تأدیب: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''تأدیب؛'''}} | {{درشت|'''تأدیب؛'''}} فرایند قاعدهمندکردن رفتار انسان بر اساس آموزههای دینی | ||
تأدیب در [[اسلام]]، فرایند ادبآموزی و اصلاح رفتار بر پایهٔ عقل، باورهای دینی و تربیت عملی است که سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری انسان را در بر میگیرد. براساس روایات، بهترین دوران برای تأدیب، هفت سال دوم زندگی است و در این مسیر، الگوسازی عملی، تشویق و تنبیه بهجا، پرهیز از خشونت و افراط، و نیز توجه به نقش خانواده، مدرسه و همنشینان از بایستههای اساسی بهشمار میرود. | تأدیب در [[اسلام]]، فرایند ادبآموزی و اصلاح رفتار بر پایهٔ عقل، باورهای دینی و تربیت عملی است که سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری انسان را در بر میگیرد. براساس روایات، بهترین دوران برای تأدیب، هفت سال دوم زندگی است و در این مسیر، الگوسازی عملی، تشویق و تنبیه بهجا، پرهیز از خشونت و افراط، و نیز توجه به نقش خانواده، مدرسه و همنشینان از بایستههای اساسی بهشمار میرود. | ||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر در اصطلاح، مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. در مقابل، تأدیب ریشه در «ادب» دارد و بر آموزش، پرورش و اصلاح رفتار فرد تمرکز دارد. رابطهٔ این دو از نوع عموم و خصوص است؛ یعنی هر تعزیری ممکن است جنبۀ تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref> | تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر در اصطلاح، مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. در مقابل، تأدیب ریشه در «ادب» دارد و بر آموزش، پرورش و اصلاح رفتار فرد تمرکز دارد. رابطهٔ این دو از نوع عموم و خصوص است؛ یعنی هر تعزیری ممکن است جنبۀ تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref> | ||
تنبیه نیز رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد. تربیت، مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمند کردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.<ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.</ref> | تنبیه نیز رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد. تربیت، مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمند کردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.<ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.</ref> بر اساس نظر برخی محققان، ادب حالت و منش مطلوب درونی است که از طریق فرآیند تأدیب ایجاد و نهادینه میشود؛ براین اساس، تأدیب وسیله و ادب نتیجه است.ادبآموزی نیز مرحله آشناسازی با آداب و رسوم محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref> | ||
== زمینههای تأدیب == | == زمینههای تأدیب == | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
|} | |} | ||
کارشناسان بهترین و مناسبترین دوران برای این آموزش را دوران کودکی و بهویژه هفت سال دوم [[زندگی]] کودک میدانند. در این دوران که آن را دوران تعلیم خواندهاند، کودک نرمش بیشتری برای فراگیری دارد و میتوان از این فرصت برای آموزش ادب درست زندگی<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_6_سوره_تحریم سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.]</ref> برای او سود جست. امام علی دل [[نوجوانی|نوجوان]] را به زمینی تشبیه میکند که برای پذیرش هر بذری آماده است.<ref>یوسفیان، مدیریت در خانه و خانواده، 1378ش، ص91.</ref> مدارس نیز بهعنوان خانهٔ دوم کودکان و نوجوانان، با محیطآرایی و الگوسازی رفتاری، در ادبآموزی دانشآموزان نقش بسزایی دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1819762/نقش-مدارس-در-پرورش-اخلاق-و-ادب-دانش-اموزان ندیمی شاهوردی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانشآموزان»، زمستان 1396ش، ص125.]</ref> | کارشناسان بهترین و مناسبترین دوران برای این آموزش را دوران کودکی و بهویژه هفت سال دوم [[زندگی]] کودک میدانند. در این دوران که آن را دوران تعلیم خواندهاند، کودک نرمش بیشتری برای فراگیری دارد و میتوان از این فرصت برای آموزش ادب درست زندگی<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_6_سوره_تحریم سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.]