هیئت مذهبی

هیئت مذهبی

هیئت‌های مذهبی، تشکل‌های مردمی با هدف برگزاری مراسم‌های دینی.

هیئت، تشکلی مردمی و مذهبی بر محور عزاداری برای اهل‌بیت است. گرچه هیئت در گذشته تنها برای مرثیه‌سرایی و گریستن و در ایام خاصی از سال برگزار می‌شد اما به‌مرور بر کارکردهای آن افزوده شده و امروزه به یکی از مهم‌ترین تشکیلات غیررسمی با کارکردهای گوناگون در نهادهای اجتماعی شیعیان تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

هیئت‌های مذهبی، تشکل‌های مردمی خودجوشی هستند که به‌منظور برگزاری مراسم‌های دینی تشکیل می‌شوند و با گستره‌ای از معانی رابطه داشته و با هدف زنده‌نگه‌داشتن آیین‌های مذهبی، به‌ویژه عزاداری‌های مذهبی در ماه‌های محرم و صفر، شکل می‌گیرند. این تشکل‌ها با ساختاری مبتنی بر نقش‌های «واعظ» و «ذاکر» و از طریق آیین‌های جمعی نظیر سینه‌زنی و روضه‌خوانی به بازتولید معنویّت و انسجام اجتماعی می‌پردازند. هیئت‌ها علاوه بر کارکرد اصلیِ سوگواری یا شادمانی مذهبی، نقش‌های فرهنگی، آموزشی و حمایتی را نیز در جوامع محلی ایفا می‌کنند. در فرهنگ معاصر شیعه، هیئت به تشکل مردمی بر محور عزاداری برای امام حسین علیه السلام و دیگر پیشوایان مذهب شیعه گفته می‌شود که توسط دسته‌ای از افرادی با هدف فعالیت دینی تشکیل می‌شود. در عراق و برخی مناطق عرب‌زبان، از واژهٔ موکب به‌جای هیئت استفاده می‌شود.

انواع هیئت‌های مذهبی

هیئت‌های مذهبی، تحت تأثیر عوامل اجتماعی، مذهبی و فرهنگی، گاهی به‌صورت کاملاً جداگانه برای مردان و زنان شکل می‌گیرند، در حالی‌که در برخی دیگر از هیئت‌ها، حضور زنان به‌صورت محدودتر، به‌عنوان شرکت‌کننده پذیرفته شده است. شکل غالب جلسه‌های زنانه شامل مجالس روضه‌خوانی و مداحی، جلسه‌های وعظ و خطابه، سفره‌های نذری، زیارتنامه خوانی و دعا، گفتن احکام و تفسیر قرآن و بزرگداشت مناسبتها است.

از منظر سازمانی، هیئت‌ها بر اساس عواملی مانند نوع ساختار (سلسله‌مراتبی یا افقی)، ثبات فعالیت (دائمی یا موسمی)، پیچیدگی تشکیلاتی (ساده یا حرفه‌ای)، محل استقرار (شهری یا روستایی)، قدمت تاریخی و نسبت‌شان با نهادهای مذهبی یا سیاسی (وابسته یا مستقل) تفکیک می‌شوند. از جنبهٔ مخاطب‌محور، هیئت‌ها بر اساس ویژگی‌های جمعیتشناختی مخاطبان مانند جنسیت، گروه سنی، یا طبقهٔ اجتماعی و نیز موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک مانند سنت‌گرا، انقلابی، یا عامه‌پسند، تقسیم‌بندی می‌شوند. بر اساس مدل ساختاری-کارکردی، هیئت‌های مذهبی به چهار نوع کلی تقسیم می‌شوند:

• هیئت‌های سنتی، شامل زیرگروه‌های قدیمی مانند هیئت‌های مذهبی محلات تاریخی و تازه‌تأسیس با رویکرد بازتولید سنت‌ها در قالب‌های نو است. هیئت‌های سنتی در طی سال، به‌صورت دورهای یا ده‌های، در منازل یا حسینیه‌های شخصی یا مساجد برپا می‌شوند. در این نوع هیئتها با محوریت سخنرانی‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی، بر روضهخوانی و ادعیهخوانی تأکید می‌شود.
• هیئت‌های انقلابی، با سه مرحله تکاملیِ آغازین، پیش از انقلاب؛ دوران جنگ، با کارکرد تبلیغاتی-حماسی و پساجنگ، با گرایش به سیاست‌زدایی یا فعالیت‌های فرهنگی مورد توجه است.
• هیئت‌های عامه‌پسند، شامل هیئت‌های خرد (محلی)، محوری (متمرکز بر شخصیت‌های کاریزماتیک) و انقلابی پاپ، ترکیبی از ایدئولوژی انقلابی و جذابیت‌های رسانه‌ای است. انگیزهٔ مشارکت زنان در این هیئتها با انگیزهٔ زنان در هیئت‌های سنتی همانندی بسیار دارد. هیئت‌های نوین عامه‌پسند با جایگزینی نقش مداحان به‌جای سخنرانان و ترکیب موسیقی با مناسک دینی، الگوی جدیدی از دینداری ارائه می‌دهند. در این نگرش، دین بیشتر بر ارزش‌های انسان‌دوستانه و خیرخواهانه تأکید دارد تا احکام فقهی، به‌طوری‌که حتی مراکز خدماتی به مکان‌های معنوی تبدیل می‌شوند. این هیئت‌ها با پذیرش ارزش‌های مدرن، الگویی از دینداری دنیوی‌شده را نمایندگی می‌کنند که با «جنبش‌های تأییدکننده جهان» همخوانی دارد.
• هیئت‌های معرفت‌گرا؛ هیئت‌های معرفت‌گرا با ترکیبی از ویژگی‌های سنتی و نوین، الگویی ترکیبی از دینداری را ارائه می‌دهند. این مجالس که عمدتاً توسط زنان طبقهٔ متوسط و بالای تحصیل‌کرده برگزار می‌شوند، با حفظ ساختار سخنرانی/مداح در سوگواری‌ها و اضافه شدن دف‌زن در جشن‌ها، گفتمانی عرفانی-معرفت‌محور مبتنی بر منابع دینی اصیل را دنبال می‌کنند. اگرچه شکل اجرا و استفاده از زیبایی‌شناسی مدرن آنها را به هیئت‌های نوین نزدیک می‌کند، اما محتوای عمیق‌تر و رویکرد عقلانی-عرفانی، تمایز اصلی آنها از هیئت‌های عامه‌پسند است. این هیئت‌ها با حفظ جنبه‌های عاطفی سنتی، احکام فقهی را نادیده نمی‌گیرند، اما بر ایمان فردی و معرفت باطنی تأکید بیشتری دارند.
• شبه‌هیئت‌ها، نهادهای نوظهوری هستند که با حفظ ظواهر هیئت‌ها مانند مداحی، کارکردی تجاری یا سرگرمی‌محور دارند. پدیده‌های نوظهوری مانند «والنتاین محرم» یا «حسین پارتی» را می‌توان در زمرهٔ «شبه‌هیئت‌ها» طبقه‌بندی کرد. این گردهمایی‌های جوانان با ویژگی‌های منحصربه‌فردی همراه است: حضور فعال و آشکار زنان به‌صورت مستقیم، ترکیب نامتعارف عناصر مذهبی و مدرن و ماهیت اعتراض‌آمیز که بازتابی از تأثیرپذیری از سبک زندگی جوانان معاصر است. این پدیده‌ها را می‌توان نمونهٔ تندروی هیئت‌های عامه‌پسند دانست که با شکستن مرزهای سنتی، الگویی کاملاً غیررسمی و دگرگون‌شده از مشارکت مذهبی جوانان ارائه می‌دهند.

این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که هیئت‌های مذهبی صرفاً نهادهای عبادی نیستند، بلکه بازتابی از تحولات اجتماعی-سیاسی و تغییر ذائقه‌های فرهنگی در ایران معاصر هستند.

شیوهٔ برپایی و فعالیت‌ها

به‌طور معمول هر هیئتی نام، پرچم و علامت خاص خود را دارد. عوامل مختلفی مانند محل برگزاری، قومیت، وضعیت سیاسی، مذهبی، صنفی و جغرافیایی در نامگذاری هیئت‌ها دخالت دارد. بسیاری نامگذاری‌ها نیز بر اساس مفاهیم دینی و القاب و اسامی امامان است. گاهی یک هیئت با نام منبری، مداح یا روضه‌خوان آن معروف می‌شود.

امروزه هیئت‌ها در طول سال فعال بوده و به‌طور هفتگی جلسات آن برگزار می‌شود. هیئت‌ها در ایام خاص مثل روز عاشورا برای سینه‌زنی و عزاداری از محل حسینیه و مجلس خود بیرون آمده و به سمت حرم یا امامزاده یا تکیهٔ خاصی حرکت می‌کنند. در بسیاری از موارد مرکز هیئت در مسجد، حسینیه، تکیه یا امامزادهٔ آن محله است گرچه در سال‌های اخیر حتی در پارکینگ، پاساژ یا منازل شخصی نیز ممکن است هیئت برگزار شود و محدودیت‌ها در انتخاب مکان در بعضی هیئت‌ها کمتر شده است. هچنین میدان‌های اصلی شهر نیز مانند میدان امام حسین یا میدان انقلاب در تهران در سال‌های اخیر به مکانی برای برگزاری هیئت‌ها تبدیل شده‌اند. محتوای جلسات هیئت‌ها شامل قرائت قرآن، قرائت زیارت‌نامه یا دعا، سخنرانی یک روحانی و روضه‌خوانی است گرچه ممکن است گاهی همهٔ این موارد اجرا نشود.

هیئت‌ها به‌صورت عمومی برگزار شده و شرکت در آن برای زنان و مردان آزاد است و گاهی نیز مخصوص مردان یا زنان یا مختص به گروه و قشر خاصی است. امروزه متناسب با سن افراد نیز هیئت‌هایی مانند هیئت کودکان و هیئت نوجوانان ایجاد شده است. همچنین برخی هیئت‌ها مخصوص قشر خاصی بوده و با نام آن معروف می‌شود مثل هیئت دانشجویی.

