طلاق: تفاوت میان نسخهها
| خط ۲۳۰: | خط ۲۳۰: | ||
* «از مهمترین علت طلاق چیست؟ ۵ علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش. | * «از مهمترین علت طلاق چیست؟ ۵ علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۸۸ش. | * «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۸۸ش. | ||
* «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۷ش. | * «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۷ش. | ||
* «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش ۲۷ درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۲ش. | * «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش ۲۷ درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۲ش. | ||
* «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش. | * «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | * «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | ||
* «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | * «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
* «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | * «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
* آقایی، سیدعلی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش. | * آقایی، سیدعلی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش. | ||
* اسحاقی، زهرا، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، علوم سیاسی: نشریه پژوهش ملل، دوره اول، شماره۱، دیماه ۱۳۹۴ش. | * اسحاقی، زهرا، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، علوم سیاسی: نشریه پژوهش ملل، دوره اول، شماره۱، دیماه ۱۳۹۴ش. | ||
* امامی، سید حسن، حقوق مدنی تهران انتشارات اسلامیة، بیتا. | * امامی، سید حسن، حقوق مدنی تهران انتشارات اسلامیة، بیتا. | ||
* بستان، خانواده در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش. | * بستان، خانواده در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش. | ||
* حبیبیتبار، جواد، «طلاق و لایحهٔ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالهٔ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش. | * حبیبیتبار، جواد، «طلاق و لایحهٔ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالهٔ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ ق. | * حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ ق. | ||
| خط ۲۵۱: | خط ۲۴۶: | ||
* خلیلی، حمزه، حقوق و تکایف زوجین، قم، ابتکار دانش، ۱۳۹۵ش. | * خلیلی، حمزه، حقوق و تکایف زوجین، قم، ابتکار دانش، ۱۳۹۵ش. | ||
* دمرچلی، محمد، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | * دمرچلی، محمد، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق. | * راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق. | ||
* روحانی، محسن، «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | * روحانی، محسن، «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
* روسو، ژان ژاک، قرار داد اجتماعی یا اصول حقوق سیاسی، ترجمه: منوچهر کیا، تهران، گنجینه، ۱۳۶۶ش. | * روسو، ژان ژاک، قرار داد اجتماعی یا اصول حقوق سیاسی، ترجمه: منوچهر کیا، تهران، گنجینه، ۱۳۶۶ش. | ||
* روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل: جاودانه، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش. | * روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل: جاودانه، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش. | ||
* | * ساروخانی، باقر، طلاق؛ مطالعه واقعیت و علل آن، تهران، دانشگاه تهران، 1372ش. | ||
* سگالن، مارتین، جامعهشناسی تاریخی خانواده، ترجمه حمید الیاسی، تهران، مرکز، 1380ش. | |||
* سند نقشه مهندسی فرهنگی کشور، تهران، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1393ش. | |||
* ساروخانی، باقر، طلاق (پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن)، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش. | * ساروخانی، باقر، طلاق (پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن)، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش. | ||
* سلمانی، مهرانه، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۳ش. | * سلمانی، مهرانه، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۳ش. | ||
* شاعری، نرگس، «پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، نشریه ره توشه، شماره ۱۲۴، تابستان ۱۳۹۹ش. | * شاعری، نرگس، «پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، نشریه ره توشه، شماره ۱۲۴، تابستان ۱۳۹۹ش. | ||
* صفایی، سیدحسین؛ امامی، اسدالله؛ مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان، ۱۳۹۵ش. | * صفایی، سیدحسین؛ امامی، اسدالله؛ مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان، ۱۳۹۵ش. | ||
* طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق. ۱۳۷۰ش. | * طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق. ۱۳۷۰ش. | ||
* عرب، احمدرضا، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۲ش. | * عرب، احمدرضا، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۲ش. | ||
* علوی قزوینی، سید علی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، تهران، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۷ش. | * علوی قزوینی، سید علی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، تهران، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۷ش. | ||
* غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعه الزهراء، چاپ اول، تابستان ۱۳۹۹ش. | * غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعه الزهراء، چاپ اول، تابستان ۱۳۹۹ش. | ||
* قاضیزاده،هادی، «فراتحلیل کمّی بررسی عوامل مؤثر بر طلاق طی سالهای 1379 تا 1393»، فصلنامه زن و جامعه، شماره 49، 1401ش. | |||
* قانون برنامه ششم توسعه، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، بازدید در: 8 شهریور 1403ش. | |||
* قانون مدنی، وبسایت داوودآبادی، تاریخ بازدید: 3 مهر 1403ش. | |||
* کاتوزیان، ناصر، دوره حقوق مدنی خانواده، نکاح و طلاق، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش. | * کاتوزیان، ناصر، دوره حقوق مدنی خانواده، نکاح و طلاق، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش. | ||
* کشاورز، معصومه، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش. | * کشاورز، معصومه، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش. | ||
* کلانتری، عبدالحسین و همکاران، «مرور سه دهه تحقیقات علل طلاق در ایران»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، شماره 53، 1390ش. | |||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | ||
* | * کلهر، سینا و ارحامی، آسیه، «سیاستهای کاهش طلاق در کشور»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شماره 16703، 1398ش. | ||
* گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نی، 1373ش. | |||
* | |||
* محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، چاپ هفدهم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۵ش. | * محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، چاپ هفدهم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۵ش. | ||
* محقق، محمدباقر، حقوق مدنی زوجین، انتشارات بنیاد قرآن، ۱۳۶۰ش. | * محقق، محمدباقر، حقوق مدنی زوجین، انتشارات بنیاد قرآن، ۱۳۶۰ش. | ||
* مقدمزاده، علی و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، در نشریه مشاوره و رواندرمانی خانواده، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲ (پیاپی ۲۶)، ۱۳۹۷ش. | * مقدمزاده، علی و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، در نشریه مشاوره و رواندرمانی خانواده، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲ (پیاپی ۲۶)، ۱۳۹۷ش. | ||
* نجفی توانا، داوود، «تاریخچه طلاق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ | * نجفی توانا، داوود، «تاریخچه طلاق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ | ||
* نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت- لبنان، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق. | * نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت- لبنان، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق. | ||
| خط ۲۹۲: | خط ۲۸۵: | ||
* «قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده»، مصوب مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۴۰۰ش. | * «قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده»، مصوب مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۴۰۰ش. | ||
* «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1400ش. | * «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1400ش. | ||
* حسینی، سیدحسین، سراج: نگاهی گذرا به مسائل اساسی و بررسی شبهات پیرامون زنان، تهران، صداوسیما، 1380ش. | * حسینی، سیدحسین، سراج: نگاهی گذرا به مسائل اساسی و بررسی شبهات پیرامون زنان، تهران، صداوسیما، 1380ش. | ||
* | * خامنهای، «ابلاغ سیاستهای کلی خانواده»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: 13 شهریور 1395ش. | ||
* نیازی، محسن و همکاران، «ﻓﺮاﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت درﺑﺎرة ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻃﻼق در اﻳﺮان ﺑﺮای دورة 1386-1396»، نشریه مطالعات زنان، شماره 4، 1396ش. | |||
* | * یعقوبیدوست، محمود، جامعهشناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، تهران، جامعهشناسان، 1397ش. | ||
* | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{آسیبهای اجتماعی}} | {{آسیبهای اجتماعی}} | ||
نسخهٔ ۱۴ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۶
طلاق، انحلال قانونی و شرعی پیوند زناشویی و جدایی زن و شوهر از یکدیگر.
طلاق بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی تأثیرات منفی گستردهای بر زوجین، فرزندان و جامعه دارد و افزایش نرخ آن مشکلات ساختاری و اجتماعی را نشان میدهد. برای پیشگیری از طلاق، آموزش مهارتهای زندگی، مشاورهٔ قبل و بعد از ازدواج، فرهنگسازی، حمایتهای قانونی و اجتماعی و ترویج فرهنگ سازش و همدلی ضروری است.
طلاق در اسلام عملی مشروع محسوب میشود اما جزء مبغوضترین حلالها در نزد خداوند میباشد. طلاق جزء ایقاعات است؛ یعنی برخلاف ازدواج، یک طرفه است و تنها از سوی مرد انجام میشود، غیر از طلاق توافقی که بر اساس توافق زوجین صورت میگیرد. پس از طلاق حقوق و تکالیف متقابلی که بین زوجین در هنگام ازدواج وجود داشته از بین میرود. طلاق مخصوص ازدواج دائم است و در ازدواج موقت زن با انقضاء مدت یا بذل آن از طرف شوهر از زوجیت خارج میشود.