</ref> برای او سود جست. امام علی دل [[نوجوانی|نوجوان]] را به زمینی تشبیه میکند که برای پذیرش هر بذری آماده است.<ref>یوسفیان، مدیریت در خانه و خانواده، 1378ش، ص91.</ref> مدارس نیز بهعنوان خانهٔ دوم کودکان و نوجوانان، با محیطآرایی و الگوسازی رفتاری، در ادبآموزی دانشآموزان نقش بسزایی دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1819762/نقش-مدارس-در-پرورش-اخلاق-و-ادب-دانش-اموزان ندیمی شاهوردی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانشآموزان»، زمستان 1396ش، ص125.]</ref> | ||
* '''همنشینی''': براساس تعالیم دینی، بسیاری از آداب و رفتارهای پسندیده و رشد اخلاقی و تکامل نفس، در پرتو | * '''همنشینی''': براساس تعالیم دینی، بسیاری از آداب و رفتارهای پسندیده و رشد اخلاقی و تکامل نفس، در پرتو همنشینی با دیگران میسّر میشود.<ref>حسینزاده، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، 1393ش، ص187.</ref> تأثیر رفیق و همدم در شکلدهی یا دگرگونی خویهای آدمی بهقدری اساسی است که پیامبر اسلام هر کسی را بر طبق دین و آیین دوست خود دانسته است و بر دقت در انتخاب دوستان، تأکید فراوان کرده است.<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۳۷۵.</ref> از سوی دیگر، پیشوایان معصوم نیز مجالست با دانشمندان و اندیشمندان را مایهٔ [[برکت]] شمردهاند<ref>بغدادی، تاریخ بغداد، 1417ق، ج۴، ص۱۶۰.</ref> و به همنشینی با عالمان دین،<ref>متقی هندی، کنزالعمال، 1989م، ج۱۰، ص۱۷۰.</ref> مؤمنان راستین<ref>دیلمی، اعلامالدین، ۱۴۰۸ق، ص198.</ref> و نیکوکاران توصیه و ترغیب کردهاند.<ref>ورام، مجموعه ورام، بیتا، ج۲، ص۱۲۲.</ref> | ||
* '''زمینههای محیطی''': از زمینههای مهم مؤثر بر | * '''زمینههای محیطی''': از زمینههای مهم مؤثر بر تأدیب عوامل محیطی مانند جغرافیا، نوع [[خانواده]]، آبوهوا، شهرنشینی یا روستانشینی است که بر گرایش و نحوهٔ تأدیب اثرگذار است. برخی صاحبنظران حتی به تأثیر رحم مادر در گرایشهای تربیتی و ادبی کودک اشاره دارند و معتقدند که حالات روحی مادر در دوران بارداری، نقش بهسزایی در شکلگیری شخصیت فرزند دارد. وراثت نیز زمینهساز است، اما جبری نیست و تنها بر شدت یا ضعف صفات روحی اثر میگذارد.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1391ش، ج۱، ص۹۴–۹۵.</ref> | ||
== بایستههای ادبآموزی == | == بایستههای ادبآموزی == | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۰: | ||
== آفات تأدیب == | == آفات تأدیب == | ||
آفات | آفات تأدیب در [[خانواده]]ها عبارت است از: افراط در محبّت، برخوردهای تند و [[خشونت خانگی|خشن]]، عصبانیت، تحقیر و سرزنش و ناسزاگویی. برخی آفات نیز به سیاستگذار فرهنگی بازمیگردد، مانند اکتفاکردن به موعظه، به کارگیری خشونت بدون ضرورت و تجاوز از مرز عدالت در کیفر.<ref>[https://hadith.net/post/27475/ادب/p13/ «ادب»، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.]</ref> | ||
== تأدیب در ادبیات فارسی == | == تأدیب در ادبیات فارسی == | ||
تأدیب | تأدیب بهمعنای ادبآموزی و تربیت، در آثار [[شعر فارسی|منظوم]] و منثور فارسی و [[ضربالمثل]]ها بازتاب گستردهای داشته است و شاعران و نویسندگان ایرانی دربارهٔ آن سروده و نوشتهاند؛ ازجمله [[مولانا]] در سرودهای، ادب را لطف حق توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh4 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 4، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید | {{شعر جدید | ||
نسخهٔ ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۴۸
تأدیب؛ فرایند قاعدهمندکردن رفتار انسان بر اساس آموزههای دینی
تأدیب در اسلام، فرایند ادبآموزی و اصلاح رفتار بر پایهٔ عقل، باورهای دینی و تربیت عملی است که سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری انسان را در بر میگیرد. براساس روایات، بهترین دوران برای تأدیب، هفت سال دوم زندگی است و در این مسیر، الگوسازی عملی، تشویق و تنبیه بهجا، پرهیز از خشونت و افراط، و نیز توجه به نقش خانواده، مدرسه و همنشینان از بایستههای اساسی بهشمار میرود.
