جنگ منطقه‌ای

جنگ منطقه‌ای؛ مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.

جنگ منطقه‌ای به‌عنوان مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، به درگیری اطلاق می‌شود که در آن صحنه نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمی‌ماند و دامنۀ آن به سرعت به سطح منطقه گسترش می‌یابد. زمینۀ طرح این مفهوم به ساختار امنیتی منطقه طی دهه‌های گذشته بازمی‌گردد که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساخت‌های آنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا تبدیل شود. از منظر حقوق بین‌الملل، دولت‌هایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار می‌گذارند، در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. جنگ رمضان در نهم اسفند ۱۴۰۴ش نخستین تحقق میدانی این مفهوم بود که طی کمتر از دو روز به شبکه‌ای از تقابل‌های همزمان در گستره‌ای از شرق مدیترانه تا خلیج‌فارس تبدیل شد. از پیامدهای این جنگ می‌توان به کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده در سطح ژئوپلیتیک، اختلال در تردد تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی در سطح اقتصادی و همچنین ایجاد چالش در همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس در سطح امنیتی اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

جنگ به‌عنوان خشونت سازمان‌یافته با به‌کارگیری نیروهای مسلح تعریف شده که می‌تواند بر اساس معیارهای مختلفی از جمله مقیاس جغرافیایی طبقه‌بندی شود. جنگ منطقه‌ای، ذیل تقسیم‌بندی مبتنی بر مقیاس جغرافیایی، به جنگی اطلاق می‌شود که دامنۀ آن از مرزهای دو کشور متخاصم فراتر رفته و به سطح منطقه گسترش می‌یابد. بر اساس تحلیل‌های ارائه شده، مهم‌ترین مختصات این نوع جنگ در چارچوب جنگ رمضان عبارت است از: گسترش جغرافیای نبرد به پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای همسایۀ ایران از جمله عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات، چندجبهه‌شدن درگیری با ورود هم‌زمان بازیگران مختلف از جمله گروه‌های همسو با ایران در لبنان، عراق، یمن و فلسطین و تغییر ماهیت جنگ از متقارن به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی، عمق جغرافیایی و کنترل بر شریان‌های حیاتی انرژی؛ ازجمله تنگه هرمز و خلیج فارس، در برابر برتری تکنولوژی پیشرفتۀ آمریکا قرار می‌گیرد.

طرح جنگ منطقه‌ای‌

بر اساس سخنان سید علی خامنه‌ای در ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش اصطلاح جنگ منطقه‌ای در چارچوب بازدارندگی و پاسخ به تهدیدهای نظامی ایالات متحده علیه ایران شکل گرفت. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در واکنش به هشدار سید علی خامنه‌ای مبنی بر منطقه‌ای شدن جنگ در صورت حملۀ آمریکا، اظهار داشت که دلیل این سخن را نمی‌داند. وی با اشاره به اعزام بزرگ‌ترین و قدرتمندترین کشتی‌های آمریکایی به منطقه، ابراز امیدواری کرد که با ایران به توافق دست یابد، اما در عین حال نسبت به درستی ادعای مطرح‌شده توسط رهبر جمهوری اسلامی ایران، ابراز تردید کرد. طرح جنگ منطقه‌ای، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های غربی داشت. از جمله خبرگزاری‌هایی همچون رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس ۲۴، آناتولی و شبکه‌های ان‌بی‌سی و ان‌پی‌آر با برجسته‌سازی عبارت جنگ منطقه‌ای، این هشدار را محور پوشش خبری خود قرار دادند. برخی از این رسانه‌ها این اظهارات را مستقیم‌ترین هشدار رهبر ایران توصیف کردند.

زمینه‌های طرح جنگ منطقه‌ای

به‌گفتۀ تحلیلگران، زمینۀ اصلی طرح مفهوم جنگ منطقه‌ای از سوی سید علی خامنه‌ای به ساختار امنیتی منطقه طی دهه‌های گذشته بازمی‌گردد؛ ساختاری که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساخت‌های آنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا تبدیل شود. از نظر مقامات ایران، این پایگاه‌ها تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور تلقی می‌شود. از منظر آنان، ایران با این مفهوم اعلام کرد که خود را جزیره‌ای تنها در جنگ نمی‌بیند و در صورت درگیری، تمام پایگاه‌های آمریکا در منطقه اهداف مشروع پاسخ خواهند بود. این هشدار در واکنش به افزایش تحرکات نظامی آمریکا در اطراف ایران و تهدیدهای مکرر مقامات این کشور مبنی بر قرار گرفتن همه گزینه‌ها روی میز صورت گرفت. به باور ناظران، این مفهوم در ادامه سیاست بازدارندگی ایران طراحی شده است.