مفهومشناسی
طلاق در لغت به معنای رهائی، آزاد کردن، ترک کردن و واگذاشتن است.[۱] در اصطلاح شرعی به از بین بردن پیوند ازدواج با صیغهٔ مخصوص، معنا شده و در فهم اجتماعی، به فرایند قانونی و رسمی پایان دادن ازدواج اشاره دارد که طی آن زوجین به دلایل مختلف از یکدیگر جدا شده و به تعهدات و مسئولیتهای قانونی و خانوادگی خود خاتمه میدهند.[۲][۳] در اصطلاح حقوقی طلاق عبارت است از؛ جدا شدن زن و مرد به سبب انحلال نکاح دائم، با شرایط و تشریفاتی خاص از جانب مرد یا نماینده قانونی او، که با حکم دادگاه انجام میشود. در تعریف دیگر طلاق ایقاعی تشریفاتی است که به موجب آن، مرد به اذن یا حکم دادگاه، زنی را که بهطور دائم در قید زناشویی اوست، رها میسازد.[۴]
طلاق فرآيندی است که با رخداد بحران عاطفی در زوجین آغاز میشود و از طریق حل منازعات زناشويی با حذاشدن و با وارد شدن در موقعیت جدید و انتخاب روش زندگی متفاوت، پایان میيابد.[۵] جدایی زوجین از منظر قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، از طریق فسخ نکاح، طلاق و بذل مدت در عقد انقطاعی، واقع میشود.[۶]
تاریخچه
طلاق در طول تاریخ، به شکلهای گوناگونی وجود داشته است. در تمدنهای باستانی، بودائیان، اعراب جاهلی و یهود معمولاً مرد میتوانست هر زمان و به هر بهانهای، همسرش را طلاق دهد؛ اما در مسیحیت کاتولیک، طلاق جز در صورت زنای زن، برای زوجین ممنوع بود.[۷] در ایران دوران ساسانی، طلاق بیشتر به درخواست مرد و بهمنظور آغاز زندگی زناشویی جدید رخ میداد و مجوز اصلی آن نیز خیانت زن بود.[۸] پس از آن، دین اسلام از یکسو بهشدت بر حفظ خانواده و پرهیز از طلاق تاکید ورزید و از سوی دیگر، بهدلیل مصالحی، طلاق را ممنوع نکرده و گاهی مجاز یا حتی لازم دانست.[۹] طلاق در اروپا نیز تا اواخر قرن نوزدهم ممنوع بود؛ اما بروز مشکلات بسیار و جدّی، سبب شد با وجود مخالفت کلیسا، طلاق در بیشتر قوانین، مجاز شود.[۱۰] در آمریکا نیز تا چند دهه پیش، طلاق فقط با اثبات گناهکاری و تخلف یکی از زوجین امکانپذیر بود.[۱۱]
در اروپای قرون وسطی
در آتن کلاسیک، طلاق بیشتر بهعنوان یک موضوع خصوصی تلقی میشد و مرد برای طلاق همسر، او را به خانوادهاش بازمیگرداند؛ البته زنان برای طلاق مجبور بودند بهطور عمومی در برابر ارکون (افسر عالی) ظاهر شوند. در روم باستان، طلاق نادر بود، اما با گسترش امپراتوری به هر یک از زوجین اجازه داده شد که ازدواج را به میل خود پایان دهند. در یونان باستان زن به اندازه یک کالا ارزش داشت و خرید وفروش میشد. مرد میتوانست او را بفروشد یا هدیه بدهد، پس وقتی این گونه بود طلاق به آسانی صورت میگرفت. طلاق در جاهلیت هم بسیار ساده و با الفاظ توهینآمیز صورت میگرفت.[۱۲] طبق قانون بابل طلاق وجود نداشته و مرد هرگز نمیتوانست زن خود را طلاق دهد حتی اگر توانایی آوردن فرزند را نداشته باشد، باید کنیزی به خانه بیاورد تا برایش فرزند به دنیا آورد، کنیز هم حق جلوگیری از این امر را نداشت.[۱۳] پس از سقوط امپراتوری روم، کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس کنترل ازدواج و طلاق را به دست گرفتند. کلیسای ارتدوکس در موارد نادری اجازه طلاق میداد، اما کلیسای کاتولیک تا قرن دهم به شدت با طلاق مخالفت کرد. طلاق در انگلستان تا قرن نوزدهم بسیار دشوار بود و نیاز به قانون خصوصی پارلمان داشت. در ۱۸۵۷م، طلاق به یک امر مدنی تبدیل شد و دسترسی به آن برای طبقه متوسط آسانتر شد.
با اصلاحات پروتستانی، ازدواج بهعنوان یک قرارداد سکولار تلقی شد و دادگاههای مدنی مسئولیت صدور حکم طلاق را بر عهده گرفتند. در قرن نوزدهم، قوانین طلاق در اروپا به تدریج آزادتر شدند. در فرانسه، طلاق پس از انقلاب فرانسه قانونی شد و روند آزادی بیشتر در قوانین طلاق تا اواسط قرن نوزدهم در اروپا، آمریکای شمالی و برخی مستعمرات اروپا ادامه یافت.
زنان در هند موقعیت خیلی پایین داشتند و از هیچ جایگاهی برخوردار نبودند و اگر شوهرش فوت میکرد، همسرش را زنده زنده میسوزاندند. با این شرایط طلاق هم توسط مرد صورت میگرفت و زن هیچ اظهار نظری نمیتوانست بکند.[۱۴]
در جهان نوین
در کشورهای توسعهیافته، نرخ طلاق در قرن بیستم بهطور قابل توجهی افزایش یافت. اصلاحات قوانین طلاق در بریتانیا، به افراد اجازه میداد بهدلایل مختلفی از جمله زنا، بیرحمی و جدایی طولانیمدت طلاق بگیرند. در اسپانیا و ایتالیا، قوانین طلاق پس از دورههای مقاومت کلیسایی و دیکتاتوری تغییر کردند. ژاپن تا صد سال پیش، یکی از بالاترین نرخهای طلاق در جهان را دارا بوده و جدایی زناشویی امری عادی بود. در هند، قوانین طلاق برای جوامع مختلف بر اساس دین و مذهب متفاوت است و قوانین متنوعی برای این منظور تصویب شده است. مبانی طلاق در اروپا بر اساس دو نظریهٔ طلاق مجازات و طلاق درمان مبتنی است. طلاق مجازات؛ در این نوع طلاق درصورت تقصیر یکی از زوجین با عدم انجام تعهدات ناشی از زناشویی، طلاق جایز شمرده میشود. به دلیل این که این طلاق به عنوان مکافات تقصیر پذیرفته میشود، آن را طلاق مجازات نامیدهاند.[۱۵] طلاق درمان یا طلاق مبتنی بر شکست ازدواج؛ این طلاق با قطع نظر از این که تقصیری صورت گرفته یا نه، فقط چون ادامه زندگی مشترک امکانپذیر نیست و نظام خانواده از هم پاشیده میشود، طلاق باید به عنوان درمان پذیرفته شود. در این نوع طلاق؛ با ذکر یک علت کلی، مثل عدم امکان زندگی مشترک کفایت میکند.[۱۶]
در ایالات متحده آمریکا طلاق بر دوپایه است؛ طلاق مبتنی بر خطا: این نوع طلاق زمینهایی از خطا میباشد، مانند زنا، محکومیت به حبس بیشتر از یکسال، عدم توانایی جنسی، اعتیاد به الکل و مواد مخدر که مخل زندگی مشترک، خشونت و در برخی موارد اعتیاد به قمار هم میباشد.[۱۷] و طلاق بدون خطا: در این نوع طلاق صرف ثابت کردن عدم سازش زوجین با یکدیگر و توانایی نداشتن در حل اختلافات برای صادر شدن حکم طلاق کافی است و رابطه بینشان ازبین رفته و متلاشی است. اگر زوجین برای مدتی نسبتاً طولانی جدا از یکدیگر زندگی کنند، طلاق جاری میشود.[۱۸]
در ایران
طلاق سابقهای طولانی دارد و میتوان گفت سابقهٔ طلاق به نخستین روزهای تشکیل خانواده و ایجاد جوامع انسانی بر میگردد. طلاق در همه کشورها وجود داشت، مثلا طلاق در ایران باستان جایز بود و به دست مرد انجام میگرفت و زنان در جامعه بسیار مورد ستم قرار میگرفتند. حتی شوهر میتوانست همسرش را برای همیشه حبس کند یا به قتل برساند.[۱۹] در دوران اشکانیان، مردان تنها یک زن عقد ازدواج را جاری میکردند و این زن در صورت نارضایتی میتوانست طلاق بگیرد. مردان نیز بهسادگی نمیتوانستند همسر خود را طلاق دهند. در دورهٔ ساسانیان نیز رضایت زن شرط اصلی در طلاق و ازدواج بود و طلاق بدون رضایت زن، شرعی و قانونی نبود و مرد تنها تحت شرایط خاصی میتوانست زن را طلاق دهد. در صورت طلاق، مرد باید منافع خاص زن را به او میداد؛ اما اگر طلاق با رضایت زن صورت میگرفت، زن نمیتوانست اموالی که شوهر در هنگام عروسی به او داده بود را نگه دارد.