مفهومشناسی
واژهٔ «ادب» در لغت بهمعنای دعوت به صرف غذا است و در معنای اصطلاحی، در فرهنگ اسلامی به معنای مجموعهای از آداب، رسوم و رفتارهای پسندیده اطلاق میشود که زمینهساز تربیت اخلاقی و قاعدهمند کردن رفتار فرد در حوزههای شناختی، عاطفی و رفتاری است.[۱] واژهٔ تأدیب که از ریشهٔ ادب سرچشمه گرفته، بهمعنای پیراستن رفتار و خودسازی درونی است و در متون دینی، پیوندی نزدیک با مفاهیمی همچون تربیت و تزکیه نفس دارد. تأدیب را میتوان فرآیندی برای ایجاد خصلتهای نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان تعریف کرد.[۲][۳] در دانش فقه، تأدیب کاربرد دوگانهای یافته است: گاه به معنای پرورش کودک همراه با اعمال تنبیه دانسته میشود که بر عهدهٔ والدین و معلمان است و گاه در معنایی همسان با تعزیر و به مفهوم مجازات به کار میرود.[۴][۵]
تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر در اصطلاح، مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. در مقابل، تأدیب ریشه در «ادب» دارد و بر آموزش، پرورش و اصلاح رفتار فرد تمرکز دارد. رابطهٔ این دو از نوع عموم و خصوص است؛ یعنی هر تعزیری ممکن است جنبۀ تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.[۶]
تنبیه نیز رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد. تربیت، مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمند کردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.[۷] بر اساس نظر برخی محققان، ادب حالت و منش مطلوب درونی است که از طریق فرآیند تأدیب ایجاد و نهادینه میشود؛ براین اساس، تأدیب وسیله و ادب نتیجه است.ادبآموزی نیز مرحله آشناسازی با آداب و رسوم محسوب میشود.[۸]
زمینههای تأدیب
- زمینههای شناختی: عقل نخستین و مهمترین زمینهٔ پذیرش ادب معرفی شده است.[۹] امام علی زبان را ترجمان عقل دانسته[۱۰] و عبادت خدا را چیزی برتر از عقل نمیداند.[۱۱]
- زمینههای اعتقادی: نوع باور به خدا، معاد، ولایت، امامت و مرجع دینی، روشهای خاصی را برای تأدیب ایجاد میکند.[۱۲] از منظر آموزههای دینی، باور به حضور خدا در همهجا، مانع گناه و بیادبی میشود. کسی که خدا را همواره حاضر و ناظر میبیند، در خلوت نیز از گناه پرهیز میکند، چون گناه را نوعی بیحرمتی در پیشگاه او میداند. نمونه آن داستان زلیخا و یوسف است که ادب یوسف، نشأتگرفته از باور به حضور الهی، او را از خیانت بازداشت.[۱۳] امام خمینی نیز دنیا را محضر خدا خوانده و به ترک گناه در این محضر سفارش کرده است.[۱۴]
- زمینههای آموزشی: در سبک زندگی اسلامی، آموزش ادب جایگاه بالایی دارد و در این میان بر آموزش ادب به کودکان بهدلیل موقعیت سنی و ویژگیهای خاص روانشناختی، تأکید بسیار شده است[۱۵] در روایات اهلبیت، سه مرحلهٔ فرزندپروری از تولد تا ۲۱ سالگی ترسیم شده است:[۱۶]
| دوره | سن | ویژگی |
|---|---|---|
| اول | تولد تا ۷ سالگی | دوران سروری و بازی |
| دوم | ۷ تا ۱۴ سالگی | سن تعلیم، ادبپذیری و فرمانبرداری |
| سوم | ۱۴ تا ۲۱ سالگی | سن نظرخواهی و مشورت[۱۷] |
