علی لاریجانی

علی لاریجانی؛ دبیر شواری عالی امنیت ملی و از چهره‌های اثرگذار اجرایی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران.

علی لاریجانی، استاد فلسفه دانشگاه تهران و از چهره‌های برجستۀ سیاسی و اجرایی جمهوری اسلامی ایران، در خانواده‌ای روحانی و علمی رشد یافت و پدرش میرزا هاشم آملی لاریجانی از مراجع تقلید شیعه بود. وی تحصیلات خود را در رشتۀ علوم کامپیوتر از دانشگاه صنعتی شریف و سپس دکتری فلسفه از دانشگاه تهران به پایان رساند. لاریجانی فعالیت‌های سیاسی و اجرایی خود را از سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز کرد و در مناصب متعددی از جمله جانشینی ستاد کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ریاست دوازده‌سالۀ صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، دبیری شورای عالی امنیت ملی و ریاست دوازده‌سالۀ مجلس شورای اسلامی حضور داشت. از نظر گرایش سیاسی، وی در چارچوب جناح راست مذهبی فعالیت می‌کرد و بعدها با رویکردی اعتدالی از برخی جریان‌های اصولگرا فاصله گرفت. لاریجانی به‌عنوان استاد فلسفه، دیدگاه‌هایی در حوزه الهیات عملی و نسبت سنت و تجدد مطرح کرد و بر پیوند عقلانیت و معنویت تأکید داشت. وی در ۲۵ اسفند ۴۰۴ش به همراه فرزند و جمعی از همراهان در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در تهران ترور شد. واکنش‌های گسترده داخلی و بین‌المللی به این رویداد صورت گرفت و پیکرش در جوار مزار پدرش و مرتضی مطهری در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد.

زندگی‌نامه

تولد، کودکی و تحصیلات

علی اردشیر لاریجانی در ۱۳ خرداد ۱۳۳۶ش در شهر نجف، در کشور عراق متولد شد و بعد از شش سالگی همراه مادرش به قم نقل مکان کرد. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسۀ ادیب و دورۀ متوسطه را در دبیرستان صدر قم به پایان رساند. وی در ۱۳۵۴ش در رشتۀ علوم کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته شد و در ۱۳۵۸ش مدرک کارشناسی را از این دانشگاه گرفت. پس از آن، به توصیۀ مرتضی مطهری، تحصیلات خود را در رشتۀ فلسفه ادامه داد و مدرک کارشناسی ارشد و دکتری این رشته را از دانشگاه تهران دریافت کرد.

خاندان

خاندان لاریجانی از خاندان‌های تأثیرگذار در عرصه دین، علم و سیاست معاصر ایران به شمار می‌رود که ریشه در منطقه لاریجان آمل دارد. محوریت این خاندان، میرزا هاشم آملی لاریجانی (۱۲۸۲-۱۳۷۱ش) است که از مراجع تقلید شیعه و از شاگردان برجستۀ میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی به شمار می‌رفت. وی پس از سال‌ها تحصیل و تدریس در نجف، در دهۀ ۱۳۴۰ش به قم مهاجرت کرد و به تدریس سطوح عالی فقه و اصول پرداخت و در زمرۀ فقیهان تأثیرگذار حوزه علمیه جای گرفت. فضای علمی و معنوی این خانواده، با تأکید بر تحصیلات حوزوی و دانشگاهی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شخصیت فرزندان از جمله علی لاریجانی شد. دیگر فرزندان میرزاهشیم به‌نام‌های محمدجواد، فاضل، صادق و باقر، هر یک در رشته‌های فیزیک، فلسفه، پزشکی و علوم اسلامی تحصیلات عالی را در داخل و خارج از کشور پی گرفتند و سپس در عرصه‌های سیاسی، قضایی و علمی جمهوری اسلامی ایران نقش‌آفرینی کردند. این خاندان از طریق پیوندهای سببی با خانواده‌های برجستۀ علمی و روحانی از جمله مرتضی مطهری، وحید خراسانی و حسن‌زادۀ آملی مرتبط بوده و از سوی خانوادۀ مادری نیز نسبتی با احمد توکلی و جوادی آملی دارند.

ازدواج و خانواده

علی لاریجانی در ۱۳۵۶ش با فریده مطهری دختر مرتضی مطهری، از نظریه‌پردازان برجستۀ انقلاب اسلامی ایران، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج دو دختر بنام‌های فاطمه و سارا و دو پسر بنام‌های مرتضی و محمدرضا است.

ویژگی‌های شخصیتی

پرهیز از تشریفات و تبلیغات، ساده‌زیستی، پرکاری، پرهیز از استفاده از منزل سازمانی و عدم دخالت فرزندان در امور مدیریتی از ویژگی‌های شخصیتی وی توصیف شده است. همچنین او را شخصیتی ملی، اهل روحیه جهاد و مقاومت و به‌طور عمیق معتقد به مبانی انقلاب، متواضع، اهل توکل، بی‌غل‌وغش، اهل فتوت و مروت و متدین توصیف کرده‌اند.