در گذشته، بهویژه در مناطق ایلی و روستایی ایران، طلاق به ندرت اتفاق میافتاد. در ایلاتی مانند ایل قشقایی طلاق تقریباً غیرممکن بود و در دیگر اقوام ایرانی نیز بهندرت رخ میداد. در شهرها و روستاها نیز طلاق آخرین راه حل بود. دلایل طلاق شامل نازایی، بیعفتی، عیب جسمی و بدقدمی زنان بود. با این حال، نازایی در همه جا به عامل طلاق نبود و مرد میتوانست با رضایت زن ازدواج مجدد کند. نگاه منفی جامعه به ازدواج با زنان مطلقه، ازدواج مجدد آنها را دشوار میکرد. با وجود این، ازدواج مجدد در برخی مناطق رایج بود. در نوعی ازدواج به نام «گاوبهگاو» یا سرآلیش دو خانواده دختران خود را به پسران یکدیگر میدادند و در صورت طلاق یکی، دیگری نیز موظف به طلاق بود. طلاق در ایرانِ سنتی پدیدهای نادر و همراه با انگ اجتماعی بود. این موضوع ریشه در ساختارهای قبیلهای، ارزشها و قوانین آن زمان داشت.
در ادوار مختلف تاریخی برای طلاق در ایران مقررات و قوانین متعددی وجود داشته که معرف نگرش جامعه نسبت به این امر بوده است. امروزه در حقوق ایران، حق طلاق با مرد است. مرد میتواند هر وقت بخواهد بدون دلیل موجه دادخواست طلاق بدهد و ملزم نیست دلیل خاصی را برای تصمیم خود ذکر کند و این قاعده مبتنی بر فقه اسلامی عنوان میشود که حق طلاق را به مرد داده است.[۲۰] ولی این محدودیت برای مرد وجود دارد که اگر بخواهد زن خود را طلاق بدهد باید حتماً به دادگاه مراجعه کند. عدم رضایت و موافقت زوجه تنها میتواند مراحل طلاق از طرف مرد را طولانی کند ولی امکان جلوگیری از صدور حکم طلاق را ندارد.[۲۱]
قوانین و اسناد سیاستی طلاق در ایران
جمهوری اسلامی در اسناد بالادستی خود مانند قانون اساسی، تاکید بر پیشگیری یا کاهش طلاق غیرضروری دارد. در فصل پنجم نقشه مهندسی کشور، کاهش طلاق، یکی از اولویتهای فرهنگی ذکر شده[۲۲] و طبق مواد مختلف برنامه ششم توسعه، دولت به برنامهریزی برای کاهش اولویتدار نرخ طلاق و سازمان بهزیستی به اقدام برای کاهش طلاق به میزان 20% مکلف شدهاند.[۲۳] بند 13 سیاستهای کلی خانواده نیز بر «پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و عوامل تزلزل نهاد خانواده بهویژه موضوع طلاق و جبران آسیبهای ناشی از آن با شناسایی مستمر عوامل طلاق و فروپاشی خانواده و فرهنگسازی کراهت طلاق» تاکید دارد.[۲۴]
قانون مدنی کشور نیز بهمنظور ضابطهمند کردن فرایند طلاق، همچون تعیین فرایند درخواست طلاق برای زوجین جهت صدور حکم یا گواهی دادگاهی و ثبت دفتری آن، تغییرات مهمی داشته است؛ [۲۵] ازجمله طبق ماده 1133، مرد هنگام ازدواج به زن وکالت بلاعزل میدهد تا با وجود یکی از مشکلات دهگانه با دریافت گواهی دادگاه، خود را مطلقه کند.[۲۶] طبق ماده 1130 نیز دادگاه با تشخیص عسروحرج ادامه زندگی برای زن، مرد را مجبور به طلاق میکند.[۲۷]
طلاق در ادیان مختلف
طلاق در زرتشت
در دین زرتشت، ازدواج پیوندی مقدس و نیکو شمرده میشد و تجرد مذموم است. طلاق در ایران باستان امری رایج بود، اما نیازمند حکم دادگاه و موافقت قاضی بود. در صورت امکان سازش، زوجین ملزم به ادامهٔ زندگی مشترک بودند و در غیر این صورت، مرد میتوانست با حکم دادگاه طلاق بدهد. پس از تصویب قانون احوال شخصیه زرتشتیان در سال ۱۳۱۲ش، طلاق بهطور کامل تحت نظارت قانون قرار گرفت. در این قانون، طلاق به ارادهٔ انحصاری مرد واگذار نشده بود و زن نیز در شرایطی میتوانست تقاضای طلاق کند.[۲۸]
طلاق در یهودیت
در دین یهود، طلاق بهطور انحصاری در اختیار مرد است و زن بدون حق اعتراض، مطلقه میشود. با این حال، دین یهود مردان را از طلاق دادن بدون دلیل منع کرده و آن را امری ناپسند میداند. طبق کتاب «ملاکی»، خداوند از طلاق متنفر است. با وجود این، مرد در موارد متعددی با اجازهٔ دادگاه و تأیید آن، میتواند زن را طلاق دهد.[۲۹] در قوانینی که امروزه در میان یهودیان رواج دارد، زنان در موارد خاصی از حق درخواست طلاق برخوردار شدهاند و میتوانند دادخواست خود را به دادگاه عرضه کنند. همچنین طلاق باید به صورت توافقی باشد و رضایت زن در طلاق شرط دانسته شده است.[۳۰]
طلاق در مسیحیت
طلاق در اصل در مسیحیت ممنوع است. انجیل متی، مرقس و لوقا همگی این موضوع را تأیید میکنند. تنها استثنا زنا است. بر اساس آموزههای انجیل متی، طلاق بهجز در مورد زنا، گناه است. در گذشته، «تفریق جسمانی» جایگزین طلاق در اروپا بود. به زوجین اجازه داده میشد که در خانههای جداگانه زندگی کنند، اما همچنان از نظر قانونی متأهل بودند. امروزه قوانین طلاق بین مسیحیان متفاوت است. برخی فرقههای مسیحی طلاق را بهطور کامل ممنوع و برخی دیگر در شرایط خاص مجاز میدانند. مسیحیان معتقدند که حضرت عیسی فرموده است: همانا که موسی به دلیل قساو ت قلب قومش، اجازه داد تا زنهایشان را طلاق دهند، زن و شوهر به منزلهٔ جسم واحد هستند و از یکدیگر دور نیستند. پس در صورتی که خداوند آنها را با یکدیگر جمع کرده نباید میان آن دو تفرقه انداخت.[۳۱]
طلاق در اسلام
در اسلام، طلاق بهعنوان آخرین راهحل در نظر گرفته میشود و شرایط خاصی برای آن وجود دارد. مرد معمولاً حق طلاق دارد، اما زن نیز میتواند تحت شرایطی خاص از قاضی درخواست طلاق کند. طلاق باید در حالت پاکی زن و در فقه اسلامی با حضور دو شاهد عادل انجام شود. انواع طلاق شامل طلاق بائن و طلاق رجعی است. طلاق در اسلام بهرغم اینکه منفور شمرده میشود، بهعنوان راهی برای حل مشکلات ازدواج در نظر گرفته شده است.[۳۲]
با توجه به توصیههای فراوان اسلام به بردباری و گذشت همسران نسبت به یکدیگر و تحمل نارساییهای اقتصادی و دیگر مشکلات زناشویی از آن حکایت دارد که اسلام حتی در صورت وجود مشکلات جدی اما قابل تحمل نیز طلاق را تشویق نمیکند و تا حد امکان میکوشد از فروپاشی بنای مقدس خانواده جلوگیری کند. اما در مواردی نیز طلاق را لازم میداند.[۳۳]
از مجموع روایات چنین برداشت میشود که اسلام طلاق را به خودی خود مبغوض میشمارد و در جهت منصرف کردن افراد از آن میکوشد، اما در مواردی که کارکردهای مطلوب خانواده با اختلالات جدی روبرو شود و ادامهٔ زندگی مشترک، مفاسدی بیش از پیامدهای منفی طلاق به بار آورد، اسلام به رجحان و احیاناً لزوم طلاق حکم کرده است.[۳۴] چنانچه امام صادق فرمودند: چیزی در نزد خدا محبوبتر از خانهای که درآن پیوند ازدواجی صورت میگیرد وجود ندارد و چیزی در نزد خداوند مبغوضتر ازخانهای که درآن پیوندی با طلاق بگسلد وجود ندارد. آنگاه فرمود: این که در قرآن نام طلاق مکرر آمده و جزئیات کار طلاق مورد عنایت و توجه قرآن واقع شده، از آن جهت است که خداوند جدایی را دشمن میدارد.[۳۵] در روایت دیگری رسول اکرم فرموده: ازدواج کنید و طلاق ندهید که طلاق عرش خدا را به لرزه درمیآورد.[۳۶] در جایی دیگر امام صادق میفرماید: چیزی از امور حلال، در پیشگاه خدا مبغوضتر از طلاق نیست. خداوند متعال هر شخص طلاق دهنده از روی اشتها و هوسهای زودگذر را مبغوض میدارد.[۳۷]
اسلام برای کاهش میزان طلاق عمدتاً بر راهبردهای اخلاقی و تربیتی تأکید کرده و کمتر به ممنوعیتهای قانونی توسل جسته است. دلیل این است که؛ ایجاد محدودیت قانونی برای طلاق، کمک چندانی به تحکیم روابط زناشویی نمیکند؛ زیرا در فرضی که ازدواج دچار اختلال گردیده، با منع قانونی طلاق معمولاً جایگزینهای نامطلوبی همچون متارکه، طلاق عاطفی و خشونت خانگی در انتظار همسران خواهد بود. علاوه بر آن، منع قانونی طلاق میتواند انگیزه ازدواج را تضعیف کند و این بر خلاف هدفی است که اسلام در نظام اجتماعی خود دنبال میکند.[۳۸] اسلام با مشروع ساختن طلاق، امکان جدایی قانونی زوجین را در شرایط نامطلوب فراهم ساخته و با این کار، با برخی نظامهای حقوقی که طلاق را بهطور کلی منع نمودهاند، مخالفت کرده است.[۳۹]