ارکان

راکان هیئت را به شرح زیر فهرست کرده‌اند:

• سازمان: الگوی سازمانی مجالس آیینی شیعی متناسب با شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هر دوره، اشکال متفاوتی را تجربه کرده است. روند کلی این تغییرات تکاملی بوده اما برخی از نهادها افول کارکردی را تجربه کرده است.
• سخنرانان: واعظان به‌عنوان انتقال‌دهندگان معارف دینی، نقش محوری در هدایت گفتمان هیئت دارند. این گروه عمدتاً از روحانیونی تشکیل می‌شوند که با تسلط بر ادبیات مذهبی و مهارت‌های خطابه، به تبیین مفاهیم اسلامی می‌پردازند. جایگاه منبر در هیئت‌ها چنان است که حتی مراجع تقلید نیز گاه به این نقش وارد شده‌اند، همانند شیخ جعفر شوشتری یا مرحوم حاج آقا رضا همدانی که ترکیبی از علم فقهی و هنر وعظ را ارائه می‌کردند.
• مداحان: مداحان با استفاده از هنر شعر و آواز، به بازنمایی حماسه‌های عاشورایی و مدایح اهل‌بیت می‌پردازند. در گذشته، این نقش بر عهدهٔ شاعران بود که هم سروده و هم اجرا می‌کردند، اما با گذشت زمان، جدایی حوزههٔ شاعری از مداحی موجب تخصصی‌تر شدن هر دو عرصه شد.
• مخاطبان: مخاطبان، نه‌تنها مصرف‌کنندهٔ پیام‌های هیئت هستند، بلکه با بازخوردهای خود مانند اشک یا سکوت معنوی بر کیفیت اجرای سخنرانان و مداحان تأثیر می‌گذارند. سطح سواد دینی و انتظارات مخاطبان، برنامه‌ریزی هیئت‌ها را جهت‌دهی می‌کند. برای مثال، هیئت‌های دانشگاهی معمولاً به مباحث تحلیلی‌تر تمایل دارند.

تاریخچه

بعد از حادثهٔ عاشورا، عزاداری برای شهادت امام حسین که در اوایل محدود به مرثیه‌سرایی بود، رواج یافت. تاریخچهٔ عزاداری بر سیدالشهدا به عزاداری زنان بنی‌هاشم و اهل‌بیت در کوفه، شام، کربلا و مدینه بازمی‌گردد. امام سجاد با ورود کاروان اسرا به مدینه، اولین مراسم رسمی عزاداری را سازماندهی کرد. نخستین مجالس تعزیت رسمی توسط توابین در سال ۶۵ق، بر مزار امام حسین برگزار شد. رجزخوانی عبدالله بن عوف از توابین، به سنتی دیرپا مبدل شد که در دوره‌های بعد به‌صورت منقبت‌خوانی و حماسی‌خوانی تبلور یافت.

نخستین دسته‌های عزاداری به شکل منسجم و ده روزه به دستور معزالدوله، حاکم آل‌بویه پدید آمد. در عاشورای سال ۳۵۲ق، عزای عمومی اعلام شد و مردم در قالب دسته‌های سوگواری، با پوشیدن لباس سیاه، تعطیلی بازارها و برپایی خیمه‌های عزا، آیین‌های سوگواری را به نمایش گذاشتند. مشارکت سازمان‌یافته زنان در عزاداری‌های عمومی محرم در این دوره با جلوه‌های نمادین (صورتهای سیاه، لباسهای کهنه، سیلی‌زنی به‌صورت و ولوله و هلهله) به‌عنوان الگویی از سوگواری جمعی است. سنت عزاداری عاشورا در اوایل دورهٔ سلجوقی علی‌رغم سخت‌گیری‌های سیاسی کمابیش در عراق و طبرستان استمرار داشت. در عصر سلجوقیان، تأکید بر شیون و خودزنی زنان در آیینهای سوگواری در منابع این دوره مشهود است. زنان شیعه در روز عاشورا با مشارکت فعال در آیین‌های عاشورایی به خراشیدن نمادین صورت و نوحه‌سرایی می‌پرداختند. این سنت در محلهٔ کرخ بغداد تداوم یافت. در سال ۴۵۸ق، زنان کرخ علی‌رغم سرکوب حکومت این آیین را احیا کردند.

در عصر مغول مراسم عزاداری با رونق بی‌سابقه‌ای مواجه شد، به‌گونه‌ای که شاعران شیعه به سرودن مراثی و نوحه‌های سینه‌زنی پرداختند و حسینیه‌ها به‌عنوان نهادهای ثابت این آیین‌ها تثبیت شدند. در دورهٔ تیموریان نیز علی‌رغم حنفی‌مذهب بودن حکمرانان، سیاست تسامح مذهبی آنان زمینه را برای عنوان یافتن و گسترش مجالس عزاداری تحت نام «مجلس روضه‌خوانی» به‌عنوان شکلی سازمان‌یافته از سوگواری فراهم کرد.

هیئت در ایران

در تاریخ ایران، به‌دلیل مخالفت حکومت‌ها، گاهی این مجالس سوگواری در خانه‌ها و به‌صورت مخفیانه برگزار می‌شد؛ اما با قدرت گرفتن آل‌بویه در قرن چهارم هجری، این عزاداری‌ها صورت رسمی یافت و شیعیان به‌صورت جمعی، آیین‌های سوگواری را برای گرامی‌داشت امام حسین برپا می‌کردند. کاربست اصطلاح هیئت برای این آیین‌های سوگ، به اوایل قرن چهاردهم و هیئتی در شیراز یا دوره ناصری و هیئت صنف بزّازها نسبت داده می‌شود. کارکرد هیئت‌ها در دورهٔ صفویه نیز برای ایرانیان، شناخته‌شده بود، اما از دورهٔ قاجار گسترش زیادی پیدا کرد. بعضی مهم‌ترین شاخصهٔ عزاداری مذهبی در دورهٔ قاجار را رشد و گسترش هیئت‌ها می‌دانند و حتی حاکمان و مقامات دولتی نیز به برگزاری مجالس عزاداری اهتمام بیشتری داشتند و بیشترین تکیه‌ها در همین دوره ساخته شد. همچنین علما که نفوذ اجتماعی بیشتری در دورهٔ قاجار یافته بودند با اهتمام بیشتر در برگزاری مراسم عزاداری و اطعام و پذیرایی از عزاداران، موجب گسترش بیشتر این مراسمات شدند. در دورهٔ ناصری نه‌تنها در پایتخت هیئت‌های فراوانی وجود داشت بلکه در شهرهای بزرگ نیز چنین بود، برای مثال در یزد در هر محله‌ای هیئتی وجود داشت.

