پرش به محتوا

جشن شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
جز ویکی سازی
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.{{سخ}}جشن شب یلدا آیینی کهن در [[فرهنگ ایرانی]] و فارسی‌زبانان است که در پایان [[آذرماه]] برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی [[ایران]] و [[افغانستان]] در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس]] یونسکو جای گرفت.
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.
 
جشن شب یلدا آیینی کهن در [[فرهنگ ایرانی]] و فارسی‌زبانان است که در پایان [[آذرماه]] برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی [[ایران]] و [[افغانستان]] در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس]] یونسکو جای گرفت.


== پیشینه ==
== پیشینه ==
خط ۳۵: خط ۳۷:
# '''[[قزوین]]:''' «[[شب‌چره]]» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج [[سبزی‌پلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.
# '''[[قزوین]]:''' «[[شب‌چره]]» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج [[سبزی‌پلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.
# '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شال‌اندازی]] است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «[[گندم‌شیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
# '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شال‌اندازی]] است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «[[گندم‌شیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
== خوان یلدا ==
ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را [[جشن]] می‌گیرند و مهمانی خانوادگی برگزار می‌کنند. خانواده‌های ایرانی برای [[جشن شب یلدا]]، [[آجیل]] و انواع خوراکی‌ها و میوه‌ها، به‌ویژه [[انار]] و هندوانه را آماده می‌کنند و تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان [[خانواده]]، گوش می‌سپارند و گاهی دیوان حافظ و [[شاهنامه]] می‌خوانند. در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و افراد خانواده به گرد آن جمع می‌شوند و از این راه بر [[مهربانی]] و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. در سفره یلدا، [[خوراک|خوراک‌ها]] و نوشیدنی‌هایی گذاشته می‌شود تا شکرانه‌ای بر نعمت‌های خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و [[شادی]] و چشیدن مزه‌ها وخوردنی‌های گوناگون می‌کوشیدند تا عمر طولانی‌ترین شب سال را به‌سر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛŒÙ„دا%C2»-بیاموزیم افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
== شب یلدا در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی ==
خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، [[آداب]] و رسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند. در [[خراسان]] از مراسم شب چله با عنوان چله‌نشینی یاد می‌کنند و در گذشته، لبو، [[شلغم]] و شیرینی مخصوصی به‌نام «کَف» را برای این شب آماده می‌کردند. [[شیراز|شیرازی‌ها]] حافظ‌خوانی در شب چله را فراموش نمی‌کنند و سفره‌ای رنگارنگ با انواع خوراکی‌ها در این شب می‌گسترانند. همدانی‌ها فال سوزن می‌گرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا می‌نهادند. جمع شدن دور [[کرسی]] و «نَقل‌اندازی» (تعریف داستان‌های شفاهی) در گرگان و شب‌چَره (میوه‌های سرخ‌رنگ) و سبزی‌پلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>
== شب یلدای عروس ==
در مناطق مختلف [[ایران]] برای نوعروس‌ها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروس‌شان هدیه‌هایی را آماده کرده و به خانه او می‌برند. «خوانچه چله» یا هدیه‌های «شب‌چله‌ای» را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند. خانواده داماد، طبق‌ها را روی سر گرفته و راهی [[خانه]] عروس می‌شوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع [[آجیل]] و میوه‌های تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوش‌رنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعه‌ای [[طلا]] و گاهی یک [[دیوان حافظ]]. تزئین ویژهٔ [[هدیه]] شب یلدای عروس با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو [[خانواده]] وجود دارد و در این شب، تقویت می‌شود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>
== آیین‌های شب یلدا ==
برخی عوامل ماندگاری و دوام این شب در افغانستان به شرح ذیل است: 1. شب زایش مهر؛ 2. طولانی‌ترین شب سال (نشانی از پایان شبی شوم)؛ 3. پایان برداشت صیفی‌جات و استراحت کشاورزان؛<ref>تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.</ref>  4. اندیشۀ وحدت و اِقبال عمومی مردم؛<ref>شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص103.</ref> 5. آمیخته شدن این شب با آموزه‌های دینی همچون صله‌رحم و تلاوت قرآن.<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.</ref>