از لاریجانی به‌عنوان مدیری تحول‌گرا، کادرساز، مدیرپرور و دارای قدرت اجماع‌سازی یاد شده که در هر مسئولیت تیمی نو شکل می‌داد و به مدیران خود اعتماد می‌بخشید. به گزارش منابع، او از یک‌سو با لایه‌های مختلف از روحانیان و دانشگاهیان تا هنرمندان و نظامیان ارتباط مؤثر داشت و از سوی دیگر به‌دلیل ذهن ساختارمند و نگاه راهبردی، به‌طور معمول دیدگاه‌هایش در جلسات تعیین‌کننده بود. همچنین او را دارای دایرۀ واژگان وسیع و قدرت عبارت‌سازی در ادبیات سیاسی دانسته‌اند.

به گفتۀ تحلیلگران، او در خانواده‌ای علمی رشد یافته، شاگر و داماد مرتضی مطهری بود و این جایگاه خانوادگی در شکل‌گیری شخصیت او تأثیر داشت. هوش سرشار، تجربیات متنوع مدیریتی در سمت‌های گوناگون از دیگر ویژگی‌هایی است که در این تحلیل‌ها به آنها اشاره شده است. به گزارش تحلیلگران، لاریجانی مورد وثوق سیدعلی خامنه‌ای بود و از مقبولیت خاصی نزد نیروهای مسلح از جمله فرماندهانی مانند محسن رضایی و محمدباقر باقری برخوردار بود.

دیدگاه‌های فلسفی-اجتماعی

علی لاریجانی، به‌عنوان استاد فلسفه دانشگاه تهران و متفکری که در سنت حکمت متعالیه تنفس می‌کرد، الهیات را دانشی محصور در حجره‌های دربسته نمی‌دانست. از نظر او، الهیات فراتر از بحث در صفات و ذات الهی، مسیری برای بازتعریف زیست مؤمنانه در جهان مدرن به شمار می‌رفت. او با صورت‌بندی نوعی الهیات عملی تلاش می‌کرد عقلانیت فلسفی را به‌مثابه قطب‌نمایی برای حل بحران‌های هویتی و ساختاری جامعه اسلامی به کار گیرد.

لاریجانی با تکیه بر آموزه‌های صدرایی، بر این باور بود که اگر خدا حقیقت مطلق است، هیچ ساحتی از زندگی بشر نباید از حضور قدسی او خالی بماند. این نگاه در مقام عمل، مرز میان مقدس و عرفی را برمی‌داشت؛ به این معنا که سیاست، اقتصاد و فرهنگ، زمانی که در مسیر کمال انسانی و عدل الهی قرار گیرند، خود بخشی از بندگی و الهیات محسوب می‌شوند. از منظر او، گسست میان الهیات و جامعه به سکولاریسم پنهان یا قشری‌گری کور می‌انجامد.

در دیدگاه لاریجانی، انسان نه موجودی رها شده در تلاطم تاریخ، بلکه خلیفه الهی است که مسئولیت آبادانی زمین را بر عهده دارد. این کرامت ذاتی را زیربنای حقوق بشر و آزادی‌های مشروع در جامعه اسلامی می‌دانست. به‌باور او، جامعه‌ای که در آن فقر، تبعیض و بی‌عدالتی حاکم باشد، نمی‌تواند مدعی تحقق الهیات اسلامی باشد. از این رو، مبارزه با فساد و تلاش برای برقراری قسط، در منظومه فکری وی نه یک وظیفه صرفاً اداری، بلکه یک تکلیف الهیاتی به شمار می‌رفت.

لاریجانی به‌عنوان متفکری که با فلسفه غرب آشنایی عمیق داشت، معتقد بود الهیات عملی باید قدرت گفت‌وگو داشته باشد. رویکرد وی را نوعی اجتهاد در مبانی توصیف کرده‌اند؛ به این معنا که اصول ثابت دین را باید در ظرف متغیرات زمانه چنان بازخوانی کرد که کارآمدی خود را از دست ندهند. او بر این باور بود که اگر دین نتواند مدلی برای زیست شرافتمندانه ارائه دهد، در سطح مناسک باقی می‌ماند و از تأثیرگذاری بر تمدن بشری بازمی‌ماند.