کارشناسان بهترین و مناسبترین دوران برای این آموزش را دوران کودکی و بهویژه هفت سال دوم زندگی کودک میدانند. در این دوران که آن را دوران تعلیم خواندهاند، کودک نرمش بیشتری برای فراگیری دارد و میتوان از این فرصت برای آموزش ادب درست زندگی[۱۸] برای او سود جست. امام علی دل نوجوان را به زمینی تشبیه میکند که برای پذیرش هر بذری آماده است.[۱۹] مدارس نیز بهعنوان خانهٔ دوم کودکان و نوجوانان، با محیطآرایی و الگوسازی رفتاری، در ادبآموزی دانشآموزان نقش بسزایی دارند.[۲۰]
- همنشینی: براساس تعالیم دینی، بسیاری از آداب و رفتارهای پسندیده و رشد اخلاقی و تکامل نفس، در پرتو همنشینی با دیگران میسّر میشود.[۲۱] تأثیر رفیق و همدم در شکلدهی یا دگرگونی خویهای آدمی بهقدری اساسی است که پیامبر اسلام هر کسی را بر طبق دین و آیین دوست خود دانسته است و بر دقت در انتخاب دوستان، تأکید فراوان کرده است.[۲۲] از سوی دیگر، پیشوایان معصوم نیز مجالست با دانشمندان و اندیشمندان را مایهٔ برکت شمردهاند[۲۳] و به همنشینی با عالمان دین،[۲۴] مؤمنان راستین[۲۵] و نیکوکاران توصیه و ترغیب کردهاند.[۲۶]
- زمینههای محیطی: از زمینههای مهم مؤثر بر تأدیب عوامل محیطی مانند جغرافیا، نوع خانواده، آبوهوا، شهرنشینی یا روستانشینی است که بر گرایش و نحوهٔ تأدیب اثرگذار است. برخی صاحبنظران حتی به تأثیر رحم مادر در گرایشهای تربیتی و ادبی کودک اشاره دارند و معتقدند که حالات روحی مادر در دوران بارداری، نقش بهسزایی در شکلگیری شخصیت فرزند دارد. وراثت نیز زمینهساز است، اما جبری نیست و تنها بر شدت یا ضعف صفات روحی اثر میگذارد.[۲۷]
بایستههای ادبآموزی
از بایستههای مهم ادبآموزی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آراستهبودن آموزگار به ادب؛
- آموزش با کردار، پیشاز آموختن ادب با گفتار؛
- انتخاب مناسبترین زمان برای آموزش؛
- مدیریت و برنامهریزیِ تربیتی؛
- روانشناسی مخاطب و برخورد صحیح و علمی با وی؛
- تشویق نیکوکار برای تنبیه بدکار؛
- مدارا و تصریح نکردن به لغزشها؛
- اجتناب از خشونت بدون ضرورت؛
- عدالت در کیفر هنگام ضرورت.[۲۸]
- از نظر قرآن، خانواده مسئولیت اصلی تأدیب را به عهده دارد و مسئولیت پدر دوچندان است.[۲۹]
آفات تأدیب
آفات تأدیب در خانوادهها عبارت است از: افراط در محبّت، برخوردهای تند و خشن، عصبانیت، تحقیر و سرزنش و ناسزاگویی. برخی آفات نیز به سیاستگذار فرهنگی بازمیگردد، مانند اکتفاکردن به موعظه، به کارگیری خشونت بدون ضرورت و تجاوز از مرز عدالت در کیفر.[۳۰]
تأدیب در ادبیات فارسی
تأدیب بهمعنای ادبآموزی و تربیت، در آثار منظوم و منثور فارسی و ضربالمثلها بازتاب گستردهای داشته است و شاعران و نویسندگان ایرانی دربارهٔ آن سروده و نوشتهاند؛ ازجمله مولانا در سرودهای، ادب را لطف حق توصیف کرده است:[۳۱]
از خدا جوییم توفیق ادب
بیادب محروم گشت از لطف رب
بیادب تنها نه خود را داشت بد
بلک آتش در همه آفاق زد
مایده از آسمان در میرسید
بیشری و بیع و بیگفت و شنید
درمیان قوم موسی چند کس
بیادب گفتند کو سیر و عدس
منقطع شد خوان و نان از آسمان
ماند رنج زرع و بیل و داسمان.