در این رویداد، هویت فرهنگی، طبیعت، مهمان‌نوازی، احترام به زنان، دوستی، تنوع فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز گرامی داشته می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref>  دیدوبازدید خانوادگی، شب‌نشینی، تفأل و قصه‌خوانی از دیگر مزایایی است که این شب به‌همراه دارد.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref>
1. شب‌نشینی و مهمانی: شب‌نشینی شب یلدا از مهم‌ترین رسوم در افغانستان است، این شب‌نشینی را می‌توان جشن گردهمایی خانواده‌ها دانست که خویشاوندان نزد بزرگ خاندان جمع می‌شوند.<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.</ref>  جشن، شادی و خوردن میوه، شیرینی و تنقلات از آیین‌های شب یلدا است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.</ref>  بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دست‌های خود را بالا برده و آمین می‌گویند.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>
2. شعر‌خوانی و قصه‌گویی: در این شب، کتاب شعر و قصه‌های حماسی و اساطیری به‌ویژه شاهنامه، خوانده می‌شود. در گذشته شاعران در این شب اشعار خود را در مجالس خوانده و این رسم تا حدودی باقی ‌مانده است، به‌طوری‌که خانۀ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژۀ شب یلدا را با قصه‌گویی و شعرخوانی گرامی می‌دارد. در کنار شاهنامه، خوانش حملۀ حیدری که مجموعۀ اشعاری در مدح امام علی است در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.<ref>[https://www.talab.org/art/history/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.html «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.]</ref>  در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتاب‌خوانی در این شب پررنگ‌تر بود.<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.</ref>  حافظ‌خوانی نیز در این شب، میان مردم افغانستان، همچون عید نوروز، رایج است.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>
3. شب‌چَره: در افغانستان در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و خوراکی‌هایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت مغز است در آن گذاشته می‌شود. گاهی شمار این خوراکی‌ها از هفت بیشتر می‌شود؛ افزون بر این موارد شیرینی‌های سنّتی و غیر سنّتی نیز تهیه می‌شوند. انار، هندوانه و انگور از میوه‌های ویژۀ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و این دو نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شب‌چَره همچنین دانه‌هایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکل‌گشا، شامل تخمه‌های کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز شامل می‌شود. در کنار این‌ها میوه‌های خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و توت خشک، برگۀ زردآلو و سنجد قرار می‌گیرد.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.</ref>  هندوانه به‌عنوان مهم‌ترین میوۀ این شب در بالای سبد میوه به نشانۀ چرخۀ زندگی قرار می‌گیرد.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>  در کنار این خوراکی‌ها، آب به نشان پاکی و میوه‌های قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref>  عقیده بر این است که خوردن میوه‌هایی همچون انار و هندوانه در این شب به‌نوعی ضامن سلامت انسان‌ها در طول سال است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref>
4. شب چله‌ای: از دیگر رسوم متداول این شب در افغانستان بردن هدیه برای نوعروسان است که هنوز زندگی مشترک خود را آغاز نکرده‌اند. شب چلهای شامل هدیه و انواع خوراکی و شیرینی است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.</ref>  به این هدیه شب یلدا در افغانستان خوانچه نیز گفته می‌شود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.</ref>  در افغانستان خانوادۀ داماد برای عروس خود، لباس‌های زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکی‌هایی همچون زولبیا، ماهی، میوه‌های فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانۀ پدر عروس می‌برند.<ref>[https://idat.ir/@beytoote/4747-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.]</ref>
5. تفأل زدن: تفأل زدن به قرآن و حافظ از دیگر مراسم‌های این شب است، دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس می‌دانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملۀ سیاهی اهریمن به فرشتۀ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثی کردن این پلیدی داشتند.<ref>شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص100.</ref>  یکی از سنت‌هایی که در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه ‌شده است خواندن اشعار حافظ و تفأل به دیوان حافظ است. هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز می‌کند و از بزرگ خانواده می‌خواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند، اعتقاد بر این است آنچه در این شعر بیان‌ می‌شود تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.<ref>[https://www.bitlanders.com/blogs/yalda-night-in-afghanistan/58851 "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.]</ref>


== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا ==
== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا ==
جشن شب یلدا فراتر از [[ایران]] برگزار شده و در [[ایران فرهنگی]] تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای [[آسیای مرکزی]] و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از [[جشن شب یلدا]] ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا [[عید نادروغان]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
جشن شب یلدا فراتر از [[ایران]] برگزار شده و در [[ایران فرهنگی]] تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای [[آسیای مرکزی]] و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از جشن شب یلدا ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا [[عید نادروغان]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
!'''منطقه/کشور'''
!'''منطقه/کشور'''
خط ۹۶: خط ۱۲۲:


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
خط ۱۰۷: خط ۱۳۲:
* «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
* «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
* یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
* یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
{{پایان منابع}}
 
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
* حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
* صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
* عنصری بلخی، حسن، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
 
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
* انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره 204، دی 1387ش.
* باقریان، نجمه، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، پیام زن، شماره 261، 1392ش.
* پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره 57، 1387ش.
* تلیانی، بیژن، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره 8، دی1385ش.
* جشن شب «یلدا» در افغانستان، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
* جم، پدرام، «یلدا»، جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول، 1398ش.
* «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، وب‌سایت UNESCO، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
* «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: 12 آذر 1401ش.
* شایسته رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره 39، 1390ش.
* شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 27، 1390ش.
* صنوبری، حسن، «از غزل‎های سرخ «شهید بلخی دوم»، شهرستان ادب»، تاریخ بارگذاری: 10 بهمن 1395.
* عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، چیستا، شماره 15، 1361ش.
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
* مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره 19، شماره 34، 1401ش.
* «یلدا حریف این‌همه سختی شود مگر!»، وب‌سایت موسسه فرهنگی اکو، تاریخ بارگذاری: 6 دی 1400.
* «یلدا یا شب «چله» در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایرنا، تاریخ بارگذاری: 3 آذر 1400ش.
* «یلدا در ادبیات فارسی؛ از سده چهارم تا اشعار معاصر»، وب‌سایت بلاغ نیوز، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
* "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022”, TEHRAN TIMES, upload date: 19 December 2020.
* "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم, last visited: 5 December 2022.
* "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
* "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan”, Aamaj News, upload date: 21 December 2019.
* "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
* "Yalda”, Persian word a day, upload date: 21 December 2013.
* Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019

نسخهٔ ۱۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۵۸

جشن شب یلدا؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.

جشن شب یلدا آیینی کهن در فرهنگ ایرانی و فارسی‌زبانان است که در پایان آذرماه برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی ایران و افغانستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو جای گرفت.

پیشینه

پیشینهٔ جشن شب یلدا به سنت‌های ایران باستان بازمی‌گردد؛ جشنی که ریشهٔ نام آن از واژهٔ سریانی یلدا به‌معنای میلاد و زایش گرفته شده[۱] و در تفسیرهای تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند یافته است. این آیین در چارچوب گاه‌شمار خورشیدی و آیین‌های مرتبط با دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.[۲] با گذر زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی و مذهبی آن دگرگون یا کمرنگ شد، اما جشن شب یلدا که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به‌عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافت.[۳]

فلسفهٔ برگزاری

فلسفهٔ برگزاری جشن شب یلدا در پیوند با تجربهٔ زیستی جوامع کشاورزی ایران شکل گرفته است؛ جوامعی که دگرگونی‌های فصلی را مبنای تنظیم زندگی خود قرار می‌دادند و افزایش تدریجی روشنایی پس از بلندترین شب سال را نشانه‌ای از آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت می‌دانستند. این برداشت طبیعی، در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نماد آیینی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. در چارچوب کیهان‌شناسی ایران باستان که روشنایی و تاریکی را به نیروهای متقابل نسبت می‌داد، برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این مناسبت، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی تلقی می‌شد.[۴]

کارکردهای اجتماعی

  1. جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ جوامع کشاورزی دانسته می‌شود؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم می‌کرد.
  2. خصلت مردمی و غیررسمی این جشن نیز در تداوم آن نقش داشته است؛ زیرا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است.
  3. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوه‌ای از تکریم سالمندان و تقویت صله‌رحم به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم می‌آورد؛ از این‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است.[۵]
  4. همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده که بیانگر نقش این جشن در تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی در فرهنگ ایرانی بوده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود. این ویژگی‌ها نشان‌دهندهٔ کارکرد نمادین جشن در تقویت همبستگی اجتماعی است.[۶]