عده طلاق
عده اسم مصدر اعتداد از ریشه عدد به معنای شمارش و احصاء است.[۴۰] از نظر فقهی، عده عبارت است از مدتی که زن پس از جدایی از شوهر، در حالت انتظار است. عده یعنی تحمل، صبر و خودداری از ازدواج زن بعد از انحلال نکاح تا مدت معین را عده گویند.[۴۱] بنابر دیدگاه فقهی عده به معنای زمان معینی است که در آن زمان زن باید برای کسب اطمینان از این که رحم او حامل نیست یا به علت مرگ شوهر صبر نماید. عده به منظور صیانت نسب و جلوگیری از آمیخته شدن آنها با یکدیگر قرار داده شده است.[۴۲] عده طلاق، به اندازه سه دوره پاکی از خون حیض است؛ اگر زن باردار باشد، عده او تا زمان وضع حمل میباشد. عده طلاق زنی که در سن حیض است، اما حیض نمیبیند، سه ماه قمری میباشد. عده وفات شوهر هم چهار ماه و ده روز است. عده ازدواج موقت به مدت دوبار حیض دیدن زن و اگر زن حیض نمیبیند ۴۵ روز میباشد.[۴۳]
طلاق در عقد موقت
اساسا طلاق مخصوص عقد دائم است و در عقد موقت طلاق وجود ندارد. در ازدواج موقت با دو اصطلاح انقضاء و بذل مدت برخورد میشود. انقضاء به معنی پایان یافتن عقد موقت است و بذل مدت به معنی بخشیدن مدت باقی مانده از طرف شوهر به زن، از زوجیت خارج میشوند؛ لذا اگر زوج بقیه مدت را ببخشد یا مدت صیغه به تمام شود، طرفین از زوجیت یکدیگر خارج میشوند.[۴۴] در نکاح موقت بذل مدت به اراده شوهر واقع میشود و به هیچ تشریفاتی نیاز ندارد و رجوع از آن در مدت عده ممکن نیست. در صورتی که زن وکالت در بخشش مدت از طرف مرد را داشته باشد، میتواند به این رابطه پایان دهد. اما اگر زن از طرف همسرش وکالت در بذل مدت را نداشته باشد و بتواند در دادگاه ثابت کند که ادامه زندگی برایش با سختی همراه است به استناد وضعیت عسر و حرج؛ دادگاه زوج را ملزم به بذل مدت باقیمانده خواهد کرد.[۴۵]
نرخ طلاق
در حالی که آمار طلاق در ایران در مقایسه با برخی کشورهای غربی پایینتر است، این نرخ در سالهای گذشته روندی افزایشی داشته است. با وجود آمارهای ضدونقیض، برخی کارشناسان معتقدند که این تناقضات ناشی از روش نادرست محاسبه طلاق است، چرا که طلاق را بهجای مقایسه با سال وقوع ازدواج، با سال ثبت طلاق میسنجند.[۴۶] با این حال، طلاق همچنان یکی از آسیبهای اجتماعی ایران بهشمار میرود.[۴۷] با این اوصاف طبق برخی گزارشها، نرخ طلاق در سال ۱۴۰۲ش پس از سه دهه، روند کاهشی داشته و ۳ درصد نسبت به سال قبل از آن کاهش یافته است.[۴۸]
انواع طلاق
طلاق عاطفی
طلاق عاطفی به وضعیتی اشاره دارد که در آن زوجین بهطور رسمی طلاق نگرفتهاند، اما از نظر عاطفی و روانی از یکدیگر جدا شدهاند. در این حالت، ارتباط عاطفی، احساسی و حتی جنسی بین زوجین قطع شده و زندگی مشترکشان به یک همزیستی سرد و بیروح تبدیل میشود. این وضعیت ممکن است به دلیل اختلافات طولانیمدت، عدم توانایی در حل مشکلات یا فقدان عشق و علاقه باشد. در طلاق عاطفی، اگرچه زوجین ممکن است به دلایل مختلفی مانند حضانت فرزندان، مسائل مالی یا فشارهای اجتماعی همچنان زیر یک سقف زندگی کنند، اما در عمل هر کدام زندگی مستقلی را تجربه میکنند.[۴۹] طلاق عاطفی میتواند پیشزمینهای برای طلاق قانونی باشد. در بسیاری از موارد، وقتی زوجین به مرحله طلاق عاطفی میرسند، رابطه آنها از نظر عاطفی و روانی به حدی آسیب دیده که دیگر توانایی یا تمایلی برای بازسازی ارتباط باقی نمیماند. این وضعیت ممکن است منجر به تشدید مشکلات و اختلافات، افزایش نارضایتیها، و در نهایت تصمیم به جدایی رسمی شود.[۵۰]
طلاق شرعی
طلاق در حقوق اسلامی دارای اقسام مختلفی است که هر کدام کاربرد ویژهای دارد. طلاق به دو قسم سُنّی (شرعی) و بِدعی تقسیم میشود.
- طلاق بدعی؛ یعنی طلاقی که بدعت و حرام است. مثل طلاق زن در حال حیض.
- طلاق سُنّی؛ عبارت است از طلاق مشروع و جایز.[۵۱] این نوع طلاق بر دو قسم است: بائن و رجعی.
انواع طلاق در اسلام عبارتند از:
- طلاق بائن: عبارت از طلاقی که بوسیلهٔ آن بین زن و شوهر جدائی میافتد و رابطهٔ زوجیت قطع میگردد. در طلاق بائن برای شوهر حق رجوع نیست.[۵۲]
- طلاق رجعی: طلاقی است که مرد پس از آن بتواند در زمان عده رجوع کند و نیازی به عقد جدید نیست.[۵۳]
- طلاق خلع: آنست که زن بواسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر میدهد طلاق بگیرد، اعم از اینکه مال مزبور عین مهر یا معادل آن، یا بیشتر یا کمتر از مهر باشد.[۵۴]
- طلاق مبارات: آنست که کراهت از طرفین باشد، ولی در این صورت عوض باید زائد بر میزان مهر نباشد.[۵۵]
- طلاق به درخواست مرد: مرد هر زمان بخواهد میتواند با ارائه دادخواست به دادگاه و اخذ گواهی عدم امکان سازش، همسر خود را طلاق دهد. درخواست طلاق از سوی مرد دلیل و توجیه نمیخواهد؛ اما هرگاه مرد بدون آنکه زن مرتکب تقصیری گردد بخواهد وی را طلاق دهد، موظف است در صورت امضای شرط «الف» عقدنامه مطابق با آن نصف دارایی خود را به زوج تملیک نماید و سایر حقوق مربوط به طلاق؛ در خصوص اجرت المثل و نحله را بپردازد.[۵۶]
- طلاق به درخواست زن: حق طلاق با مرد است؛ اما زن در چند حالت میتواند درخواست طلاق نماید: عدم پرداخت و خودداری شوهر از پردختن نفقه یا عاجز بودن شوهر از پرداخت نفقه، عسر و حرج، غیبت شوهر؛
- اگر شوهر چهار سال تمام غائب مفقود الاثر باشد، زن میتواند طلاق بگیرد. شرط ضمن عقد؛ یکسری شرایط در ضمن عقد گذاشته شود که مثلاً اگر معتاد شد، زن حق طلاق دارد. وکالت در طلاق؛ به زن وکالت در طلاق داده شود.[۵۷]
- طلاق توافقی: طلاق توافقی را میتوان در واقع طلاق خلع و مبارات دانست، که دارای پیشینه هستند. طلاق توافقی در واقع با تصویب قانون حمایت خانواده زوجه میتواند بدون مابه ازای مالی و با جلب نظر شوهر خود اقدام به طلاق توافقی نماید. توافق طرفین به عنوان مبنای طلاق و اجرای آن مورد استناد قرار میگیرد و هیچگاه در ماهیت عمل حقوقی طلاق دخالت ندارد.[۵۸]
عوامل طلاق
طلاق میتواند تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله ناسازگاریهای شخصیتی، مشکلات مالی، خیانت و تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی اتفاق بیفتد:[۵۹]
عوامل فردی
عوامل فردی که به طلاق منجر میشوند، شامل ویژگیهای شخصیتی و رفتارهای هر یک از زوجین است. این عوامل شامل انتخاب همسر نامناسب بدون شناخت کافی، فقدان مهارتهای لازم برای برقراری ارتباط مؤثر و شانه خالی کردن از مسئولیتهای زندگی مشترک است. مشکلات شخصیتی مانند خودمحوری، عدم تعهد و ناتوانی در حل مسائل زندگی نیز میتواند نارضایتی را تشدید کرده و به جدایی منجر شود. خیانت، استفاده نادرست از فضای مجازی و اختلافات فرهنگی و اجتماعی بین زوجین نیز نقش مهمی در افزایش احتمال طلاق دارند.[۶۰]
ضعف مهارتهای ارتباطی بین همسران، افراد خانواده و بین خانوادههای زوجین، از علتهای مهم جدایی زن و شوهر شناخته شده است. مهارتهای همسريابی، دچار ضعف بوده و مشاورههای قبل از ازدواج یا انجام نشده و یا بهدرستی بهآن عمل نشده است.[۶۱] نیاموختن اصول خودشناسی و سازگاری با دیگران، احترام نگذاشتن بهتفاوتهای فردی، بهرسمیت نشناختن هویت مستقل همسر آینده و منطقی نکردن انتظارات در زندگی مشترک، از مهمترین نقاط ضعف ارتباطی زوجین است که در صدر علل طلاق قرار گرفته است.[۶۲]