فعالیت‌های سیاسی و اجرایی

• حضور در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۱-۱۳۷۱ش): لاریجانی در ۱۳۶۱ش و در دوران جنگ ایران و عراق به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست و تا ۱۳۷۱ش در این نهاد فعالیت کرد. بر اساس گزارش‌ها، او در این دوره مسئولیت‌هایی از جمله معاونت سپاه و جانشینی ستاد کل سپاه پاسداران را بر عهده داشت. به گواهی رسانه‌ها این حضور نظامی در سال‌های جنگ تحمیلی، تجربه‌ای ارزشمند در حوزۀ امنیتی و دفاعی برای او به همراه داشت که بعدها در مسئولیت‌های مدیریتی و راهبردی وی تأثیرگذار بود.
• وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۷۱-۱۳۷۲ش): در دولت دوم اکبر هاشمی رفسنجانی، لاریجانی به‌عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب شد. این مسئولیت پس از استعفای سید محمد خاتمی از این سمت به او واگذار شد و حدود یک سال به طول انجامید. هرچند دوران تصدی وی در این وزارتخانه کوتاه بود، اما نویسندگان نقطۀ عطفی در کارنامه اجرایی او می‌دانند.
• ریاست سازمان صداوسیما (۱۳۷۲-۱۳۸۳ش): لاریجانی به مدت بیش از یک دهه ریاست سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت. از منظر پژوهشگران حوزه رسانه و فرهنگ، علی لاریجانی در طول بیش از یک دهه ریاست بر سازمان صداوسیما، رویکردی تحول‌گرا را در مدیریت رسانه ملی دنبال کرد. بر اساس تحلیل‌های صورت‌گرفته، او نه تنها به توسعه کمی شبکه‌های تلویزیونی و افزایش ساعات برنامه‌سازی توجه داشت، بلکه بر تولید محتوای فرهنگی با رویکرد ملی و دینی نیز تأکید می‌کرد. به گفته کارشناسان، ساخت مجموعه‌های تلویزیونی مانند مریم مقدس، ولایت عشق و تنهاترین سردار در این دوره، نشان‌دهندۀ نگاه راهبردی وی به تولیدات فاخر فرهنگی بود. همچنین تأسیس شبکه‌های بین‌المللی مانند العالم و الکوثر و راه‌اندازی مرکز پویانمایی صبا از دیگر اقدامات او در این دوره ارزیابی شده است. پژوهشگران معتقدند لاریجانی در عرصۀ سیاست فرهنگی، رویکردی متوازن را دنبال می‌کرد که در عین پایبندی به اصول، امکان تعامل با طیف‌های مختلف هنری و فرهنگی را فراهم می‌آورد. گرچه پخش برنامه هویت در این دوره از حاشیه‌های آن دوران محسوب می‌شد که لاریجانی بعداً آن را کار اشتباهی دانست و ساخت برنامه چهره‌های ماندگار را در جهت جبران آن ارزیابی کرد.

