نیست. علاوه بر حوادث غیرمترقبه و خارج از انتظار، برخی شرایط بلندمدت نیز آدمی را تحت فشار قرار داده و او را به‌سمت ناامیدی سوق می‌دهند و تاب‌آوری انسان را به چالش می‌کشد.

تفاوت تاب‌آوری با مفاهیم مشابه

• مقاومت: رویکردی ایستا و واکنشی است که بر ایستادگی فیزیکی در برابر فشار تأکید دارد. سیستمی که صرفاً مقاومت می‌کند، انرژی خود را در تقابل با نیروی مهاجم مستهلک می‌سازد.
• انعطاف‌پذیری: ناظر بر ظرفیت تغییر شکل موقتی و سطحی در برابر تکانه‌هاست.
• انطباق‌پذیری: فرایندی شناختی است که سازگاری با تغییرات محیطی را مدنظر قرار می‌دهد.

در مقابل، تاب‌آوری توانایی یک سیستم برای جذب شوک، بهبود سریع، یادگیری از بحران و بازگشت به مسیر توسعه تکامل‌یافته‌تر پس از وقوع اختلال است.

افراد تاب‌آور

افراد تاب‌آور، نسبت به موقعیت، آگاه و هشیار بوده و احساسات و هیجانات خود را می‌شناسند. آنها، از علت این احساسات نیز باخبر هستند و در نتیجه توانایی مدیریت هیجان‌های خود را به شیوهٔ سالم دارند. افراد تاب‌آور، علاوه بر آن، توانایی درک احساسات و رفتارهای اطرافیان را نیز داشته و بنابراین بر خود، محیط و اطرافیان خود، تأثیری مثبت می‌گذارند. آنها، موانع زندگی را بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی آدمی می‌دانند. از دیگر ویژگی‌های این افراد می‌توان به پذیرفتن سهم خود در امور زندگی همراه با مسئولیت اشاره کرد. آنها، بر این باورند که انجام هر عملی، دارای بازتابی در زندگی است. هرچند، برخی از عوامل خارج از کنترل آدمی است مانند بلایای طبیعی.

افراد تاب‌آور، علاوه بر شناسایی و تشخیص علت مسائل، به دنبال راه‌حلی برای آنها نیز هستند. در حقیقت، این‌گونه از افراد، از توانایی حل مسئله برخودار بوده و راه‌حل‌های مناسب، مفید، امن و مطمئنی را ارائه می‌دهند.

افراد تاب‌آور، همچنین، ارتباطات محکم اجتماعی داشته و از شبکهٔ حمایتی و عاطفی محکمی برخودار هستند. این ارتباطات به آنها کمک می‌کند تا دربارهٔ نگرانی‌ها و چالش‌های خود با افراد دیگر صحبت کرده و از مشورت، همدلی و همراهی آنها بهره‌مند شوند.

این گروه از افراد، همواره خود را فردی ارزشمند و قابل احترام می‌دانند و برای خود و توانایی‌های پرورش‌یافتهٔ خود، ارزش قائل هستند.

از دیگر ویژگی‌های افراد تاب‌آور خوش‌بینی و اعتقاد راسخ به آینده‌ای بهتر است. آنها، احساس امید، هدفمندی و باور به زندگی و آیندهٔ خود را کنترل کرده و با موانع و مشکلات متعدد نیز متوقف نمی‌شوند.

پرورش تاب‌آوری در خود

کارشناسان معتقدند که تمامی انسان‌ها توانایی پرورش تاب‌آوری در خود را دارند و برای انجام آن، باید مراحلی را طی کنند:

1. بازسازی افکار: افراد تاب آور، توانایی دیدن موقعیت‌های منفی را نیز دارند، با این تفاوت که نگاه آنها به این موقعیت‌ها منفی نبوده و در پی درس گرفتن و مقابله با آنها هستند. کارشناسان معتقدند که تمرکز بر کارهای مثبت، آدمی را از تفکرات منفی و بازدارنده دور می‌کند.
2. مشاوره با فردی همراه و حمایتگر: به اشتراک‌گذاری مشکلات با یک دوست یا یک مشاور، احساسِ بودن در کنار فردی حامی را به افراد داده و همین موضوع، تاب‌آوری فرد را افزایش می‌دهد.
3. تمرکز روی کارهایی که بر آنها کنترل دارد: در زمان مواجهه با مشکلات، آدمی به‌راحتی تحت تأثیر چیزهای خارج از کنترل قرار می‌گیرد. برداشتن گام‌های واقع‌بینانه، در راستای بهبود شرایط، حس تاب‌آوری را در افراد تقویت می‌کند.
4. مدیریت استرس: انجام اقدامات و رفتارهایی همچون خواب کافی، ورزش، بازسازی شناختی، تمرینات تنفسی، نوشتن و بلند خواندن، یادگیری تکنیک‌های بیوفیدبک، تمرین برقراری ارتباط مؤثر، حل مسئله و تمرینات فیزیکی به آدمی کمک می‌کنند تا در شرایط بحران، با استرس و نگرانی‌های پیش‌آمده مقابله کنند.