تغییر نگرش نسبت به ازدواج[۶۳] و طلاق، افزایش فردگرایی، تغییر انتظارات از زندگی مشترک و کاهش قبح اجتماعی طلاق از جمله تغییرات فرهنگی مرتبط با افزایش تمایل به جدایی دانسته شدهاند. در یک مطالعه، فردگرایی، نگرشهای برابرخواهانهٔ جنسیتی و نگرش مثبتتر به طلاق با تمایل بیشتر به طلاق مرتبط دانسته شده است.[۶۴]
عوامل خانوادگی
عوامل خانوادگی که موجب طلاق میشوند، شامل تأثیرات منفی خانوادههای طرفین بر زندگی مشترک زوجین است. دخالت خانواده زوجین بهصورت بیجا و مداوم در امور زندگی، فشارهای اجتماعی و فرهنگی ناشی از انتظارات خانوادهها و نبود حمایت عاطفی از سوی خانوادهها میتواند به بروز اختلافات و نارضایتیها در زندگی مشترک منجر شود. همچنین، الگوهای رفتاری ناسالم مانند پرخاشگری، خشونت خانگی و سرزنش در خانوادههای زوجین میتواند بر رفتار و ارتباطات آنها تأثیر منفی بگذارد و توانایی آنها را در مدیریت مشکلات زندگی مشترک کاهش دهد. این عوامل در نهایت میتوانند باعث تشدید تنشها و افزایش احتمال طلاق شوند.[۶۵]
طبق نظریه مبادله، اگر یکی از زوجین، احساس زیان در ازدواج کند، احتمال گسست وجود دارد.[۶۶] همچنین توان زوجین در تامین مستقل نیازهای خود و عدم وابستگیشان به روابط زناشویی، استحکام خانواده را سست میکند. از منظر نظریه نیاز و انتظار، عدم تامین انتظارات هر یک از زوجین در زندگی زناشویی، به نارضایتی و پشیمانی آنان منجر میشود. در نظریه توزیع قدرت نیز تضاد میان زوجین سبب تلاش هر یک برای تسلط بر دیگری و تداوم این وضعیت سبب افزایش تنش و نهایتاً طلاق میشود.[۶۷] طبق نظریه همسانهمسری، ناهمسانی فرهنگی، نژادی و مذهبی زوجین به طلاق میانجامد و در نظریه شبکه، اگر زوجین عضو شبکهای از خانوادهها و اطرافیان مختلف باشند، با هضمشدن در آن شبکه، ناخواسته با همسر خود طبق الگوهای شبکه تعامل میکنند که سبب جدال، تیرگی روابط و طلاق میشود.[۶۸]
طبق پژوهشها، عوامل طلاق در چهار دهه اخیر در ایران جابهجا شدهاند؛ بهعنوان مثال، بهجای اختلاف سنی زوجین که مهمترین عامل سه دهه ابتدایی بوده، [۶۹] در دهه اخیر، افزایش سطح انتظارات و تامیننشدن آن، بیشترین تاثیر را داشته است.[۷۰]
کاهش دينداری، کمرنگ شدن ارزشهای اخلاقی تعهد و وفاداری به همسر، مسئولیتناپذیری در قبال زندگی مشترک و فرزندان، انجام ندادن تعهدات همسرانه جهت بقا و تداوم نسل بشری، نپرداخن به تعهدات الزامي مانند تمكين ازسوی زن، عدم پرداخت نفقه از سوی مرد، نداشتن معاشرت نيکو، تأمين نکردن نيازهای جنسي و عدم تفاهم و تشریک مساعی جهت حل مشکلات بهوجود آمده،[۷۱] تصمیم طلاق را ساده کرده و بهجدایی همسران انجامیده است.[۷۲]
عوامل اجتماعی، اقتصادی و اداری
عوامل اجتماعی طلاق شامل مجموعهای از مسائل و فشارهایی است که بر روابط زناشویی تأثیر میگذارد. تغییرات فرهنگی و اجتماعی مانند افزایش پذیرش طلاق، تغییر نقشهای جنسیتی و توقعات بالاتر از ازدواج به افزایش نرخ طلاق کمک میکند. همچنین، فشارهای اقتصادی، بیکاری و مشکلات مالی میتوانند تنشهای زناشویی را افزایش دهند. تأثیرات شبکههای اجتماعی و رسانهها نیز در تغییر نگرشها نسبت به روابط و افزایش مقایسههای اجتماعی نقش دارند. فرایند طلاق به معنای رسیدگی به امور اداری و سازوکارهی اجرای صیغهٔ طلاق نیز اثر گذار است. عدم حمایت اجتماعی و خانوادگی، نیز میتواند از دلایل معرفی شده است.[۷۳]
گاهی ساختارهای کلان جامعه همچون فقرِ ناشی از ساختار جامعه شهری و جهانیشدن اقتصاد و تاکید فراوان بر مصرفگرایی و ارزشهای مادی به طلاق میانجامد. طبق نظریه بحران ارزشها، در جوامع در حال توسعه همچون ایران، کشاکش سنت و مدرنیته، سقوط ارزشهای معنوی و دینی همچون قناعت و سادهزیستی و جایگزینی ارزشهای جدیدی چون اشتغال زنان، مصرفگرایی و تجملات، به افزایش طلاق میانجامد. از منظر کارکردگرایی نیز حذف بسیاری از کارکردهای پیشین خانواده، عدم اتکای همسران به خانواده، [۷۴] اشتغال و افزایش پایگاه اجتماعی زنان، نقش مهمی در بروز طلاق دارد؛ [۷۵] لذا نسبت طلاق زنان شاغل تقریباً دوبرابر کل زنان و چهار برابر زوجهایی است که فقط مرد شاغل است.[۷۶]
وضعیت اقتصادی خانوار از عوامل مرتبط با ثبات زندگی زناشویی است. بیکاری، درآمد ناکافی، ناامنی اقتصادی، تورم و افزایش هزینههای مسکن و زندگی میتواند فشار اقتصادی و تعارضات خانوادگی را افزایش دهد و با افزایش تمایل به طلاق همراه باشد. افزایش اشتغال و استقلال اقتصادی زنان نیز با تغییر مناسبات سنتی خانواده همراه بوده است. برخی پژوهشها در ایران میان اشتغال زنان و نگرش یا تمایل بیشتر به طلاق رابطه یافتهاند؛ بااینحال، این رابطه را نمیتوان بهمعنای تأثیر مستقیم اشتغال بر افزایش نرخ طلاق دانست، زیرا عوامل اقتصادی، آموزشی، نگرشی و خانوادگی نیز در آن دخیلاند.[۷۷]
مهريه سنگین يا در حد متوسط که میتواند مشوق زنان برای طلاق و رفع نگرانی تأمین هزينههای زندگی پس از طلاق باشد، نیز از عوامل موثر در طلاق شمرده شده است.[۷۸]
تعلق زوجین به پايگاه اجتماعی متفاوت، حمايت بیش از حد والدين از فرزندان و کمشدن میزان مسئولیتپذيری آنها در زندگی، گسترش رفتارهای مخاطرهآمیز مانند استفاده از مشروبات الکی و داروهای روانگردان، اعتیاد، افزايش تفاوتهای نسلی، شکستهشدن قبح روابط اجتماعی زوجین با افراد نامحرم، نگرش توسعهيافتهتر زنان نسبت به مردان، وجود رويکرد مردسالارانه در میان مردان،[۷۹] خشونت خانگی و نبود ارتباط عاطفی بین زوجین دلایلی دیگر است که باعث افزایش آمار طلاق در ایران شده است.[۸۰]
افزايش امکان زندگی در شکل غیرازدواجی مانند همخانگی، گرايش به تجربهکردن چند زندگی مشترک،[۸۱] سبک جدیدی از زندگی «بدون دردسر» در جامعه که با شعار «باید از زندگی لذت برد» و نباید شرایط سخت زندگی را بر یکدیگر تحمیلکرد، بهزندگیهای مشترک پایان داده است.[۸۲]
اجرای طلاقهای توافقی بهتقلید از سبک زندگی غربی با 27 هزار و 320 مورد (در تهران)، از بیشترین پروندههای مربوط بهدعاوی خانوادگی است که طلاق گرفتن را به یک مد تبدیل کرده است. کارشناسان خانواده از طلاق توافقی بهعنوان «بحران پنهان» یاد میکنند که نظام خانوادهها را متزلزل کرده است.[۸۳]
راهکارهای پیشگیری
بهباور متخصصان، پیشگیری از طلاق نیازمند مجموعهای از راهکارها است. آموزش مهارتهای زندگی قبل از ازدواج به زوجین کمک میکند تا با چالشهای زندگی مشترک بهتر مواجه شوند. مشاورهٔ پیش از ازدواج و بعد از آن میتواند مشکلات را شناسایی و حل کند.[۸۴] فرهنگسازی در مورد طلاق و اینکه طلاق باید آخرین راه حل باشد، اهمیت زیادی دارد.[۸۵] حمایتهای قانونی و اجتماعی از خانواده میتواند استرسهای مالی و اجتماعی را کاهش دهد.[۸۶] همچنین، ترویج فرهنگ سازش، ایثار و همدلی در زندگی زناشویی و سختگیری در فرایند طلاق به زوجین کمک میکند تا در مواجهه با اختلافات، با صبر و حوصله بهدنبال راهحلهای مشترک باشند و از طلاق بهعنوان اولین راه حل استفاده نکنند.[۸۷]
رویکردها
جامعهشناسی
اسلام به موازات تأکیدات فراوانی که بر تقدس پیوند ازدواج دارد، طلاق را فی نفسه امری ناپسند و دارای کراهت بسیار شدید میداند و تمام کوشش خود را در جهت پرهیز دادن افراد از توسل به طلاق به کار میبندد، برای نمونه، در روایات از طلاق به عنوان پدیدهای بسیار مبغوض یاد شده و آمده است: «در نزد خدای عز و جل هیچ چیز ناپسندتر از خانوادهای مسلمان نیست که با طلاق از هم پاشیده شود.»[۸۸] در عین حال هرجا که مصالح مهمتر ایجاب کند، طلاق را به عنوان امری بهنجار پذیرفته است.