پانویس
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص41.
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
- ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.
- ↑ طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.
- ↑ طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، 1397ش، ص38.
- ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷-۹۸.
- ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.
- ↑ رضایی و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»، 1402ش، ص182.
- ↑ آمدی، غرر الحکم، 1366ش، ص209.
- ↑ حر عاملی، وسائل الیشعه، 1412ق، ج15، ص13.
- ↑ حسینزاده، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، 1393ش، ص86.
- ↑ قمی، تفسیر قمی، 1404ق ج1، ص342.
- ↑ خمینی، صحیفه امام خمینی، 1378ش، ج13، ص461.
- ↑ حسینزاده، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، 1393ش، ص150.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1412ق، ج15، ص195.
- ↑ «قرائتی از یک حدیث نبوی پیرامون مراحل و دورههای تربیتی; راهنمای تربیت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.
- ↑ یوسفیان، مدیریت در خانه و خانواده، 1378ش، ص91.
- ↑ ندیمی شاهوردی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانشآموزان»، زمستان 1396ش، ص125.
- ↑ حسینزاده، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، 1393ش، ص187.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ بغدادی، تاریخ بغداد، 1417ق، ج۴، ص۱۶۰.
- ↑ متقی هندی، کنزالعمال، 1989م، ج۱۰، ص۱۷۰.
- ↑ دیلمی، اعلامالدین، ۱۴۰۸ق، ص198.
- ↑ ورام، مجموعه ورام، بیتا، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1391ش، ج۱، ص۹۴–۹۵.
- ↑ «ادب»، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.
- ↑ سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.
- ↑ «ادب»، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.
- ↑ مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 4، وبسایت گنجور.
منابع
- قرآن کریم.
- آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، قم، مکتب الاعلام اسلامی، ۱۳۶۶ش.
- «ادب»، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
- امامیراد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.
- باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1389ش.
- بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاءالتراثالعربی، ۱۴۱۲ق.
- حسینزاده، علی، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- دیلمی، حسن بن ابیالحسن، اعلامالدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۸ق.
- رضایی، سجاد و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»، مجلهٔ خردنامهٔ قرآن و حدیث، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
- صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مجلهٔ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۱، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
- طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مکتب العالم الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروهالوثقی، بیروت، مؤسسه االعلمی، ۱۴۰۹ق.
- «قرائتی از یک حدیث نبوی پیرامون مراحل و دورههای تربیتی؛ راهنمای تربیت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
- متقی هندی، علاءالدین علی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، الرساله، ۱۹۸۹م.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، بینالملل، ۱۳۹۱ش.
- مولانا، مثنوی معنوی، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
- ندیمی شاهوردی، هادی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانشآموزان»، مجلهٔ روانشناسی و علوم رفتاری ایران، شمارهٔ ۱۲، زمستان ۱۳۹۶ش.
- ورام، ابن ابیفراس، مجموعه ورام، قم، مکتبة الفقیه، بیتا.
- یوسفیان، نعمتالله، مدیریت در خانه و خانواده، تهران، مرکز تحقیقات اسلامی، ۱۳۷۸ش.