مبانی جنگ منطقه‌ای

بر اساس گزارش رسانه‌ها، جمهوری اسلامی ایران راهبرد جنگ منطقه‌ای را در چارچوب بازدارندگی حداکثری طراحی کرد. بر این اساس، ایران طی نامه‌ای رسمی به سازمان ملل متحد اعلام کرد که در صورت وقوع هرگونه درگیری، کلیه پایگاه‌ها، تأسیسات و دارایی‌های نیروی متخاصم در منطقه؛ اعم از نظامی و غیرنظامی، اهداف مشروع پاسخ ایران تلقی خواهند شد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز بعد از آغاز جنگ رمضان گفت که جمهوری اسلامی با کشورهای منطقه هیچ جنگی ندارد و صرفاً ناچار است با نیروهای آمریکایی که در پایگاه‌های مستقر در خاک این کشورها پراکنده شده‌اند، مقابله کند. بر این اساس، آنچه در جنگ منطقه‌ای رخ می‌دهد، حملۀ ایران به کشورهای منطقه نیست، بلکه پاسخ به حضور و استفاده از خاک، آسمان و زیرساخت‌های این کشورها به‌عنوان سکوی عملیات علیه ایران است.

اهداف جنگ منطقه‌ای

از منظر راهبردی، رویکرد جمهوری اسلامی ایران در جنگ منطقه‌ای سه هدف اصلی را دنبال می‌کرد:

• تعریف قواعد درگیری پیش از شروع جنگ و شفاف‌سازی هزینه‌های احتمالی برای طرف مقابل؛
• خارج‌کردن جنگ از چارچوب دوجانبه و منطقه‌ای‌کردن آن به‌منظور افزایش هزینه‌ها برای متجاوز و همپیمانان منطقه‌ای وی؛
• انتقال جنگ از سطح صرفاً نظامی به سطح اقتصادی-راهبردی با هدف قراردادن زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های دشمن در منطقه.

وقوع جنگ منطقه‌ای

به گفته تحلیلگران، جنگ رمضان که کمتر از یک ماه پس از هشدار سید علی خامنه‌ای آغاز شد، نخستین تحقق میدانی مفهوم جنگ منطقه‌ای بود. این جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ با حملات هماهنگ اسرائیل و آمریکا به اهدافی در ایران شروع شد و ایران بلافاصله در عملیات وعده صادق ۴ پاسخ گسترده‌ای داد. پاسخ ایران ماهیت دوجانبه درگیری را تغییر داد؛ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران پایگاه‌های نظامی آمریکا در بحرین، کویت، قطر، عربستان و امارات و همچنین سفارتخانه‌های آمریکا در ریاض و کویت را هدف گرفتند. همزمان، حزب‌الله لبنان، حشدالعشبی و گروهای مقاومت عراق و انصارالله یمن نیز وارد عمل شدند. بدین ترتیب، در کمتر از دو روز، درگیری به شبکه‌ای از تقابل‌های همزمان از شرق مدیترانه تا خلیج فارس گسترش یافت. به گفته فرمانده سنتکام، کشورهای منطقه افزون بر در اختیار گذاشتن خاک و آسمان خود، در خود حملات نیز نقش مستقیم داشتند. بر اساس گزارش‌های تأییدشده، همکاری نظامی و دفاعی این کشورها نقشی حیاتی در عملیات علیه ایران ایفا کرده و بقایای پهپادهای منهدم‌شدۀ متعلق به برخی از آنان، بر مشارکت عملیشان تأکید دارد.

پیامدهای جنگ منطقه‌ای

به‌ نظر کارشناسان ایرانی در سطح ژئوپلیتیک، نشانه‌هایی از کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده و افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای مشاهده می‌شود و کشورهای منطقه به این درک رسیده‌اند که هیچ نظم پایدار منطقه‌ای بدون مشارکت فعال ایران شکل نمی‌گیرد. در سطح اقتصادی، اختلال در تردد تنگه هرمز باعث افزایش قیمت نفت، جهش هزینه بیمه کشتیرانی و اختلال در زنجیره تجارت منطقه شده و کشورهای خلیج فارس را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین مانند پل‌های زمینی سوق داده است. در سطح امنیتی، جنگ منطقه‌ای همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس را با چالش مواجه کرده و رویکردهای متفاوتی از خصومت تا میانجی‌گری را در میان اعضا برجسته ساخته است. در سطح دیپلماتیک، دیدگاه‌ها متفاوت است: برخی آن را فرصتی برای بازآرایی روابط و شکل‌گیری نظم مشارکتی جدید می‌دانند و برخی آن را عامل بی‌اعتمادی بی‌سابقه و فرسایش زیرساخت‌های همکاری ارزیابی می‌کنند.