همسازی با تحولات دینی

جشن شب یلدا پس از ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و در فرایند تحولات دینی، با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد. این جشن به‌دلیل ماهیت مردمی و غیرآیین‌نامه‌ای خود و تأکید بر گردهمایی خانوادگی، دیدار خویشان و تقویت پیوندهای اجتماعی، با مفاهیمی مانند صله رحم و جایگاه خانواده در فرهنگ اسلامی هم‌خوانی داشت و ازاین‌رو تعارض بنیادینی با آموزه‌های دینی پیدا نکرد. به‌همین دلیل، بدون وابستگی به نهادهای رسمی مذهبی، در بستر فرهنگ عمومی استمرار یافت. همچنین، هم‌زمانی این جشن با آیین‌های میلاد در سنت مسیحی، در دوره‌هایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران می‌زیستند، زمینه‌هایی از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایه‌های مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.[۷]

آیین‌ها و رسوم جشن شب یلدا

جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته‌اند. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها گردهمایی خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، میوه‌های خشک، آجیل و شیرینی مصرف می‌شود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد برکت و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.[۸]

شاهنامه‌خوانی، خواندن غزل‌هایی از دیوان حافظ و گرفتن فال حافظ نیز از رسوم رایج این جشن به‌شمار می‌رود و کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد.[۹] از آیین‌های مرتبط با این جشن، رسم «خوانچهٔ چله» برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی شامل میوه، شیرینی، پوشاک، زیورآلات و دیوان حافظ به خانهٔ عروس می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود.[۱۰] در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب یا بسته‌های خوراکی در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.[۱۱]

آداب‌ورسوم محلی جشن شب یلدا

جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیین‌های بومی برگزار می‌شود:

  1. خراسان رضوی و جنوبی: یکی از آیین‌های شاخص این جشن، کف‌زنی است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه چوبک را جوشانده و در ظرفی بزرگ می‌ریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوب‌های مخصوص آن‌قدر هم می‌زنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آماده‌شده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم می‌شود. شاهنامه‌خوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد.
  2. اصفهان: خانواده‌ها در خانه بزرگ‌ترها گرد می‌آیند، سفره‌ای با هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه می‌گسترانند، شاهنامه‌خوانی و فال حافظ انجام می‌شود و گاه برای تازه‌عروس «خوانچه» فرستاده می‌شود.
  3. آذربایجان شرقی و غربی: رسم شاخص این منطقه فرستادن خوانچهٔ آراسته برای تازه‌عروس یا نامزد است. در این خوانچه، هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایای مختلف قرار می‌دهند که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.
  4. کردستان: خانواده‌ها گرد هم می‌آیند و بیشتر غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک برای پذیرایی آماده می‌کنند. شب‌نشینی و گفت‌وگو بخش اصلی مراسم است.
  5. گلستان (دشت گرگان): در گلستان خانواده‌ها پیرامون کرسی جمع می‌شوند، نقل‌اندازی[۱۲] و شاهنامه‌خوانی انجام می‌شود و از میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک و کندس و شیرینی‌های بومی پذیرایی می‌کنند.
  6. فارس: سفرهٔ یلدا در شیراز گسترده و رنگین است. حافظ‌خوانی رسم اصلی این شب به‌شمار می‌رود و اعضای خانواده با گرفتن فال حافظ و صرف خوراکی‌هایی مانند مرکبات، خرما و رنگینک شب‌نشینی می‌کنند.
  7. همدان: یکی از رسوم شاخص این منطقه فال سوزن است؛ پس از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به‌عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود. مصرف گردو، کشمش و تنقلات محلی نیز رایج است.
  8. اردبیل: خانواده‌ها تا پاسی از شب گرد هم می‌نشینند و با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهی‌پلو شب را سپری می‌کنند. برای تازه‌عروس نیز هدایایی همراه با هندوانه تزیین‌شده فرستاده می‌شود.
  9. گیلان: مردم خوردن هندوانه را مایهٔ سلامت در زمستان می‌دانند. خوراکی محلی «آوکونوس»[۱۳] از پیش در خمره تهیه می‌شود. در خانواده‌هایی که تازه‌داماد دارند، طَبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس فرستاده می‌شود.
  10. خوزستان: در برخی مناطق خوزستان روایت افسانه‌ای حضور «قارون» در این شب نقل می‌شود. خانواده‌ها با گردهمایی، شوخی و پذیرایی از آجیل، خرما و شیرینی شب را به صبح می‌رسانند.
  11. قزوین: «شب‌چره» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج سبزی‌پلو با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.
  12. لرستان: این شب با نام «شو اول قاره» معروف بوده و آیین شاخص آن شال‌اندازی است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «گندم‌شیره» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.[۱۴]