• دبیری شورای عالی امنیت ملی (۱۳۸۴-۱۳۸۶ و ۱۴۰۴ش): لاریجانی نخستین‌بار در ۱۳۸۴ش با حکم محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد. در این دوره، مسئولیت هدایت پروندۀ هسته‌ای ایران و مذاکرات با گروه ۱+۵ بر عهده او بود. با این حال، به‌دلیل اختلاف نظر با محمود احمدی‌نژاد، در ۱۳۸۶ش از این سمت استعفا داد. در مرداد ۱۴۰۴ش با حکم مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور، لاریجانی بار دیگر به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد. این بازگشت در شرایط حساسی صورت گرفت که ایران با تهدیدات امنیتی جدی مواجه بود. تحلیلگران لاریجانی را در حوزۀ دیپلماسی و سیاست خارجی، چهره‌ای عمل‌گرا و دارای نگاه راهبردی توصیف کرده‌اند. به گزارش منابع، او در دورۀ نخست دبیری شورای عالی امنیت ملی، با وجود اختلافات با رئیس‌جمهور وقت، تلاش کرد مسیر مذاکرات هسته‌ای را با حفظ منافع ملی پیش ببرد. در بازگشت دوباره به این جایگاه در ۱۴۰۴ش لاریجانی با اتکا به تجربه دیپلماتیک خود، نقش محوری در مدیریت مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا و حصول توافق با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ایفا کرد.
• ریاست مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۷-۱۳۹۹ش): لاریجانی در دوره‌های هشتم، نهم و دهم مجلس شورای اسلامی به‌عنوان نماینده مردم قم به مجلس شورای اسلامی راه یافت و به‌مدت ۱۲ سال ریاست قوۀ مقننه را بر عهده داشت. این دوره طولانی‌ترین دورۀ ریاست مجلس در تاریخ جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. در این سال‌ها، لاریجانی نقش کلیدی در تصویب قوانین مهم از جمله برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) در ۱۳۹۴ش ایفا کرد. مدیریت روابط میان قوا و هماهنگی در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور از دیگر ویژگی‌های دوران ریاست او بر مجلس دانسته شده است. رسانه‌ها در ادامهٔ دوران ریاست علی لاریجانی بر مجلس از چالش‌برانگیزترین رویدادهای سیاسی، یعنی استیضاح عبدالرضا شیخ‌الاسلامی، وزیر کار دولت دهم، در بهمن ۱۳۹۱ش گزارش داده‌اند که به یکشنبه سیاه معروف شد. در این جلسه، محمود احمدی‌نژاد با پخش فیلمی از دیدار فاضل لاریجانی (برادر رئیس مجلس) با سعید مرتضوی، مدیرعامل تأمین اجتماعی، سعی در تغییر مسیر استیضاح داشت. این اقدام با واکنش تند علی لاریجانی و نمایندگان مواجه شد. بعد از آن سید علی خامنه‌ای، رهبر سابق انقلاب اسلامی، تأکید کرد که چنین رفتارهایی از جهات شرعی، قانونی، اخلاقی و نیز تضییع حقوق اساسی مردم نادرست است و خواستار وحدت قوا و تمرکز بر حل مشکلات اقتصادی کشور شد.
• مشاور رهبری و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام: لاریجانی در ۸ خرداد ۱۳۹۹ش با حکم سیدعلی خامنه‌ای، به‌عنوان مشاور رهبری و عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد. در این جایگاه، او در پیگیری قرارداد راهبردی ۲۵ سالۀ ایران و چین نقش داشت و به‌عنوان فرستادۀ ویژۀ رهبری در سفرهای دیپلماتیک به کشورهای منطقه حضور یافت. در آبان ۱۴۰۳ش در اوج تنش‌های ایران و رژیم اسرائیل، لاریجانی به‌عنوان فرستاده ویژۀ رهبر انقلاب اسلامی به سوریه و لبنان سفر کرد.
• شرکت در انتخابات ریاست جمهوری: لاریجانی در نهمین دورۀ انتخابات ریاست جمهوری ایران که در ۱۳۸۴ش برگزار شد، به‌عنوان نامزد رییس‌جمهوری شرکت کرد، اما موفق به کسب آرای لازم نشد و در بین ۷ کاندیدا، در رتبۀ ششم قرار گرفت. در انتخابات ریاست‌جمهوری 1400ش و 1403ش نیز ثبت‌نام کرد اما صلاحیتش از سوی شورای نگهبان احراز نشد.
• نقش فعال در جنگ‌های تحمیلی 12 روزه و جنگ رمضان: از نظر صاحب‌نظران، تحلیل یک ساعت و نیمۀ او از جنگ دوازده روزه در صداوسیما و مخاطب قرار دادن دولت جدید آمریکا برای پذیرش شروط ایران، نشان‌دهندۀ رویکرد فعال او در عرصه دیپلماسی عمومی و رسانه‌ای بود. به گفته تحلیلگران، نقش وی در ایجاد هماهنگی و انسجام در دورۀ پس از ترور سیدعلی خامنه‌ای توسط حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در بیت رهبری در 19 اسنفد 1404ش و نیز فعالیت‌های دیپلماتیک از طریق تعامل با چین، روسیه، لبنان و عراق، نشان‌دهندۀ جایگاه او به‌عنوان چهره‌ای دارای اعتماد در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی بوده است. پژوهشگران معتقدند لاریجانی در سال‌های پایانی حیات خود، با حفظ رویکرد اعتدالی و در برابر فشارهای برخی جریان‌های سیاسی، به یکی از چهره‌های تأثیرگذار در هماهنگی سیاست‌های کلان کشور تبدیل شده بود.

گرایش سیاسی

از نظر گرایش سیاسی، علی لاریجانی در دولت پنجم به‌عنوان عضو جمعیت مؤتلفه اسلامی فعالیت داشت. به نظر برخی پژوهشگران لاریجانی در کنار سید محمود هاشمی شاهرودی و محمدرضا مهدوی کنی از چهره‌های شاخص جناح راست مذهبی به شمار می‌رفت. وی از رهبران ائتلاف فراگیر اصولگرایان در انتخابات مجلس هشتم و جبهۀ متحد اصولگرایان در انتخابات مجلس نهم بود و در مجلس نهم، هدایت فراکسیون رهروان ولایت را بر عهده داشت. در انتخابات مجلس دهم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از او حمایت کرد، اما نامش در فهرست ائتلاف بزرگ اصولگرایان قرار نگرفت و خود را مستقل معرفی نمود. به گفته برخی از فعالان سیاسی، حمایت لاریجانی از دولت حسن روحانی و برجام باعث تضعیف جایگاه وی نزد اصولگرایان شد، هرچند او خود را همچنان اصولگرا می‌دانست. در برخی مقاطع، از وی با تعابیری همچون اصولگرای اعتدالی و سیاستمداری راستِ میانه که به‌تدریج از اردوگاه اصولگرایان فاصله گرفته نیز یاد می‌شد.

دیدگاه‌ها درباره علی لاریجانی

در میان انتقادات مطرح‌شده نسبت به علی لاریجانی، به مواضع سیاسی وی در مقاطع مختلف از جمله اظهار نظر وی دربارۀ انتخابات ۱۳۸۸ش، حمایت از افراد ردصلاحیت‌شده و به‌کارگیری آنان در برخی مناصب تحت امر خود اشاره شده است. همچنین مداخله یکی از فرزندان در قراردادهای خدماتی و ساختمانی مجلس، اقامت و ادامه تحصیل برخی از نزدیکان درجه یک در انگلستان (برخلاف مصوبه شورای عالی امنیت ملی)، سفرهای متعدد اعضای خانواده به خارج از کشور از جمله اروپا و آمریکا و اقامت فرزند دیگر وی در آمریکا از دیگر مواردی است که مورد نقد قرار گرفته است. به این موارد، عدم رعایت اصل ساده‌زیستی و سهیم بودن در بخشی از نابسامانی‌های دولت حسن روحانی نیز افزوده شده است. برخی تحلیلگران، همین نگاه‌های انتقادی را ازجمله دلایل رد صلاحیت وی در انتخابات ریاست‌جمهوری دانسته‌اند.