در سطح لبنان و حزب‌الله، پیامدهای جنگ منطقه‌ای عمیق و دوگانه بوده است. به گزارش تحلیلگران، حزب‌الله با محدودیت‌های جدی از جمله وابستگی به خطوط تدارکاتی سوریه که مورد هدف اسرائیل قرار گرفته، کاهش توان جذب نیروهای جدید، فشار افکار عمومی لبنان و آوارگی بیش از هشتاد هزار نفر مواجه است. به گفتۀ ناظران، حزب‌الله این جنگ را دفاع وجودی خوانده و از منظر راهبردی، هرچند ورود آن به نبرد، محور مقاومت را در کوتاه‌مدت تقویت کرده، اما در بلندمدت ممکن است به تضعیف آن بینجامد؛ زیرا این جنبش مهم‌ترین عضو محور پس از ایران محسوب می‌شود و آسیب جدی به آن، شکل پیشین محور را برای همیشه دگرگون خواهد کرد.

در سطح دوجانبه، جنگ منطقه‌ای روابط ایران و امارات را به مرز بحران کشانده است. امارات که بیشترین آسیب را از حملات تلافی‌جویانه ایران دیده، موضعی تقابلی‌تر در پیش گرفته و در مجامع بین‌المللی، ادعاهای ایران را رد کرده است. در مقابل، ایران امارات را شریکی فعال آمریکا و اسرائیل در این جنگ خوانده است. اختلاف تاریخی بر سر جزایر سه‌گانه نیز با گزارش‌هایی مبنی بر تشویق امارات به تصرف آنها توسط آمریکایی‌ها، دوباره شعله‌ور شده است. این خصومت بی‌سابقه، پیوندهای عمیق تجاری و مهاجرتی دو کشور را با تهدید جدی مواجه کرده و موازنۀ جدیدی را در خلیج فارس رقم زده است.

پانویس

منابع

• «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، این‌بار جنگ منطقه‌ای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه می‌شود؟»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1405ش.
• «امام خامنه‌ای: اگر آمریکاییها جنگ راه بیندازند، جنگ منطقه‌ای خواهد بود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1405ش.
• «ببینید | اعتراف بی پرده فرمانده سنتکام به همراهی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب:
• «پایان جنگ، پایان خصومت؟/ نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1405ش.
• «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقه‌ای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 29 اردیبهشت 1405ش.
• «تنگه‌ای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1405ش.
• «جنگ رمضان، بزرگ‌ترین نبرد منطقه‌ای خاورمیانه»، وب‌سایت رصدخونه، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
• «جنگ منطقه‌ای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1404ش.
• «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «چرا جنگ منطقه‌ای شد؟»، وب‌سایت رروزنامۀ مشرق، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1404ش.
• «چرا جنگ منطقه‌ای شد؟»، وب‌سایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «چرا روابط ایران و امارات به مرز بحران رسیده است؟»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 10 خرداد 1404ش.
• «چگونگی استفادهٔ عربستان سعودی از سلاح‌های ساخت آمریکا برای مقابله با حملات ایران»، وب‌سایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۵ مارس ۲۰۲۶م.
• «حزب‌الله در معرکه ۲۰۲۶؛ از جنگ آخر تا معمای بقا در آتش منطقه‌ای»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 فرودرین 1405ش.
• «رسمی‌سازی راهبرد جنگ منطقه‌ای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1404ش.
• شیرودی، مرتضی، «جنگ، انواع، انگیزه‌ها و جنگ تحمیلی» مجله رواق اندیشه، شمارۀ 46، 1384ش، ص4.
• «عراقچی: ما با کشورهای منطقه هیچ جنگی نداریم/ به هر شکلی از خود دفاع می‌کنیم»، وب‌سایت مدل ایست، تاریخ درج مطلب: 3 مارس 2026م.
• «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقه‌ای چیست؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1404ش.
• «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، وب‌سایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۶ مارس ۲۰۲۶م.
• «هشدار درباره جنگ منطقه ای؛ محور مشترک رسانه‌های غربی در بازتاب بیانات رهبر انقلاب»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «واکنش ترامپ به هشدار رهبر انقلاب +فیلم»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 8 فروردین 1405ش.
• «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 6 اردیبهشت 1405ش.