خوان یلدا

ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را جشن می‌گیرند و مهمانی خانوادگی برگزار می‌کنند. خانواده‌های ایرانی برای جشن شب یلدا، آجیل و انواع خوراکی‌ها و میوه‌ها، به‌ویژه انار و هندوانه را آماده می‌کنند و تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان خانواده، گوش می‌سپارند و گاهی دیوان حافظ و شاهنامه می‌خوانند. در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و افراد خانواده به گرد آن جمع می‌شوند و از این راه بر مهربانی و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. در سفره یلدا، خوراک‌ها و نوشیدنی‌هایی گذاشته می‌شود تا شکرانه‌ای بر نعمت‌های خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و شادی و چشیدن مزه‌ها وخوردنی‌های گوناگون می‌کوشیدند تا عمر طولانی‌ترین شب سال را به‌سر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.[۱۵]

شب یلدا در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی

خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، آداب و رسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند. در خراسان از مراسم شب چله با عنوان چله‌نشینی یاد می‌کنند و در گذشته، لبو، شلغم و شیرینی مخصوصی به‌نام «کَف» را برای این شب آماده می‌کردند. شیرازی‌ها حافظ‌خوانی در شب چله را فراموش نمی‌کنند و سفره‌ای رنگارنگ با انواع خوراکی‌ها در این شب می‌گسترانند. همدانی‌ها فال سوزن می‌گرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا می‌نهادند. جمع شدن دور کرسی و «نَقل‌اندازی» (تعریف داستان‌های شفاهی) در گرگان و شب‌چَره (میوه‌های سرخ‌رنگ) و سبزی‌پلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.[۱۶]

شب یلدای عروس

در مناطق مختلف ایران برای نوعروس‌ها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروس‌شان هدیه‌هایی را آماده کرده و به خانه او می‌برند. «خوانچه چله» یا هدیه‌های «شب‌چله‌ای» را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند. خانواده داماد، طبق‌ها را روی سر گرفته و راهی خانه عروس می‌شوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع آجیل و میوه‌های تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوش‌رنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعه‌ای طلا و گاهی یک دیوان حافظ. تزئین ویژهٔ هدیه شب یلدای عروس با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو خانواده وجود دارد و در این شب، تقویت می‌شود.[۱۷]

آیین‌های شب یلدا

برخی عوامل ماندگاری و دوام این شب در افغانستان به شرح ذیل است: 1. شب زایش مهر؛ 2. طولانی‌ترین شب سال (نشانی از پایان شبی شوم)؛ 3. پایان برداشت صیفی‌جات و استراحت کشاورزان؛[۱۸] 4. اندیشۀ وحدت و اِقبال عمومی مردم؛[۱۹] 5. آمیخته شدن این شب با آموزه‌های دینی همچون صله‌رحم و تلاوت قرآن.[۲۰]

در این رویداد، هویت فرهنگی، طبیعت، مهمان‌نوازی، احترام به زنان، دوستی، تنوع فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز گرامی داشته می‌شود.[۲۱] دیدوبازدید خانوادگی، شب‌نشینی، تفأل و قصه‌خوانی از دیگر مزایایی است که این شب به‌همراه دارد.[۲۲]