سید علی خامنه‌ای، رهبر سابق انقلاب اسلامی ایران، خانوادۀ وی را محترم و عفیف توصیف کرده و به این باور است که بسیاری از این اتهامات فاقد مستندات کافی بوده و در فضای مجازی بدون ضابطه منتشر شده است. خامنه‌ای در خرداد 1400ش از دستگاه‌های مسئول خواست که هرگاه گزارش خلاف واقعی دربارۀ خانوادۀ کسی منتشر شده، نسبت به جبران آن اقدام کنند.

علی لاریجانی نیز در پاسخ به انتقادات تأکید کرده است که تمام اتهامات واردشده به او و خانواده‌اش، از جمله مداخلۀ فرزندش در قراردادهای مجلس و سفرهای مکرر خارجی، ناشی از گزارش‌های خلاف واقع است. او سفر همسرش به انگلستان را برای درمان بیماری فرزندش و با هزینه شخصی دانسته و اقامت یکی از فرزندانش در آمریکا را صرفاً برای ادامه تحصیل عنوان کرده است. لاریجانی همچنین درباره ردصلاحیت خود در انتخابات ریاست‌جمهوری، با اشاره به تأکید سید علی خامنه‌ای بر حفظ آبروی نیروهای خدوم و عفیف بودن خانواده‌اش، این اقدام را در شرایط جنگ اقتصادی کشور، اقدامی نادرست و تضعیف‌کنندۀ نیروهای متخصص ارزیابی کرده است. برخی از نویسندگان علی لاریجانی را از حیث ویژگی‌های شخصیتی به سید محمد حسینی بهشتی تشبیه کرده‌اند. به گزارش این افراد، لاریجانی همچون بهشتی در میان اتهامات گسترده، ثبات قدم خود را حفظ کرد و هرگز برای توجیه یا دفاع از خود نزد رهبری شکایت نبرد.

مخالفان جمهوری اسلامی ایران او را به نقش‌آفرینی در سرکوب‌ها و همراهی با نقض حقوق بشر متهم می‌کنند. همچنین منتقدان او را مسئول کشتار هزاران نفر از معترضان در اغتشاشات دی 1404ش می‌دانند. برخی نیز بر این باورند که با وجود سوابق دیپلماتیک لاریجانی، رویکرد عمل‌گرایانه او در هماهنگی سیاست‌های امنیتی و راهبردی کشور، از سوی برخی دولت‌های غربی به‌عنوان مانعی در برابر تغییرات مورد نظر آنها تلقی می‌شده است.

ترور

علی لاریجانی، بعد از ترور سید علی خامنه‌ای، رهبر سابق انقلاب اسلامی ایران، در 25 اسفند1404ش به همراه فرزندش مرتضی لاریجانی، علیرضا بیات، معاون امنیت دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و جمعی از محافظان، در جریان حملات هوایی آمریکا و اسراییل در منطقه پردیس تهران ترور شد.

علی لاریجانی پیش از این، در گفت‌وگویی تلویزیونی درباره جنگ ۱۲ روزه، از تهدید مستقیم به قتل خود سخن گفته بود. بر اساس این گزارش، وی مدعی شد که اسرائیلی‌ها در آن جنگ با او تماس گرفته و مهلت ۱۲ ساعته برای خروج از کشور تعیین کرده بودند.

در رخداد دیگر، بر اساس گزارش منابع خبری لبنان، طرح ترور علی لاریجانی در لبنان پیش از اجرا خنثی شده است. به‌گفته منابع امنیتی لبنانی، یک هسته عملیاتی متشکل از عوامل محلی و خارجی از اوایل ۲۰۲۵م طراحی این عملیات را آغاز کرده بود که با دستگیری یکی از اعضای آن به همراه مواد منفجره، نقشه خنثی شد. بر اساس این گزارش، زمان اجرای عملیات ترور، همزمان با مراسم سالگرد ترور سیدحسن نصرالله در بیروت گزارش شده است. روش طراحی‌شده برای این ترور، مشابه با شیوه به‌کاررفته در ترور محسن فخری‌زاده گزارش شده است.

به گزارش منابع، دستیار رسانه‌ای علی لاریجانی نقل کرده است که در ماه‌های پایانی عمر، با آگاهی از احتمال کشته‌شدن، از وی درباره چگونگی آغاز پیام درگذشت پرسیده و لاریجانی در پاسخ عبارت «بندۀ خدا، به خدا پیوست» را پیشنهاد داده است. به گفته او، لاریجانی خود متن اعلامیه درگذشتش را تعیین کرده بود.