ژان ژاک روسو، فیلسوف، اندیشمند و نویسنده معروف فرانسوی؛ که اساس نظام اجتماعی را بر مبنای قرارداد، استوار میداند، از خانواده به عنوان قدیمیترین نوع جامعه و تنها جامعه طبیعی یاد میکند.[۸۹]
بنیان و شالوده خانواده را تفاهم، درک متقابل، فداکاری و صبر در برابر مشکلات میسازد. اگر یکی از زوجین یا هر دو به دلایل گوناگون نتوانستند با یکدیگر سازش کنند، در این جاست که خانواده از هم گسیخته میشود. هر قدر خانواده از بنیان مستحکمتری برخوردار باشد و طرفین از جهات بیش تری با یکدیگر توافق کنند، احتمال بقای این خانواده بیشتر است.[۹۰]
حقوقی
طلاق عبارت است از انحلال نکاح دائم با شرایط و تشریفات خاص از جانب مرد یا نماینده او.[۹۱] ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی مقرر داشته: «طلاق مخصوص عقد دائم است و زن منقطعه به انقضای مدت یا بذل آن از طرف شوهر از زوجیت خارج میشود.»
از نظر ماهوی، طلاق ایقاعی است که با تشریفات خاصی به انجام رسیده و به موجب آن عقد نکاح از بین میرود.[۹۲] حتی در طلاق توافقی و به صورت بائن، باز هم یک عمل حقوقی یک جانبه (ایقاع) بهشمار میآید.[۹۳] طلاق از نظر حقوقی دارای موجبات، شرایط، اقسام و آثاری است که در قوانین مختلفی از جمله قانون مدنی، قانون حمایت از خانواده و قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، به آنها پرداخته شده است.
شرایط طلاق
طلاق عبارت است از انحلال نکاح دائم با شرایط و تشریفات خاص. طلاق مخصوص ازدواج دائم میباشد، زیرا در ازدواج موقت بعد از اتمام تاریخ مذکور در صیغه نامه باطل میشود و نیازی به امر طلاق نمیباشد.[۹۴]
شرایط طلاق؛ در نظام فقهی اسلام برای هر کدام از طلاق دهنده، طلاق داده شده و صیغه طلاق شرایطی موجود است که از جمله؛ در طلاق دهنده
- بالغ بودن
- عاقل بودن
- مختار بودن
- قصد داشتن شرط است.[۹۵]
در مطلقه نیز شرط است که:
- زوجه بودن
- دائمی بودن
- پاک بودن از حیض و نفاس[۹۶]
صیغه طلاق نیز شرایطی دارد. اصل در عقد ازدواج عدم قابلیّت آن برای برهم زدن است؛ از این رو، با هر سببی نمیتوان این پیوند را گسست؛ لیکن شارع مقدس طلاق را سببی برای گسستن این پیوند قرار داده است. طلاق با هر لفظ بیانگر مفاد آن تحقق نمییابد؛ بلکه با صیغه خاص همراه با شرایطی تحقق مییابد. صیغه خاص عبارت است از لفظ «طالق» همراه با کلماتی که مطلّقه را مشخص میکند، مانند «انتِ طالقٌ» یا «هذِهِ طالقٌ». بنابر قول مشهور میان متأخران، در صورت توانایی بر تلفظ به زبان عربی صیغه طلاق باید به عربی صحیح خوانده شود و در صورت عدم توانایی بر آن، با هر لفظ مرادف صیغه عربی صحیح است. برخی گفتهاند: در صورت عدم توانایی باید وکیل بگیرد و چنانچه نتوانست وکیل بگیرد، میتواند به لفظ غیر عربی بخواند. از شرایط صحّت طلاق، وقوع آن در حضور دو شاهد است؛ به گونهای که آن را بشنوند. دو شاهد باید مرد و بنابر مشهور عادل باشند.[۹۷] زوج غایب و نیز بنابر قول مشهور، زوج حاضر، میتواند در اجرای صیغه طلاق به دیگری وکالت دهد. همچنین بنابر مشهور، زن میتواند از طرف شوهر خود وکیل در طلاق خویش باشد.[۹۸] برخی دیگر از نکات حقوقی طلاق در ایران عبارتند از:
- طلاق ایقاع است، یعنی تنها به اراده شوهر یا نماینده او جاری میشود و نیاز به موافقت زن ندارد. مطابق موازین فقهی طلاق به عهده زوج واقع میشود.[۹۹]
- طلاق به اراده شوهر واقع میشود؛ مقصود این نیست که زن هرگز نمیتواند درخواست طلاق کند یا رأی دادگاه هیچ اثری در وقوع آن ندارد.[۱۰۰]
- مطابق قانون وقوع طلاق نیاز به اذن دادگاه دارد.[۱۰۱]
- وقوع طلاق نیاز به صیغه طلاق است که توسط زوج یا جانشین قانونی واقع میشود.[۱۰۲]
- جاری کردن صیغه طلاق باید در حضور دو مرد عادل به عنوان شاهد بر طلاق واقع گردد.[۱۰۳]
- طلاق وسیله انحلال عقد دائم میباشد، اگر عقد نکاح منقطع بوده باشد انحلال آن به وسیله بذل مدت از طرف شوهر یا به انقضاء مدت میباشد.[۱۰۴]
- طلاق در طُهر غیرمواقعه صورت میگیرد، یعنی در دوران پاکی زن باید باشد که پس از پاک شدن زن از حیض تا هنگام طلاق با شوهرش نزدیکی نکرده باشد، مگر اینکه زوجه یائسه یا باردار باشد.[۱۰۵]
- طلاق عمل تشریفاتی است؛ گذشته از این که وقوع طلاق در صورت اختلاف باید به اذن دادگاه باشد و حاصل شدن این اذن تشریفات خاص دارد.[۱۰۶]
آثار و پیامدها
اگرچه طلاق ممکن است راهی برای خروج از یک رابطه ناسالم یا پرتنش باشد که سلامت روانی و جسمی افراد را به خطر میاندازد، اما تأثیرات منفیِ روانی، اجتماعی و اقتصادی آن نهتنها بر زوجین، بلکه بر فرزندان، خویشاوندان و حتی جامعه تحمیل میشود.[۱۰۷] برخی آثار طلاق عبارتند از:
آثار طلاق برای زنان
زنان بعد از طلاق در معرض فشارهای روحی و روانی زیادی قرار میگیرند. آثار زیادی برای آنها ایجاد میشود که ازجمله عبارتند از؛ سرخوردگی از زندگی، حس بدبینی و تردید در ازدواج، مشکلات مالی، تزلزل درهویت فردی و اجتماعی، مشکلات مرتبط با فرزندان و احساس عدم امنیت.