در عهد صفویان، رسمی شدن مجالس سوگواری و ابزارمندشدن و نیز تعریف آئین‌ها و رسوم جدید عزاداری ظهور یافت. در عصر شاه اسماعیل اول، عزاداری محرم فقط در روز عاشورا و منحصر به روضهخوانی بود که رونق کتاب‌هایی مانند «روضه‌الشهداء» کاشفی گواه بر این امر است. در این دوره، زنان بیشتر به مراسم روضه‌خوانی‌ها هدایت شدهاند و حذف یا کمرنگ شدن حضور زنان در دسته‌های عزاداری، نشانهٔ سیاسی شدن آیینهای دستهوری است. شاه عباس اول صفوی با نهادینه‌سازی مراسم عاشورا، آن را از آیینی مذهبی به پدیده‌ای فراگیر اجتماعی تبدیل کرد که به حضور همهٔ زنان طبقات مختلف در آن منجر شد. در عصر شاه عباس اوّل و دوره‌های پس از آن، در روز عاشورا هیئت‌های عزاداری پس از سوگواری در سطح شهر، در برابر مزار بزرگان صفوی، میدانگاه‌های اصلی شهر و کاخ شاهی اجتماع می‌کردند. از این دوره به بعد، خصوصاً در زمان شاه صفی، هیئت‌های معمول عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق زینت داده می‌شود. علاوه بر ابزارآلات جدید، آیینهای نوین در سلک آیین‌های عزاداری همانند «تیغ‌زنی»، «قفل‌زنی»، «سنگ‌زنی»، «قمه‌زنی»، «نخلگردانی»، «گِلمالی» و «تعزیه» رواج یافته بود. مکانهایی همانند سقاخانه‌ها، تکیه و حسینیه در دورهٔ میانهٔ صفویه ساخته شد. این تحولات، شیعه را از مذهبی تقیه‌گرا به نیرویی فرهنگی سیاسی مسلط تبدیل کرد و از همین دوران است که مراسم عزاداری تحت‌عنوان هیئت‌های مذهبی علاوه بر بُعد مذهبی، به یکی از آئینهای ملی ایرانی مبدل شد.

دوره قاجار نیز با افزایش هیئت‌های مذهبی همراه بود. ویژگی‌های بارز این دوره شامل مردمی‌تر شدن مراسم، حضور پررنگ زنان، گسترش زمانی سوگواری و تشکیل هیئت‌های مذهبی به فراتر از محرم و تعمیم آن به ماه صفر و شرکت فعال حکومتیان در آیین‌ها بود. ظهور نشانه‌های اولیه بازتعریف نقش اجتماعی زنان در تعزیه در این دوره را می‌توان به‌عنوان نقطهٔ عطفی در مناسک مذهبی شیعی در نظر گرفت. دولت پهلوی با اعمال سیاست‌های کنترل‌گرایانه مانند نظارت بر مراسم عزاداری، محدودیت برای وعاظ، تلاش کرد تا آیین‌های عاشورا را به ابزاری برای تثبیت قدرت خود تبدیل کند، اما هرگز نتوانست کاملاً مانع عزاداری‌های سیدالشهدا شود.

با تعطیل شدن مجالس عزاداری در دورهٔ پهلوی اول، این محافل به‌صورت پنهانی و زیرزمینی فعالیت خود را ادامه داد و همین موجب تشکیلات قوی‌تر و انسجام بیشتر هیئت‌ها شد. پس از برداشته شدن منع نیز هیئت‌ها تشکیلاتی‌تر عمل کرده و گسترش بیشتری یافتند. در دوران شکل‌گیری انقلاب اسلامی، کارکردهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی هیئت‌ها پررنگ‌تر شد و هسته‌های انقلابی در درون هیئت‌ها شکل گرفت، چنان‌که در پیروزی انقلاب اسلامی ایران نقشی اثرگذار داشتند. پیروزی انقلاب اسلامی مانند خونی تازه در سنت‌های سوگواری شیعیان عمل کرد و موجب گسترش بیش از پیش این آیین‌ها در همهٔ نقاط کشور شد. هیئت‌های موتلفه اسلامی از جمله هیئت‌های قبل از انقلاب است که با جرقه‌های انقلاب اسلامی در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ش از ائتلاف هیئت‌های مسجد امین‌الدوله، مسجد شیخ‌علی و اصفهانی‌ها در بازار تهران شکل گرفت و از همان ابتدا فعالیت‌های سیاسی و مذهبی خود را حول محور امام خمینی و مبارزه با استبداد پهلوی شکل داد. هیئت رزمندگان اسلام نیز از هیئت‌هایی است که در دوران دفاع مقدس توسط رزمندگان تشکیل شد و به‌همین دلیل هیئت رزمندگان اسلام نامیده شد.