علت ترور

از نظر تحلیلگران، ترور علی لاریجانی در چارچوب راهبرد هدفمند آمریکا و رژیم صهیونیستی برای برهم‌زدن توازن درون‌زا در ساختار قدرت جمهوری اسلامی ایران ارزیابی می‌شود. به اعتقاد پژوهشگران، لاریجانی از جمله چهره‌هایی بود که مفهوم امنیت ملی را فراتر از رویکرد نظامی صرف، در نسبت با جامعه، عقلانیت و توسعۀ پایدار معنا می‌کرد و به برقراری توازن میان نهادهای تصمیم‌گیر و نهادهای مدنی باور داشت. مجموعۀ تجارب گسترده او در ریاست مجلس، دبیری شورای عالی امنیت ملی، مدیریت مذاکرات هسته‌ای و ریاست سازمان صداوسیما، از او چهره‌ای مؤثر و دارای نگاه میانه‌رو و عقلانی ساخته بود که می‌توانست شکاف‌های داخلی را ترمیم کند. از منظر تحلیلگران، آنچه دشمنان ایران از آن بیم داشتند، نه افراط‌گرایی، بلکه میانه‌روی عاقلانه و توانایی در ایجاد تعادل و توسعه پایدار بود که لاریجانی نماد آن شناخته می‌شد.

واکنش‌ها به ترور لاریجانی

داخلی

پس از انتشار خبر ترور علی لاریجانی، سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران، مسعود پزشکیان، غلامحسین محسنی‌اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، صادق آملی لاریجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و برادر وی، حسن روحانی و سید محمد خاتمی، روسای جمهور پیشین، علی‌اکبر ناطق نوری، رئیس اسبق مجلس شورای اسلامی، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مردم و طیف گسترده‌ای از جریان‌ها و شخصیت‌های سیاسی در پیام‌های جداگانه‌ای ضمن تسلیت، بر ضرورت پیگیری خونخواهی وی تأکید کردند. در پیام رهبر انقلاب، وی فردی عالم، دوراندیش، هوشمند، متعهد و دارای تجارب متنوع در عرصه‌های سیاسی، نظامی، امنیتی، فرهنگی و مدیریتی توصیف شد و به نقش‌آفرینی قریب پنج دهه او در لایه‌های مختلف نظام اسلامی اشاره شده است.

دیگر شخصیت‌های سیاسی و نظامی از جمله محمدرضا عارف، اسحاق جهانگیری، محمدجواد آذری جهرمی، علی‌اکبر ولایتی و امیر سرلشکر امیر حاتمی نیز در پیام‌های جداگانه بر نقش مؤثر لاریجانی در امنیت و دیپلماسی کشور و ضرورت انتقام خون شهدا تأکید کردند.

علما، و نهاد‌های حوزوی و مراجع تقلید از جمله جعفر سبحانی، ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی و حسین مظاهری در پیام‌های جداگانه، علی لاریجانی را شخصیتی ممتاز، فاضل ارجمند و سیاستمداری خردمند و متعهد توصیف کردند که دیانت و سیاست را در خود جمع داشت و هیچ‌گاه در برابر حوادث سر تسلیم فرو نیاورد. محمدعلی موحدی کرمانی، رییس مجلس خبرگان رهبری و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز ضمن تسلیت، شهادت او را پاداش سال‌ها مجاهدت دانسته و بر ضرورت پیگیری انتقام خون شهدا تأکید کردند.

پس از ترور وی، نجمه پورملکی اشعاری در رثای او سرود:

جنگ توران است این... کیخسرو ایران کجاست؟

آرش مازندران و شیر لاریجان کجاست؟

بین‌المللی

• در پی ترور علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، واکنش‌های گسترده‌ای از سوی نهادها و شخصیت‌های بین‌المللی صورت گرفت. از جمله ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در پیامی ضمن تسلیت به رهبر جمهوری اسلامی، لاریجانی را دوست واقعی کشورش توصیف کرد که گام‌های بلندی در جهت توسعه روابط راهبردی میان مسکو و تهران برداشت.
• حزب‌الله لبنان با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد که لاریجانی پس از مسیری طولانی از جهاد و تلاش پیوسته در خدمت به اسلام محمدی اصیل و خدمت به مسیر قرآنی و دفاع از حاکمیت و اصول ثابت جمهوری اسلامی ایران و مسایل امت اسلامی ترور و شهید شده است. جنبش مقاومت عراق تأکید کرد که ترور لاریجانی اراده سربازان مقاومت را محکم‌تر خواهد کرد. حماس نیز با تجدید همبستگی با جمهوری اسلامی ایران، این تجاوز را جنایتی دانست که امنیت و ثبات منطقه را تهدید می‌کند. در یمن، یکی از اعضای ارشد انصارالله یمن تصریح کرد که با ترور لاریجانی هیچ چیز به نفع آمریکا و اسرائیل تغییر نخواهد کرد.
• رییس‌جمهور پاکستان و حزب جنبش عدالت این کشور نیز با صدور پیام‌های جداگانه، ضمن ابراز تأسف از این حادثه، بر نقش لاریجانی در حفظ ثبات داخلی و ایجاد تعادل در امور خارجی تأکید کردند.
• محمد البرادعی، مدیرکل پیشین آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، دربارۀ علی لاریجانی اظهار داشته است که وی سیاستمداری عمل‌گرا و فیلسوفی بود که چهار کتاب دربارۀ فلسفۀ امانوئل کانت تألیف کرده است. به‌گفتۀ البرادعی، لاریجانی فردی مناسب برای مذاکره بود که با وجود رویکرد تندروانه، مسایل را به‌طور عمیق درک می‌کرد و می‌دانست چه چیزی می‌تواند به دست آورد. البرادعی همچنین تأکید کرده که از دست‌دادن لاریجانی به معنای از دست‌دادن یک طرف معتبر برای گفت‌وگو بوده است.
• الکساندر دوگین، فیلسوف روسی، لاریجانی را فردی عاقل و عمیق توصیف کرده و به گفت‌وگوی فلسفی مفصلی که با وی دربارۀ اندیشه‌های سهروردی از جمله نظریه عقل دهم، ملکوت و فرشته سرخ‌بال داشته است اشاره کرد. دوگین در ادامه با طرح این پرسش که چرا فیلسوفانی که این چنین کمیاب‌اند کشته‌ می‌شوند، مرگ لاریجانی را پیوستن او به بهشت در برابر ماندن خود و دیگران در جهنم توصیف کرده است.

پیگرد حقوقی

نماینده دائم ایران در سازمان ملل در نامه‌ای به شورای امنیت سازمان ملل، ترور علی لاریجانی را جنایتی فاحش و نقض آشکار کنوانسیون ۱۹۷۳ مربوط به پیشگیری و مجازات جرائم علیه اشخاص مورد حمایت بین‌المللی دانست. در این نامه تأکید شده است که این اقدامات موجب تحقق مسئولیت بین‌المللی دولت‌های ذی‌ربط و مسئولیت کیفری عوامل آن می‌شود. ایران با انتقاد از سکوت جامعه بین‌المللی، هشدار داد که عدم مهار این روند، تهدیدی مستقیم علیه صلح و امنیت جهانی خواهد بود. از شورای امنیت خواسته شد تا اقدام مؤثر برای تضمین پاسخگویی کامل آمریکا و رژیم اسرائیل اتخاذ کند.

تشییع و خاکسپاری

رسانه‌ها تشییع پیکر علی لاریجانی را بسیار باشکوه توصیف کرده که ابتدا در تهران و سپس در قم برگزار شده و پس از طواف در حرم فاطمه معصومه و اقامه نماز میت با حضور مراجع تقلید و شخصیت‌های برجسته، در جوار مقبرۀ مرتضی مطهری و میرزا هاشم آملی لاریجانی (پدر وی) به خاک سپرده شده است. به گزارش رسانه‌ها مراسم خاکسپاری با حضور گستردۀ اقشار مختلف مردم، مسئولان کشوری و لشکری و چهره‌های حوزوی برگزار شد. به‌گفتۀ تحلیلگران، تدفین وی در این مکان نمادین، نشان‌دهندۀ جایگاه علمی، فکری و تاریخی او در پیوند با دو چهرۀ برجستۀ فکری و خانوادگی‌اش ارزیابی می‌شود.

آثار

علی لاریجانی چند کتاب ازجمله روش ریاضی در فلسفه کانت، (مؤسسه انتشارات، چاپ ۱۳۸۳ش)، متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت، (انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۳ش)، شهود و قضایای تألیفی ماتقدم در فلسفه کانت، (انشارات هرمس، ۱۳۸۳ش)، هوای تازه، (دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش)، دولت مدرن؛ پیمانی با مردم، و همچنین پانزده مقاله پژوهشی در موضوعات مختلف علمی نوشته است.