بنابر این آنها دچار یأس و ناامیدی میشوند و در بعضی ازموارد ممکن است تا مرزافسردگی نیز پیش روند و اضطراب و نگرانی از بازگشت به منزل پدری، واکنش اطرافیان، نگرانی آینده، ترس از سرزنش شدن، و در بعضی مواقع عذاب وجدان و پشیمانی از جمله آثار طلاق هست که زن را با خود درگیر میسازد.[۱۰۸]
آثار طلاق بر فرزندان
زمانی که زوجها تصمیم بر طلاق میگیرند، این تصمیم علاوه بر اینکه به خودشان آسیبهایی را وارد میکند. برای فرزندان نیز تأثیرات منفی و مخربی دارد که دچار سرخوردگی در جامعه میشوند و سرمایه اجتماعی خود را از دست میدهد. مهمترین آثار عبارتند از: پیدایش بحرانهای روانی، گرایش به بزهکاری، انحرافات جنسی، گرایش به اعتیاد، مستعد به سوء مصرف مواد مخدر و افت تحصیلی را بوجود میآورد.[۱۰۹]
بهباور متخصصان، طلاق والدین بر فرزندان تأثیرات گستردهای دارد. این تأثیرات شامل مشکلات روانی مثل افسردگی و اضطراب، مشکلات رفتاری و تحصیلی، کاهش اعتماد به نفس و احساس عدم امنیت میشود. کودکان ممکن است دچار سردرگمی و تعارضات داخلی شوند و در برخی موارد، ممکن است نگرش منفی نسبت به ازدواج و روابط آینده پیدا کنند.[۱۱۰]
آثار طلاق برای مردان
هرچند مشکلات مردان بعد از طلاق بسیار کمتراز زنان است؛ زیرا اکثریت شاغل هستند و فشار روانی و تنهایی طلاق را کمتر احساس میکنند. اما واقعیت این است که طلاق در مردان نیز به بروز دشواریهای میانجامد. آمار خودکشی در بین مردان طلاق گرفته بیشتر از زنان است. بنابر این مردان پس از طلاق آثار و پیامدهایی برای آنها بوجود میآید که از جمله اقتصادی، اجتماعی، جسمی و روانی میباشد.[۱۱۱]
آثار طلاق برای زوجین
بسیاری از افراد پس از طلاق دچار احساسات منفی مانند افسردگی، اضطراب، خشم و احساس گناه میشوند. این فرایند میتواند باعث کاهش عزت نفس و ایجاد حس ناکامی در زندگی شود. برخی افراد ممکن است با بحران هویت و مشکلات در برقراری روابط جدید مواجه شوند. از دست دادن حمایت اجتماعی و تغییر در ساختار زندگی نیز میتواند استرسهای بیشتری را ایجاد کند.[۱۱۲]
آثار اجتماعی و اقتصادی
از نظر اجتماعی، طلاق ممکن است منجر به کاهش حمایت اجتماعی و روابط خانوادگی ضعیفتر شود، که میتواند احساس انزوا و تنهایی را در افراد تقویت کند. از نظر اقتصادی، طلاق معمولاً منجر به کاهش درآمد خانواده، افزایش هزینههای زندگی و مشکلات مالی برای هر دو طرف میشود. زنان بهویژه ممکن است با چالشهای اقتصادی بیشتری مواجه شوند، بهخصوص اگر سرپرستی فرزندان به عهدهٔ آنها باشد.[۱۱۳]
راههای پیشگیری از طلاق
الف. پیشگیری اجتماعی
- کنترل آسیبهای اجتماعی تهدید کنندة نهاد خانواده بهویژه بیکاری و فقر؛
- جلوگیری از رفتارهای مخاطرهآمیز مانند اعتیاد، خشونت، همسرآزاری، استفاده از مشروبات الکلی و داروهای روانگردان؛
- افزایش حساسیتهای اجتماعی در برابر پدیدۀ طلاق؛
- افزایش حساسیت در برابر عادی شدن روابط زوجین با افراد نامحرم؛[۱۱۴]
- تعمیق نگرش جامعه و خانوادهها در جهت ارجگذاری به اصول و هنجارهای اجتماعی؛
- مسئولیتپذیری زوجین در قبال زندگی مشترک و فرزندان؛[۱۱۵]
- تأکید بر پایداری و تقدس زوجيت.[۱۱۶]
ب. آموزشهای مهارتی
- آموزش مهارتهای زندگی مانند، حقوق و تکالیف زوجین، مسائل جنسی؛
- ترويج گفتگو و الگوی مشارکت زوجین در تصمیمگیریهای مختلف؛
- برگزاری آموزشهایی جهت همسازی زن و شوهر، آموزش اصول خودشناسی و سازگاری با دیگران، احترام گذاشتن بهتفاوتهای فردی، بهرسمیت شناختن هویت مستقل همسر آینده، منطقی کردن انتظارات در زندگی مشترک؛[۱۱۷]
- مشورت جوانان با خانوادهها، مراجعه به مراکز مشاورۀ ازدواج، بهخصوص مراجعه به داوری خانوادگی (حکمیت) جهت حل مشکل زوجین و برقرای صلح و احیای زندگی مشترک؛[۱۱۸]
- آموزش شیوههای پاسخ به نیازهای عاطفی، روحی و جنسی زوجین؛[۱۱۹]
- آموزش کنترل فشار روانی توسط زوجین[۱۲۰] و گذشت و بخشش؛[۱۲۱]
- آموزش مهارت همسرگزینی.[۱۲۲]
ج. سیاستگذاری کاهش طلاق
1. مشاوره و آموزش
ایجاد کلینیکهای تخصصی در زمینۀ مشاوره و تربیت؛ تبیین انتظارات هر یک از طرفین برای دیگری؛ آموزش مهارتهای برقراری رابطۀ مؤثر برای زوجین؛ تعیین اولویتها و برنامهریزی امور خانواده و ایجاد شغل و تمهید شرایط مساعد مالی برای زندگی مشترک،[۱۲۳]از جمله سیاستگذاریهای لازم برای کاهش طلاق دانسته شده است.[۱۲۴]
2. وضع قوانین مناسب
پژوهشگران حوزه خانواده، وضع قوانین جدید و محدودیتهای سختگیرانهتر را جهت جلوگیری از طلاق توافقی ضروری دانستهاند.[۱۲۵]
3. برنامهریزی برای فرزندآوری
برنامهریزی در جهت فرزندآوری بیشتر خانوادهها همراه با تشویقهای دینی در این جهت، از سیاست گذاریهای اجتماعی و فرهنگی کاهش طلاق است.[۱۲۶]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، ج20، ص157
- ↑ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1404ق، ج 32، ص2
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 195
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 379؛ کاتوزیان، دوره حقوق مدنی خانواده، ۱۳۹۲ش، ج1، ص 273
- ↑ . بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص218.
- ↑ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1120.
- ↑ بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1389ش، ص240-242.
- ↑ یعقوبیدوست، جامعهشناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، 1397ش، ص320.
- ↑ بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1389ش، ص242.
- ↑ . حسینی، سراج: نگاهی گذرا به مسائل اساسی و بررسی شبهات پیرامون زنان، 1380ش، ص133.
- ↑ . بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1389ش، ص242.
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 467
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 468
- ↑ «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، محسن روحانی، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو
- ↑ «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ . سند نقشه مهندسی فرهنگی کشور، 1393ش، ص28.
- ↑ . قانون برنامه ششم توسعه، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مواد 78، 80، 104 و 113.
- ↑ . خامنهای، «ابلاغ سیاستهای کلی خانواده»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ . کلهر و ارحامی، «سیاستهای کاهش طلاق در کشور»، وبسایت مرکز پژوهشها مجلس شورای اسلامی.
- ↑ . قانون مدنی، ماده 1133.
- ↑ . قانون مدنی، ماده 1130.
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص95
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص 328
- ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، 1412ق، ص 197؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، 1414ق، ج 7، ص365
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج6، ص54؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج 22، ص8
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن الکریم، ص 324
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 437
- ↑ علوی قزوینی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، 1387ش، ص 138
- ↑ کاتوزیان، خانواده - نکاح و طلاق، 1392ش، ج1، ص241
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «آیا وضعیت طلاق در ایران نگران کننده است؟»، وبسایت جامعۀ خبری تحلیلی الف.
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ عرب، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ سلمانی، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص: 195
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص451
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص195
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص47
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص49
- ↑ خلیلی، حقوق و تکالیف زوجین، 1395ش، ص32
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص299
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص278
- ↑ هاشملو، «اهمیت مسئله طلاق»، وبسایت روانشناسی هاشملو؛رضاخانی، «ضرورت جدینگری به معضل طلاق»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ مقدمزاده و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، 1397ش، ص118.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص218.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص218.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه.
- ↑ . قاضیزاده، «فراتحلیل کمّی بررسی عوامل مؤثر بر طلاق طی سالهای 1379 تا 1393»، 1401ش، ص211.