انقلاب اسلامی آغازگر تحولی بنیادین از نظر کمی و کیفی در سازمان‌یابی هیئت‌های مذهبی شد، به‌طوری که هم تنوع و تکثر هیئت‌ها به‌رسمیت شناخته شد و هم ساختار سنتی این نهادها دچار دگرگونی اساسی شد. در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۷۰ش، تحولات عمیقی در ساختار و مؤلفه‌های هویتی هیئت‌های مذهبی زنان، به شکل‌گیری الگوهای نوین و متمایز از اشکال سنتی انجامید.

بعضی کارشناسان، هیئت با ویژگی‌های خاصِ آن را برگرفته از فرهنگ ایرانی دانسته و شاهد آن را شباهت‌های مفاهیم هیئت با بعضی مفاهیم جماعت‌واره‌های تاریخی مانند پیر و مرشد بیان کرده‌اند. هیئت در ایران وجهی محله‌ای داشته و در هر شهر، روستا و نیز هر محله‌ای هیئت وجود دارد. امروزه هیئت جزئی از سبک زندگی بسیاری از جوانان شده که آداب و پوشش خاص خود را دارند و فروشگاه‌ها و پاساژهایی که مخصوص لباس و لوازمات هیئت هستند نشان‌دهندهٔ این سبک زندگی در جوانان است. هیئت‌ها بعد از انقلاب اسلامی و به‌ویژه با وقوع دفاع مقدس از نظر شکل و محتوا تغییراتی پیدا کردند و هیئت‌های زیادی متناسب با ترجیحات و سلیقه‌های افراد جامعه ایجاد شد. بعضی نویسندگان انواع هیئت‌ها در ایران در دوران فعلی را شامل هیئت‌های سنتی و غیر سنتی دانسته و بعضی، هیئت را به سه دستهٔ هیئت‌های انقلابی، سنتی و عامه‌پسند تقسیم کرده و این تنوع و تغییرات را یک پدیدهٔ اجتماعی طبیعی دانسته‌اند. تعداد هیئت‌های رسمی در ایران در سال ۱۴۰۱ش حدود صدهزار ذکر شده که حدود ۴۰ درصد از این هیئت‌ها برنامه‌های هفتگی داشته و باقی به‌صورت مناسبتی برنامه برگزار می‌کنند. همچنین حدود پنج‌هزار از آنها دارای تشکیلات با کارکردهای مختلف در حوزه‌های اجتماعی هستند.

هیئت‌ها در ایران همچنانکه نقش سیاسی پررنگی قبل از انقلاب اسلامی داشتند بعداز انقلاب نیز این کارکرد را حفظ کرده و در جهات مختلفی گسترش دادند.

هیئت در جهان

امروزه شیعیان در سراسر جهان سعی می‌کنند حتی با تشکیل هیئت‌های کوچک نیز یاد و خاطره حادثه عاشورا را زنده نگهدارند. در بسیاری از کشورهای مسلمان مانند عراق و پاکستان و نیز در بسیاری از کشورهای اروپایی، شیعیان مقیم که از ایران، افغانستان، عراق و دیگر جاها جمع شده‌اند، هیئت تشکیل داده و مراسم عزاداری برگزار می‌کنند. هیئت‌های عزاداری در آمریکا نیز در ایام خاص مانند تاسوعا و عاشورا مراسم سوگواری برگزار می‌کنند. مسلمانان مقیم آمریکا، نزدیک‌ترین یکشنبه به روز عاشورا را «روز حسین» نامگذاری کرده و در مراسم باشکوهی به صورت دسته‌های عزاداری به خیابان‌ها می‌آیند. امروزه هیئت‌های عزاداری در کشورهای مختلف، علاوه‌بر عزاداری کارکردهای اجتماعی دیگری نیز یافته‌اند، برای مثال حضور هیئت‌های عزاداری از کشورهای مختلف مانند افغانستان، عربستان، لبنان، بحرین، آمریکا، انگلستان، سوئد، آلمان، دانمارک، روسیه، هند، آذربایجان و ترکیه در موکب‌های اربعین امام حسین و خدمت‌رسانی به زائران نمونه‌ای از فعالیت‌های آن هیئت‌ها است.

کارکردها

هیئت‌های عزاداری عمومی‌ترین و مردمی‌ترین صورت جمعی تشکل‌های دینی و بخش مهمی از تشکیلات غیررسمی جامعه شیعی محسوب می‌شود که با وجود مخالفت بعضی حکومت‌ها در طول تاریخ پابرجا مانده است. بودجهٔ هیئت‌ها از طریق مردم علاقه‌مند به اهل‌بیت تأمین می‌شود. افراد مشارکت‌کننده در هیئت، همگی خود را خدمت‌گزار امام حسین می‌دانند و به‌دلیل عدم تمایز میان افراد، هر کس هر کاری را که بتواند انجام می‌دهد. افراد در هیئت فارغ از موقعیت اجتماعی، شکلی یکسان از نظر پوشش پیدا می‌کنند. انگیزه‌های دینی در درون هیئت به حداکثر می‌رسد و فضای نمادین و فرهنگی حاکم بر آن، برگرفته از گفتمان امام حسین در واقعهٔ کربلا است. در هیئت‌ها، نقش‌ها و جایگاه‌های ویژه مانند مداح، روضه‌خوان، پیرغلام، میدان‌دار و بچه‌هیئتی وجود دارد، اما نشانهٔ ویژه‌ای برای این مراتب وجود ندارد و افراد دارای بالاترین مرتبه ممکن است ساده‌ترین کارها را نیز انجام دهند.