منابع

• «آیت الله سبحانی شهادت دکتر لاریجانی را تسلیت گفت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «از منش تا مرام؛ روایت نزدیکان از شخصیت شهید لاریجانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 7 فروردین 1405ش.
• انتظامی، حسین، «بازخوانی شباهت‌های راهبردی علی لاریجانی و شهید بهشتی در یادداشت حسین انتظامی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• «ایرانی با صلابت؛ وداع شاعران با شهید علی لاریجانی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «بازخوانی فرمایشات رهبری پس از یکشنبه سیاه مجلس»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1397ش.
• «بازگشت چهره کهنه‌کار سیاست به قلب امنیت ملی؛ علی لاریجانی کیست؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 مرداد 1404ش.
• «به بعضی از افرادی که صلاحیتشان احراز نشد، ظلم وجفا شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1400ش.
• «پوتین شهادت علی لاریجانی را به رهبر جمهوری اسلامی ایران تسلیت گفت»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «پیام تسلیت حزب‌الله به‌مناسبت شهادت علی لاریجانی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «پیام تسلیت حماس در پی شهاد علی لاریجانی»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «پیام تسلیت رئیس‌ جمهور پاکستان به مناسبت شهادت علی لاریجانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «پیام صادق آملی لاریجانی در پی شهادت علی لاریجانی: نقش انسجام بخش ایشان در ایام خطیر و پر التهاب پس از رهبر شهید و مدیریت میدان و دیپلماسی از طریق رایزنی‌های راهبردی و منطقه‌ای، از حافظه تاریخ پاک نخواهد شد/ صبوری وی در برابر پاره‌ای نامهربانی‌ها و جفاها، درس بزرگی از اخلاق مداری بود»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «تایید رسمی خبر شهادت دکتر علی لاریجانی / دبیر شورای عالی امنیت ملی همراه فرزندش ترور شد»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «تسلیت نمایندگان مجلس در پی شهادت دبیر شورای عالی امنیت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «تسلیت نمایندگان مجلس در پی شهادت دبیر شورای عالی امنیت ملی»، خبرگزاری مهر، «فقدان لاریجانی ضایعه بسیار بزرگی برای نظام است»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «ترور شخصیت علی‌ لاریجانی»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 17 مهر 1397ش.
• «تشییع شهیدان لاریجانی، سلیمانی و شهدای ناو دنا»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1405ش.
• «جزئیات تازه از نحوه شهادت علی لاریجانی»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «جزئیات عملیات ترور علی لاریجانی به شیوه فخری زاده»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1404ش.
• «چرا علی لاریجانی با وجود ردصلاحیت از طرف شورای نگهبان، در صحنه ماند و نماینده ویژه رهبری شد؟»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1403ش.
• «‌خاندان لاریجانی؛ از پدر‌ مرجع تقلید ‌تا پسران سیاست‌ورز»، وب‌سایت روزنامۀ هفت صبح، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1404ش.
• «درباره ردصلاحیت لاریجانی و حواشی آن/ بغض غیرضروری که در وسط جنگ اقتصادی ایجاد شد!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطللب: 29 آذر 1400ش.
• «سوال بزرگ پس از بازگشت لاریجانی؛ دلایل رد صلاحیت رفع شد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 16 مرداد 1404ش.
• «سیاست ورزی علی لاریجانی از صدا و سیما تا دبیری شورای عالی امنیت ملی»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «عاقل و عمیق تعبیر الکساندر دوگین فیلسوف روسی درباره علی لاریجانی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 29 اسفند 1404ش.
• «علی لاریجانی»، خبرگزاری فرارو، تاریخ بازدید: 7 فروردین 1405ش.
• «علی لاریجانی؛ زندگی سرشار از مجاهدت، ختم به شهادت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 اسنفد 1404ش.
• «علی لاریجانی کیست؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1400ش.
• «علی لاریجانی»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: 7 فروردین 1404ش.
• «علی لاریجانی و توازن قوا در ایران»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• ««عمران خان» شهادت لاریجانی را تسلیت گفت»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «قم در سوگ علمدار انقلاب شهید دکتر علی لاریجانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «لاریجانی الهیات را مسیر بازتعریف «زیست مؤمنانه» در جهان مدرن می‌دانست»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1404ش.
• «لاریجانی: روز اول جنگ تهدید به قتل شدم/ ترامپ گفت ایران باید تسلیم شود و رهبر انقلاب در دهن او زد/ عده ای فکر می‌کنند مذاکره حلال همه چیز است»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 23 مرداد 1404ش.
• «ماجرای تنظیم پیام شهادت علی لاریجانی توسط خود شهید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «محمد البرادعی: لاریجانی مذاکره‌کننده خوبی بود و مسائل را عمیقاً درک می‌کرد»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 29 اسفند 1404ش.
• «مراجع تقلید و علما شهادت دکتر لاریجانی را تسلیت گفتند»، وب‌سایت شبکۀ العالم، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «مرور دیدگاه‌های لاریجانی در دوران ریاست بر صداوسیما/ تولید سریال‌های دینی و نقد سیاست‌زدگی»، خبرگزاری پانا، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «معمار امنیتی جمهوری اسلامی؛ علی لاریجانی که بود؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 17 مارس 2026م.
• «مقاومت عراق: ترور لاریجانی اراده سربازان مقاومت را محکم‌تر می‌کند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «نامه ایران به شورای امنیت در پی ترور شهیدان لاریجانی و خطیب»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
• «واکنش گسترده جامعه ورزش به خبر شهادت دکتر لاریجانی و سردار سلیمانی»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «واکنش‌های چهره‌های سیاسی به شهادت علی لاریجانی»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «یمن: شهادت علی لاریجانی چیزی را به نفع آمریکا و اسرائیل تغییر نمی‌دهد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.