1. شب‌نشینی و مهمانی: شب‌نشینی شب یلدا از مهم‌ترین رسوم در افغانستان است، این شب‌نشینی را می‌توان جشن گردهمایی خانواده‌ها دانست که خویشاوندان نزد بزرگ خاندان جمع می‌شوند.[۲۳] جشن، شادی و خوردن میوه، شیرینی و تنقلات از آیین‌های شب یلدا است.[۲۴] بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دست‌های خود را بالا برده و آمین می‌گویند.[۲۵]

2. شعر‌خوانی و قصه‌گویی: در این شب، کتاب شعر و قصه‌های حماسی و اساطیری به‌ویژه شاهنامه، خوانده می‌شود. در گذشته شاعران در این شب اشعار خود را در مجالس خوانده و این رسم تا حدودی باقی ‌مانده است، به‌طوری‌که خانۀ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژۀ شب یلدا را با قصه‌گویی و شعرخوانی گرامی می‌دارد. در کنار شاهنامه، خوانش حملۀ حیدری که مجموعۀ اشعاری در مدح امام علی است در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.[۲۶] در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتاب‌خوانی در این شب پررنگ‌تر بود.[۲۷] حافظ‌خوانی نیز در این شب، میان مردم افغانستان، همچون عید نوروز، رایج است.[۲۸]

3. شب‌چَره: در افغانستان در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و خوراکی‌هایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت مغز است در آن گذاشته می‌شود. گاهی شمار این خوراکی‌ها از هفت بیشتر می‌شود؛ افزون بر این موارد شیرینی‌های سنّتی و غیر سنّتی نیز تهیه می‌شوند. انار، هندوانه و انگور از میوه‌های ویژۀ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و این دو نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شب‌چَره همچنین دانه‌هایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکل‌گشا، شامل تخمه‌های کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز شامل می‌شود. در کنار این‌ها میوه‌های خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و توت خشک، برگۀ زردآلو و سنجد قرار می‌گیرد.[۲۹] هندوانه به‌عنوان مهم‌ترین میوۀ این شب در بالای سبد میوه به نشانۀ چرخۀ زندگی قرار می‌گیرد.[۳۰] در کنار این خوراکی‌ها، آب به نشان پاکی و میوه‌های قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته می‌شود.[۳۱] عقیده بر این است که خوردن میوه‌هایی همچون انار و هندوانه در این شب به‌نوعی ضامن سلامت انسان‌ها در طول سال است.[۳۲]

4. شب چله‌ای: از دیگر رسوم متداول این شب در افغانستان بردن هدیه برای نوعروسان است که هنوز زندگی مشترک خود را آغاز نکرده‌اند. شب چلهای شامل هدیه و انواع خوراکی و شیرینی است.[۳۳] به این هدیه شب یلدا در افغانستان خوانچه نیز گفته می‌شود.[۳۴] در افغانستان خانوادۀ داماد برای عروس خود، لباس‌های زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکی‌هایی همچون زولبیا، ماهی، میوه‌های فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانۀ پدر عروس می‌برند.[۳۵]

5. تفأل زدن: تفأل زدن به قرآن و حافظ از دیگر مراسم‌های این شب است، دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس می‌دانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملۀ سیاهی اهریمن به فرشتۀ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثی کردن این پلیدی داشتند.[۳۶] یکی از سنت‌هایی که در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه ‌شده است خواندن اشعار حافظ و تفأل به دیوان حافظ است. هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز می‌کند و از بزرگ خانواده می‌خواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند، اعتقاد بر این است آنچه در این شعر بیان‌ می‌شود تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.[۳۷]

گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا

جشن شب یلدا فراتر از ایران برگزار شده و در ایران فرهنگی تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای آسیای مرکزی و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از جشن شب یلدا ایجاد کرده‌اند.[۳۸] تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛[۳۹] هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار می‌شود.[۴۰]