هیئت‌های مذهبی دارای کارکردهای چندبُعدی و سطوح مختلف عملکردی در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در دو سطح آشکار و پنهان هستند. کارکردهای آشکار عمدتاً شامل بازتولید گفتمان دینی، تقویت باورهای مذهبی، ایفای نقش سیاسی در چارچوب گفتمان رسمی و ارائهٔ الگوهای رفتاری اسلامی می‌شود. در سطح کارکردهای پنهان، این تشکل‌ها به تقویت انسجام ساختاری جامعه از طریق ایجاد همبستگی اجتماعی، تثبیت و بازتولید نظام ارزشی-اخلاقی، حفظ الگوهای فرهنگی جامعه، تأمین نیازهای فراغتی و نیز ایفای نقش روان‌شناختی در تسکین رنج‌های فردی و جمعی می‌پردازند. هیئت‌های مذهبی زنان از جنبهٔ دینی، موجب تقرب به خدا و افزایش آگاهی بیشتر از قرآن و احکام دین و زندگی ائمه، از بعد اجتماعی، موجب تحکیم روابط خانوادگی (صله رحم) و سازماندهی کمک‌های مردمی و از نظر روانی، موجب کاهش استرس و ایجاد آرامش شده و در حوزهٔ خانواده به بهبود روابط زوجین، والدین و فرزندان و تسهیل ازدواج یاری می‌رسانند.

کارکردهای اجتماعی

هیئت‌های مذهبی همواره دارای کارکردهای مهمی در سطح اجتماع بوده‌اند. برای مثال تشکیل گروه‌های جهادی و کمک به حادثه‌دیدگان، ورود به‌موقع در بحران‌ها و حوادث، تقویت پیوندهای اجتماعی، ترغیب اجتماع به مشارکت در کارهای خیر، امیدبخشی به جامعه و تقویت ارتباط بعضی نهادهای جامعه مثل نهاد روحانیت با مردم، بخشی از موارد آن است. همچنین هیئت‌های مذهبی موجب ایجاد اعتماد اجتماعی بوده که شرایط را برای مشارکت اجتماعی افراد و تمرین کارهای گروهی و جمعی فراهم می‌کنند. همچنین هیئت‌های مذهبی نقش مؤثری در انسجام میان اجتماع مذهبی شیعه و وحدت و هماهنگی میان آنها دارد. همچنانکه بعضی بزرگان، مجالس عزاداری را عامل وحدت مردم در پیروزی انقلاب اسلامی دانسته‌اند.

برخی بر این باورند که آئین‌های باستانی ریشه در اساطیر کشاورزی دارد که با پیوند نمادین زن به‌عنوان نماد باروری و عناصری مانند باران و گریه به‌عنوان نشانه‌های حیاتبخشی، از منظر اسطوره، با جنسیت زنانه پیوند می‌خورد. از منظر آنها در دورهٔ صفویه، با رسمیت یافتن تشیع، نقش زنان تحت‌الشعاع اهداف تبلیغاتی حکومت قرار گرفت و در عصر قاجار، مشارکت فعال زنان در تعزیه به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌سازی حکومت و ایجاد پیوند بین دولت و مردم مورد توجه قرار گرفت. در این دیدگاه مشارکت زنان در آیین‌های سوگواری، به واکنشی ناخودآگاه به محدودیت‌های تاریخی جنسیتی تقلیل می‌یابد. نقش خودآگاهی زنان و حقایق معنوی را در مشارکت زنان در هیئت‌های مذهبی نادیده می‌گیرد.

کارکردهای سیاسی

هیئت‌ها در زمینهٔ سیاسی نیز کارکردهای زیادی داشته و موجب تربیت سیاسی اجتماعی جوانانی می‌شوند که در هیئت حضور پیدا می‌کنند. حضور هیئت‌ها در مسائل روز جامعه، اتخاذ مواضع سیاسی در قبال تصمیمات و عملکردهای سیاسی مسؤلان، بصیرت‌افزایی و تشویق به حضور حداکثری مردم در انتخابات، بعضی از کارکردهای سیاسی هیئت‌ها است. بعضی اندیشمندان مسلمان مانند آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی با ناموفق دانستن احزاب در ایران از ابتدای پیدایش آن، هیئت را به‌عنوان یک الگوی بومی و دینی موفق برای کار سیاسی پیشنهاد کرده‌اند.

کارکردهای اقتصادی

هیئت‌های مذهبی در زمینه‌های اقتصادی نیز فعال هستند، ازجمله: ایجاد صندوق‌های قرض‌الحسنه و اعطای وام‌های بدون بهره، فراهم‌کردن خدمات درمانی رایگان، برقرار کردن ارتباط میان افراد خیر در جامعه با افراد بی‌بضاعت، جمع‌آوری کمک‌های مردمی و تقسیم آن بین مستمندان و تهیهٔ جهیزیه برای نو عروسان.