- ↑ . نیازی و همکاران، «ﻓﺮاﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت درﺑﺎرة ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻃﻼق در اﻳﺮان ﺑﺮای دورة 1386-1396»، 1396ش، ص183.
- ↑ . قاضیزاده، «فراتحلیل کمّی بررسی عوامل مؤثر بر طلاق طی سالهای 1379 تا 1393»، 1401ش، ص211.
- ↑ . کلانتری و همکاران، «مرور سه دهه تحقیقات علل طلاق در ایران»، 1390ش، ص148.
- ↑ . نیازی و همکاران، «ﻓﺮاﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت درﺑﺎرة ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻃﻼق در اﻳﺮان ﺑﺮای دورة 1386-1396»، 1396ش، ص188-191
- ↑ ابراهیمیپور، شاخصهای خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش، ص417.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه؛ «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز.
- ↑ . نیازی و همکاران، «ﻓﺮاﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت درﺑﺎرة ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻃﻼق در اﻳﺮان ﺑﺮای دورة 1386-1396»، 1396ش، ، ص182.
- ↑ . گیدنز، جامعهشناسی، 1373ش، ص481.
- ↑ . سگالن، جامعهشناسی تاریخی خانواده، 1380ش، ص181.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص218.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص216.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص216.
- ↑ «آمار طلاق در ایران و عوامل موثر بر آن»، وبسایت دادسو.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص218.
- ↑ . «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «چگونه مانع طلاق توافقی شویم؟»، خبر آنلاین.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه.
- ↑ «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش 27 درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ حبیبیتبار، «طلاق و لایحۀ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالۀ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ خامنهای، «با هم، تا بهشت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج15، ص267
- ↑ روسو، قرارداد اجتماعی، 1366ش، فصل2، ص 36
- ↑ ساروخانی، طلاق پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن، 1376ش، ص 4
- ↑ صفایی؛ امامی، مختصر حقوق خانواده، 1395ش، ص 217
- ↑ محقق، حقوق مدنی زوجین، 1360ش، ص3
- ↑ صفایی؛ امامی، مختصر حقوق خانواده، 1360ش، ص218
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام،1426ق، ج5، ص197
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص197
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 199
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 199
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 270
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 270
- ↑ هاشملو، «اهمیت مسئله طلاق»، وبسایت روانشناسی هاشملو؛رضاخانی، «ضرورت جدینگری به معضل طلاق»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ اسحاقی، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، 1394ش، ص11
- ↑ شاعری، «بررسی پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، 1399ش، ص 21
- ↑ کشاورز، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران.
- ↑ «آسیبهای روانی و اجتماعی طلاق برای مردان»، سایت پزشک خوب
- ↑ «آثار طلاق بر فرد و خانواده و اجتماع (بخش اول)»، وبسایت راسخون.
- ↑ آقایی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ بنیهاشمی و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، 1390ش، ص216.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ ابراهیمیپور، شاخصهای خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش،ص417.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ ابراهیمیپور، شاخصهای خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش، ص421.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا.]
- ↑ «چگونه مانع طلاق توافقی شویم؟»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ «قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
منابع
- «آثار طلاق بر فرد و خانواده و اجتماع (بخش اول)»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۷ش.
- «آسیبهای روانی و اجتماعی طلاق برای مردان»، سایت پزشک خوب، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «آیا وضعیت طلاق در ایران نگران کننده است؟»، وبسایت جامعهٔ خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «از مهمترین علت طلاق چیست؟ ۵ علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
- «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۸۸ش.
- «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۷ش.
- «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش ۲۷ درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۲ش.
- «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
- «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- آقایی، سیدعلی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
- اسحاقی، زهرا، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، علوم سیاسی: نشریه پژوهش ملل، دوره اول، شماره۱، دیماه ۱۳۹۴ش.
- امامی، سید حسن، حقوق مدنی تهران انتشارات اسلامیة، بیتا.
- بستان، خانواده در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
- حبیبیتبار، جواد، «طلاق و لایحهٔ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالهٔ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ ق.
- حسینی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهرالقاموس، بیروت- لبنان، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۴ق.
- خامنهای، سیدعلی، «با هم، تا بهشت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۸۹ش.
- خلیلی، حمزه، حقوق و تکایف زوجین، قم، ابتکار دانش، ۱۳۹۵ش.
- دمرچلی، محمد، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- روحانی، محسن، «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- روسو، ژان ژاک، قرار داد اجتماعی یا اصول حقوق سیاسی، ترجمه: منوچهر کیا، تهران، گنجینه، ۱۳۶۶ش.
- روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل: جاودانه، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش.
- ساروخانی، باقر، طلاق؛ مطالعه واقعیت و علل آن، تهران، دانشگاه تهران، 1372ش.
- سگالن، مارتین، جامعهشناسی تاریخی خانواده، ترجمه حمید الیاسی، تهران، مرکز، 1380ش.
- سند نقشه مهندسی فرهنگی کشور، تهران، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1393ش.
- ساروخانی، باقر، طلاق (پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن)، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
- سلمانی، مهرانه، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۳ش.
- شاعری، نرگس، «پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، نشریه ره توشه، شماره ۱۲۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- صفایی، سیدحسین؛ امامی، اسدالله؛ مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان، ۱۳۹۵ش.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق. ۱۳۷۰ش.
- عرب، احمدرضا، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۲ش.
- علوی قزوینی، سید علی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، تهران، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۷ش.
- غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعه الزهراء، چاپ اول، تابستان ۱۳۹۹ش.
- قاضیزاده،هادی، «فراتحلیل کمّی بررسی عوامل مؤثر بر طلاق طی سالهای 1379 تا 1393»، فصلنامه زن و جامعه، شماره 49، 1401ش.
- قانون برنامه ششم توسعه، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، بازدید در: 8 شهریور 1403ش.
- قانون مدنی، وبسایت داوودآبادی، تاریخ بازدید: 3 مهر 1403ش.
- کاتوزیان، ناصر، دوره حقوق مدنی خانواده، نکاح و طلاق، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش.
- کشاورز، معصومه، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
- کلانتری، عبدالحسین و همکاران، «مرور سه دهه تحقیقات علل طلاق در ایران»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، شماره 53، 1390ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کلهر، سینا و ارحامی، آسیه، «سیاستهای کاهش طلاق در کشور»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شماره 16703، 1398ش.
- گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نی، 1373ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، چاپ هفدهم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۵ش.
- محقق، محمدباقر، حقوق مدنی زوجین، انتشارات بنیاد قرآن، ۱۳۶۰ش.
- مقدمزاده، علی و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، در نشریه مشاوره و رواندرمانی خانواده، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲ (پیاپی ۲۶)، ۱۳۹۷ش.
- نجفی توانا، داوود، «تاریخچه طلاق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱
- نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت- لبنان، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- هاشملو، جعفر، «اهمیت مسئله طلاق»، وبسایت روانشناسی هاشملو، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۶ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۱۴۲۶ ق.
- «آمار طلاق در ایران و عوامل موثر بر آن»، وبسایت دادسو، تاریخ درج مطلب: 1 مرداد 1401ش.
- ابراهیمیپور، قاسم، شاخصهای خانوادۀ مطلوب در اسلام، قم، مرکز بررسیهای راهبردی ریاست جمهوری با همکاری پژوهشگاه المصطفی، 1391ش.
- «چگونه مانع طلاق توافقی شویم؟»، خبر آنلاین؛ تاریخ درج مطلب: 16 تیر 1394ش.
- «راهکار تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از طلاق»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1392ش.
- بنیهاشمی، فریبا سادات، و دیگران، «بررسی علل، پیامدها و راهکارهای کاهش طلاق در ایران با رویکرد دلفی فازی»، مجلّۀ علوم اجتماعي دانشكدۀ ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي مشهد، شمارۀ اول، بهار و تابستان 1399ش.
- «قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب 1307ش.
- «قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده»، مصوب مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۴۰۰ش.
- «مهمترین ویژگیهای فرزندان طلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1400ش.
- حسینی، سیدحسین، سراج: نگاهی گذرا به مسائل اساسی و بررسی شبهات پیرامون زنان، تهران، صداوسیما، 1380ش.
- خامنهای، «ابلاغ سیاستهای کلی خانواده»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: 13 شهریور 1395ش.
- نیازی، محسن و همکاران، «ﻓﺮاﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت درﺑﺎرة ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻃﻼق در اﻳﺮان ﺑﺮای دورة 1386-1396»، نشریه مطالعات زنان، شماره 4، 1396ش.
- یعقوبیدوست، محمود، جامعهشناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، تهران، جامعهشناسان، 1397ش.
| انواع آسیبهای اجتماعی | |
|---|---|
| آسیبهای مرتبط با فضای مجازی و رسانه | |
| آسیبهای فرهنگی | |
| حوزههای اجتماعی مرتبط | |
| عوامل و زمینهها | |
| پیامدها | |
| راهکارها | |