تاب‌آوری زنان

کارشناسان بر این باورند که تجربهٔ استرس در زندگی اجتناب‌ناپذیر است؛ بنابراین، مدیریت آن حائز اهمیت فراوانی است. استرس، در زنان و مردان، به‌صورت‌های متفاوتی بروز کرده و بسیاری از تجارب مرتبط با آن، مانند بیماری استرس پس از حادثه، افسردگی و اضطراب، در میان زنان شیوع بیشتری دارد. به‌همین دلیل، برخی از کارشناسان، راهبردهایی را در راستای پرورش تاب‌آوری در زنان ارائه کرده‌اند:

1. شناختن نشانه‌های استرس: بدن انسان، در هنگام مواجهه با فشار و استرس، سیگنال‌هایی همچون سردرد، عدم تمرکز، انقباض عضلات و درد معده ارسال می‌کند. شناخت این نشانه‌ها و نام‌گذاری آنها، در تاب‌آوری در برابر شرایط استرس‌زا، کمک‌کننده هستند.
2. خجالت نکشیدن از احساس ناراحتی: از جمله راه‌های افزایش تاب‌آوری در زنان، عادت کردن به احساس ناراحتی است. آنها باید ناراحتی را نیز همچون سایر احساسات، پذیرفته و از ابراز نظر مخالف یا هر آن چیزی که آنها را معذب می‌کند، خجالت نکشند.
3. اختصاص دادن زمانی مشخص به خود: زنان، باید همچون سایر افراد در جامعه، به‌صورت روتین روزانه، از خود مراقبت کنند؛ برای مثال، زمان معینی را به ورزش کردن، خوردن غذاهای سالم و کتاب خواندن اختصاص دهند.
4. پیدا کردن دوستان جدید: صحبت کردن با دوستان جدید و قدیمی، به افراد احساس آرامش و اعتماد به نفس می‌دهد.

تاب‌آوری سالمندان

تاب‌آوری سالمندان، عاملی کلیدی در بهبود سلامت و کاهش مشکلات ناشی از بیماری‌های مزمن در آنها است. این موضوع، به افراد مسن کمک می‌کند تا توانایی سازگاری مثبت در هنگام مواجهه با ناملایمات را در خود بهبود ببخشند. تاب‌آوری، همچنین، به افراد سالمند کمک می‌کند تا پس از گذار از ناملایمات، سلامت جسمی و روانی بهتری را نیز در زندگی داشته باشند.

تاب‌آوری کودکان

تاب‌آوری کودک، تحت تأثیر عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی است. برخی عوامل تقویت کننده تاب‌آوری کودکان عبارتند از:

1. توجه به جنبه‌های مثبت مسائل؛
2. انجام فعالیت‌های جدید و کسب تجربیات مختلف؛
3. کسب مهارت مقابله با استرس و حفظ آرامش؛
4. ایجاد ارتباط عاطفی قوی با کودک و نوجوان؛
5. حمایت بدون قید و شرط والدین از کودکان؛
6. قدرت پذیرش اشتباه و تقویت روحیهٔ یادگیری؛
7. بر قراری ارتباط نزدیک میان کودک با معلم و مربی.

تاب‌آوری در ادبیات فارسی

اصطلاح تاب‌آوری در اَشکال مختلف آن، در بسیاری از اشعار فارسی‌زبانان به کار رفته است؛ برای مثال، سعدی می‌گوید:

ز درد عشق تو دوشم امید صبح نبود

اسیر هجر چه تاب شب دراز آرد؟

حافظ نیز این عبارت را در شعر خود به کار گرفته است:

گفتمش مگذر زمانی گفت معذورم بدار

خانه پروردی چه تاب آرد غم چندین غریب

منابع

• «بررسی تاب‌آوری کودکان و شیوهٔ پرورش آن»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایرانیان، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «تاب‌آوری به چه معناست؟»، وب‌سایت مرکز خدمات روان‌شناسی و مشاورهٔ احیا، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «تاب‌آوری چیست و چرا اهمیت دارد؟»، وب‌سایت ایران تلنت، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• حافظ، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «راه‌های پرورش تاب‌آوری زنان»، وب‌سایت خانه تاب‌آوری ایرانیان، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• سعدی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• غیاثوند، ابوالفضل و عبدالشاه، فاطمه، «شاخص‌های تاب‌آوری اقتصادی»، نشریهٔ روند (روند پژوهش‌های اقتصادی)، دوره ۲۲، شماره ۷۱، ۱۳۹۴ش.
• «ضرورت توجه به نقش تاب‌آوری سالمندان»، پایگاه خبری سلامت نیوز، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• نصر اصفهانی، علیرضا؛ لسان طوسی، فهیمه؛ نجفی رستاقی، حیدر؛ برومند کاخکی، احمد، «مقدمه‌ای بر تصویر ایران تاب‌آور»، تهران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (شماره مسلسل ۲۰۱۷۶)، ۱۴۰۳ش.
• «مفهوم تاب‌آوری چیست؟»، وب‌سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اخبار، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• مقدسی، محمد رضا، «تاب‌آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانه تاب‌آوران ایران، تاریخ بازدید: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• مقدسی، محمدرضا و نزاکت الحسینی، مرضیه، تاب‌آوری، اقدام در کوچینگ، تهران، پروچستا، ۱۳۹۸ش.
• Rose, Adam Z, Economic Resilience to Disasters, Published Articles and Papers, 2009, P75.