کارکردهای فرهنگی

هیئت‌ها یکی از فرصت‌های بزرگ برای فرهنگ‌سازی در جامعه و آشنایی با الگوهای دینی و معرفت‌افزایی بوده و موجب زنده نگه‌داشتن هویت، فرهنگ و ارزش‌های دینی و تقویت و تعمیق آن و همچنین تقویت انگیزهٔ مؤمنان برای زیست معنوی و اخلاقی هستند.

چالش‌ها

عدم نظارت بر محتوای برنامه‌های هیئت از چالش‌هایی است که گاهی در بعضی هیئت‌ها مشاهده می‌شود و موجب می‌شود که گاهی محتوایی برخلاف آموزه‌های دینی در آن ترویج شده یا عباراتی غلوآمیز دربارهٔ اهل‌بیت گفته شود یا رفتارهایی غیرمتعارف مانند قلاده‌به گردن انداختن، در آن انجام شود. محدود دانستن کارکرد هیئت به عزاداری یا دامن‌زدن به کارهای ضد وحدت مانند بی‌احترامی به مقدسات اهل‌سنت، از دیگر چالش‌های برخی هیئت‌ها است. بعضی کارشناسان نیز ایجاد مگاهیئت‌ها در سال‌های اخیر را موجب نگرانی دانسته‌اند زیرا موجب بی‌توجهی به هیئت‌های کوچک در محله‌ها و از بین رفتن آن‌ها می‌شود. همچنین در سال‌های اخیر در برخی شهرهای بزرگ مانند تهران شبه‌هیئت‌هایی با نام حسین‌پارتی یا ولنتاین محرم شکل گرفته است. این مجالس، فضایی را برای اختلاط دختر و پسر با پوشش‌ها و روابط نامتعارف فراهم کرده است و گاهی کارکرد اعتراض به حاکمیت با سبک خاص خود را نیز دارد.

ساختار مردمی و غیردولتی هیئت‌های مذهبی در صورت فقدان نظارت و کنترل می‌تواند به بروز آسیب‌هایی مثل قمه‌زنی، ترویج شمایل‌نگاری غیرمتعارف، استفاده از موسیقی‌های نامناسب، رواج روضه‌های ساختگی، تعابیر غلوآمیز و خرافات می‌شود. همچنین عدم آشنایی با فقه عزاداری، ترویج عرفان‌های کاذب و ارائهٔ تصویر افراطی از شیعیان در رسانه‌ها می‌تواند به تضعیف جایگاه هیئت‌های مذهبی بینجامد.

همچنین، هیئت سکولار به عنوان جریانی چالش‌برانگیز در محافل مذهبی، با تفکیک دین از سیاست، نهضت عاشورا را به آیینی صرفاً سوگوارانه و فاقد امتداد اجتماعی و سیاسی محدود می‌کند؛ در مقابل، منتقدان با استناد به پیوستگی ذاتی اسلام و سیاست و ماهیت قیام ضدفساد امام حسین، این رویکرد را موجب خنثی‌سازی ظرفیت‌های انقلابی هیئت و غفلت از تقابل با مصادیق معاصرِ جبهه باطل می‌دانند.