منطقه/کشور ویژگی‌های اصلی فعالیت‌ها و نمادها
افغانستان (به‌ویژه هرات) گردهمایی خانوادگی شاهنامه‌خوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل[۴۱]
تاجیکستان جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه شعرخوانی از حافظ، سعدی، بیدل و تلاوت قرآن (ترکیب سنت باستانی و اسلامی)[۴۲]
ترکمنستان جشن چله و نماد سختی زمستان و گذر دشواری‌ها کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.[۴۳]
آسیای مرکزی و ترکیه جشن ناردوغان همزمان با انقلاب زمستانی تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با کریسمس (تولد خورشید، هدیه‌دادن، رنگ سرخ)[۴۴]
پاکستان پیوند معنویت و دورهمی خانوادگی گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، دعا، حمام زمستانی[۴۵]
چین اهمیت خانواده و گردهمایی دورهم‌نشینی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.[۴۶]
کره جنوبی اهمیت خانواده، آیین‌های محافظتی خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن آب در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.[۴۷]
ژاپن توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی[۴۸]
روسیه نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل.[۴۹]
اسکاتلند شباهت به آیین ایرانی چهارشنبه‌سوری فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه همسایه می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.[۵۰]
آمریکای جنوبی و غرب آفریقا برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها[۵۱]
اقلیم کردستان عراق شه‌وی یلدا یا شه‌وی چله، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور[۵۲]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ «یلدا».
  2. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
  3. ↑ «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.
  4. ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
  5. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
  6. ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی.
  7. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.
  8. ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
  9. ↑ فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.
  10. ↑ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.
  11. ↑ «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.
  12. ↑ روایت داستان‌های شفاهی.
  13. ↑ ازگیل آب‌انداخته.
  14. ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی؛ «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.
  15. ↑ افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  16. ↑ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.
  17. ↑ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.
  18. ↑ تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.
  19. ↑ شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص103.
  20. ↑ شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.
  21. ↑ "Yaldā/Chella", UNESCO.
  22. ↑ مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.
  23. ↑ انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.
  24. ↑ پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.
  25. ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
  26. ↑ «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.
  27. ↑ شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.
  28. ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
  29. ↑ پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.
  30. ↑ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".
  31. ↑ "Yaldā/Chella", UNESCO.
  32. ↑ مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.
  33. ↑ پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.
  34. ↑ عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.
  35. ↑ «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.
  36. ↑ شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص100.
  37. ↑ "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.
  38. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  39. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  40. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  41. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  42. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  43. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  44. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  45. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  46. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  47. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  48. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  49. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  50. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  51. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  52. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.

منابع

  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
  • اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
  • پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «تاریخچهٔ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
  • فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش، ص۲۱.
  • «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
  • یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
  • اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
  • افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
  • صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
  • عنصری بلخی، حسن، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
  • انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره 204، دی 1387ش.
  • باقریان، نجمه، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، پیام زن، شماره 261، 1392ش.
  • پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره 57، 1387ش.
  • تلیانی، بیژن، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره 8، دی1385ش.
  • جشن شب «یلدا» در افغانستان، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
  • جم، پدرام، «یلدا»، جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول، 1398ش.
  • «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، وب‌سایت UNESCO، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
  • «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: 12 آذر 1401ش.
  • شایسته رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره 39، 1390ش.
  • شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 27، 1390ش.
  • صنوبری، حسن، «از غزل‎های سرخ «شهید بلخی دوم»، شهرستان ادب»، تاریخ بارگذاری: 10 بهمن 1395.
  • عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، چیستا، شماره 15، 1361ش.
  • فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
  • مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره 19، شماره 34، 1401ش.
  • «یلدا حریف این‌همه سختی شود مگر!»، وب‌سایت موسسه فرهنگی اکو، تاریخ بارگذاری: 6 دی 1400.
  • «یلدا یا شب «چله» در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایرنا، تاریخ بارگذاری: 3 آذر 1400ش.
  • «یلدا در ادبیات فارسی؛ از سده چهارم تا اشعار معاصر»، وب‌سایت بلاغ نیوز، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
  • "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022”, TEHRAN TIMES, upload date: 19 December 2020.
  • "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم, last visited: 5 December 2022.
  • "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
  • "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan”, Aamaj News, upload date: 21 December 2019.
  • "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
  • "Yalda”, Persian word a day, upload date: 21 December 2013.
  • Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=جشن_شب_یلدا&oldid=74848»