منابع

• «۱۲۹ هیئت عزاداری از ۲۱ کشور جهان در کربلا یا حسین گفتند»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۶ش.
• «از هیئت‌های مذهبی چه می‌دانید؟»، وب‌سایت اکوچراغی، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۳ش.
• «با هیئت‌های چندهزار نفری اروپا آشنا شوید»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۶ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «تاریخچه سه هیئت سیاسی تأثیرگذار در انقلاب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۴ش.
• «تاریخچه هیئت‌های موتلفه اسلامی»، وب‌سایت رجانیوز، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۴ش.
• ترابیکی، معصومه، «هیئت سکولار و غربت حسین(ع)»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۱ شهریور ۱۳۹۸ش.
• «درباره هیئت»، وب‌سایت هیئت رزمندگان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• «سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران از آل بویه تا امروز»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش.
• «کارکرد سیاسی و اجتماعی عزاداری در دوره پهلوی اول»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «کوچک‌ترین هیئت عزاداری حسینی دنیا»، وب‌سایت رکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۵ش.
• آژند، یعقوب، نمایش در دوره صفوی، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵ش.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
• ابناثیر، عزالدین بن حسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
• ابنطاووس، سیدعلی، لهوف، ترجمه عباس عزیزی، قم، صلاه، ۱۳۸۱ش.
• ابنکثیر، ابوافداء الحافظ، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۴۱۱ق.
• احمدی، ابوالفضل، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، مهندسی فرهنگی، سال نهم، شمارۀ ۸۳، ۱۳۹۴ش.
• احمدی، عصمت، هیئت و دانشگاه، قم، پژوهشکده باقرالعلوم، چ۱، ۱۴۰۲ش.
• اولئاریوس، آدام، سفرنامه (بخش ایران)، ترجمه احمد به‌پور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، ۱۳۶۳ش.
• باباخانی، مجید، «چه تعداد از هیئت‌های مذهبی در کشور فعال هستند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
• بابایی، عباس و همکاران، «تدوین راهبردهای تقویت کارکردهای هیأتهای مذهبی با رویکرد ارتقاء قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات راهبردی بسیج، سال۲۰، شماره ۷۵، ۱۳۹۶ش.
• برزوئیان، مرضیه و خاکی، محمدرضا، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین‌های سوگواری در ایران»، فرهنگ و ادبیات آیینی، دوره ۳، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
• بینشی‌فر، فاطمه، «بررسی تکایا در طهران قدیم در دورة قاجاریه»، فصلنامه پارسه، دورۀ ۱۴، شمارۀ ۲۳، ۱۳۹۳ش.
• جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• جوزی، جمالالدین ابوفرج، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
• جهانگیری، یحیی، «اندر پیامدهای مگاهیئت‌ها»، وب‌سایت روزنامه قدس‌آنلاین، تاریخ درج آنلاین: ۲۰ تیر ۱۴۰۳ش.
• حجازی، سیدعلیرضا، حسین بن علی در آیینه شعر فارسی، قم، فارس الحجاز، ۱۳۸۲ش.
• حسام مظاهری، محسن، رسانه شیعه: جامعه‌شناسی آئین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، چ۴، ۱۳۹۰ش.
• حسام مظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، چ۱، ۱۳۹۵ش.
• حسن‌آبادی، مهدی، «آسیب‌شناسی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت عقیق، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۵ش.
• خاکسارفرد، عطیه و سوری، صدیقه، «فهم پدیدارشناسانه تجربهزیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، راهبرد فرهنگ، شماره ۳۷، ۱۳۹۶ش.
• خطیب بغدادی، ابیبکر احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
• دستوری، مژگان، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، سال ۸، شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
• دشتی، محمدتقی، «هیئت‌های مذهبی حوزه‌های عمومی را تقویت می‌کنند؛ لزوم آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی از هیئت‌ها»، وب‌سایت مؤسسه صراط مبین، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
• دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمه شعال‌الدین شفا، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۰ش.
• دورسون، داود، دین و سیاست در دولت عثمانی، ترجمه منصوره حسینی و داود وفائی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱ش.
• رازی قزوینی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل، نقض، تصحیح میرجلالالدین محدث ارموی، به کوشش محمدحسین درایتی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
• رحمانی، جبار، تغییرات مناسک عزاداری محرم: تغییرات مناسک عزاداری محرم، تهران، تیسا، چ۱، ۱۳۹۳ش.
• رحمانی، جبار، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، اصفهان، آرما، چ۱، ۱۳۹۷ش.
• رحمت‌نژاد، الناز، «محرم در آمریکا؛ از روز امام حسین در منهتن تا تعزیه‌خوانی در مریلند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۳ش.
• رمضان نرگسی، رضا، «عزاداری در عصر قاجار»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۹، ۱۳۸۵ش.
• ریتزر، جورج، نظریه‌های جامعهشناختی در دوران معاصر، تهران، علمی، ۱۳۸۰ش.
• سنگری، محمدرضا، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۲ش.
• سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن، تاریخ خلفا، مصر، مطبعه السعاده، ۱۳۷۱ق.
• شرف‌الدین، سیدحسین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / ۱۲ کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• شوشتری، سیدنورالله]قاضی[، مجالس المؤمنین، تهران، کتاب­فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶ش.
• شهرستانی، سیدصالح، اشکواره کربلا، قم، قیام، ۱۳۸۲ش.
• صفا، ذبیح­الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوس، ۱۳۶۶ش.
• صفت­گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، تهران، رسا، ۱۳۸۱ش.
• طالبی، سیدمحمدرضا، «هیئت‌های مذهبی در جامعه کارکرد اجتماعی و فرهنگی دارند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
• طاووسی مسرور، سعید، «حضور زنان و مردان در عزاداری‌های دوران قاجار چگونه بود؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۴۰۲ش.
• فرجی، جهانگرد، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه قم، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش.
• فیگوئروا، دن گارسیا، سفرنامه، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، نو، ۱۳۶۳ش.
• قیم، عبدالنبی، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۴ش.
• کشاورز، زهرا سادات و چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، دوره ۱۶، شماره ۶۳، ۱۳۹۷ش.
• لک، علیرضا و عیوضی، مجید، حی علی العزا: آیین و تاریخچه عزاداری، تهران، آرام دل، ۱۳۸۷ش.
• مجدالاشرافی، سیدمنصور، «کارکردهای اجتماعی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت کرب‌وبلا، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۳ش.
• محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۷۸ش.
• محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، چ۲، ۱۳۷۶ش.
• مریجی، شمس‌الله، «هیئت؛ ابزاری قوی برای تداوم انقلاب اسلامی/ کارکردهای اجتماعی هیئت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۴ش.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، «بازخوانی مواضع صریح آیت‌الله مصباح یزدی در مورد تحزّب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۸۹ش.
• مظاهری، محسن، رسانه شیعه، تهران، شرکت چاپ و نشر بین­الملل، ۱۳۸۷ش.
• موسوی مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین، قم، دارالثقافه للطباعه و النشر، ۱۴۱۱ق.
• مهدیار، میثم، «هیئت عزاداری فقط در ایران ریشه دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۳ش.
• میراحمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
• نصرآبادی، میرزا محمدطاهر، تذکره نصرآبادی، با تصحیح و مقابله وحید دستگردی، تهران، کتابفروشی فروغی، ۱۳۶۱ش.
• نوری‌نیا، حسین، «هیئت‌های مذهبی زنان»، اندیشه جامع، شماره ۵، ۱۳۷۸ش.
• هادی‌منش، ابوالفضل، آیین ستایشگری در اصول و روش مداحی، قم، مشهور، ۱۳۸۱ش.