جشن شب یلدا

جشن شب یلدا؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.

یلدا، بلندترین شب سال، آیینه‌ای از کهن‌ترین باورهای ایرانیان است؛ شبی که در آن زایش خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی جشن گرفته می‌شود. این جشن که ریشه در سنت‌های کشاورزی و باور به نظم کیهانی دارد، با دورهمی‌های خانوادگی، افروختن آتش و سفره‌ای رنگین از هندوانه، انار و آجیل، یادآور مهر و همبستگی است و فرصتی برای تکریم بزرگان، شاهنامه‌‌خوانی و گرفتن فال حافظ و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم می‌آورد. یلدا در پهنه ایران با آیین‌های بومی چون کف‌زنی در خراسان، فال سوزن در همدان و خوانچه برای تازه‌عروسان، رنگ‌وبوی محلی گرفته و در کشورهای همسایه مانند افغانستان و تاجیکستان نیز با نام شب چله یا چله‌نشینی گرامی داشته می‌شود. این شب کهن، از فراز و نشیب تاریخ گذر کرده، با فرهنگ اسلامی سازگار شده و در جای‌جای جهان، نمادی از هویت مشترک و میراث ناملموس بشری است.

پیشینه

جشن شب یلدا ریشه در سنت‌های ایران باستان دارد. واژهٔ یلدا از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب گاه‌شمار خورشیدی و دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد. با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.

جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم می‌کرد. افزایش تدریجی روشنایی پس‌از بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.

جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوه‌ای از تکریم سالمندان و تقویت صله‌رحم به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم آورده است؛ ازاین‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است. همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر همبستگی و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان‌دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود.

این جشن پس‌از ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد و تعارض بنیادینی با آموزه‌های اسلام پیدا نکرد. همچنین، هم‌زمانی این جشن با آیین‌های میلاد در سنت مسیحی، در دوره‌هایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران می‌زیستند، زمینه‌هایی از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایه‌های مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.

آیین‌های شب یلدا

جشن شب یلدا، آیینی کهن است که در آن هویت فرهنگی، طبیعت، مهمان‌نوازی، احترام به زنان، دوستی و همزیستی مسالمت‌آمیز گرامی داشته می‌شود. دیدارهای خانوادگی، شب‌نشینی، تفأل و قصه‌خوانی از آیین‌های این شب است.

شب‌نشینی و مهمانی

جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته است. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها دورهمی‌های خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، میوه‌های خشک، آجیل و شیرینی مصرف می‌شود. در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد برکت و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.

خانواده‌ها در مهمانی شب یلدا تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان خانواده گوش می‌سپارند و با گردآمدن کنار سفره شب یلدا، بر مهربانی و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. شب‌نشینی شب یلدا در افغانستان را جشن گردهمایی خانواده‌ها نزد بزرگ خاندان می‌دانند. بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دست‌های خود را بالا برده و آمین می‌گویند.

سفره شب یلدا (شب‌چَره)

در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و خوراکی‌هایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت‌مغز است در آن گذاشته می‌شود. گاهی شمار این خوراکی‌ها از هفت بیشتر می‌شود؛ افزون بر این موارد، شیرینی‌های سنتی و غیرسنتی نیز تهیه می‌شوند. انار، هندوانه و انگور از میوه‌های ویژهٔ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شب‌چَره همچنین دانه‌هایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکل‌گشا شامل تخمه‌های کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز در بر می‌گیرد. در کنار این‌ها میوه‌های خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و توت خشک، برگهٔ زردآلو و سنجد قرار می‌گیرد. هندوانه به‌عنوان مهم‌ترین میوهٔ این شب در بالای سبد میوه به نشانهٔ چرخهٔ زندگی قرار می‌گیرد. در کنار این خوراکی‌ها، آب به نشان پاکی و میوه‌های قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته می‌شود. عقیده بر این است که خوردن میوه‌هایی همچون انار و هندوانه در این شب ضامن سلامت انسان‌ها در طول سال است.

شعرخوانی و قصه‌گویی

در این شب، کتاب شعر و قصه‌های حماسی و اساطیری به‌ویژه شاهنامه خوانده می‌شود. شاهنامه‌خوانی و خواندن غزل‌هایی از دیوان حافظ در شب یلدا، کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد. در گذشته شاعران اشعار خود را در مجالس می‌خواندند و این رسم تا حدودی باقی مانده است، به‌طوری‌که خانهٔ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژه‌ای با قصه‌گویی و شعرخوانی برگزار می‌کند. در کنار شاهنامه، خوانش حملهٔ حیدری (مجموعه‌ای از اشعار در مدح امام علی) در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است. در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتاب‌خوانی در این شب پررنگ‌تر بود. در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.

تفأل‌زدن

تفأل‌زدن به قرآن و دیوان حافظ از آیین‌های شب یلدا است. دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس می‌دانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملهٔ سیاهی اهریمن به فرشتهٔ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثی‌کردن این پلیدی داشتند. گرفتن فال حافظ در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه شده است؛ هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز می‌کند و از بزرگ خانواده می‌خواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند؛ اعتقاد بر این است که آنچه در شعر حافظ بیان می‌شود، تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.

خوانچه و شب‌چله‌ای

نوشتار اصلی: خوانچه شب یلدا

از آیین‌های مرتبط با جشن شب یلدا، رسم خوانچهٔ چله برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند و به خانهٔ عروس می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود. خوانچه شب یلدا معمولاً شامل چند نوع آجیل و میوه‌های تزئین‌شده، نقل، شیرینی و کله‌قند، یک قواره پارچه خوش‌رنگ، لباس زمستانی، کفش و کیف، قطعه‌ای طلا و گاهی یک دیوان حافظ است. تزئین ویژهٔ هدیه شب یلدا با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو خانواده وجود دارد. در افغانستان نیز به هدیه شب یلدا برای نوعروسان خوانچه می‌گویند. خانوادهٔ داماد برای عروس خود، لباس‌های زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکی‌هایی همچون زولبیا، ماهی، میوه‌های فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانهٔ پدر عروس می‌برند.

آداب‌ورسوم محلی

خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، آداب‌ورسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند و جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیین‌های بومی برگزار می‌شود.

آداب و رسوم محلی شب یلدا در ایران

منطقه	ویژگی‌های اصلی	شرح مختصر آیین‌ها
خراسان رضوی و جنوبی	کف‌زنی، شاهنامه‌خوانی	تهیه شیرینی مخصوص «کَف» با جوشاندن ریشه گیاه چوبک و هم‌زدن آن تا تبدیل به کف سفت؛ تزیین کف با شیره و مغزها؛ شاهنامه‌خوانی؛ استفاده از لبو و شلغم نیز در این شب رایج است.
اصفهان	گردهمایی خانوادگی، فال حافظ	گردهمایی در خانه بزرگ‌ترها با سفره‌ای شامل هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه؛ شاهنامه‌خوانی، فال حافظ و ارسال «خوانچه» (هدیه) برای تازه‌عروس.
آذربایجان شرقی و غربی	فرستادن خوانچه برای تازه‌عروس	ارسال «خوانچه» شامل هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایا به خانه تازه‌عروس یا نامزد، که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.
کردستان	گردهمایی، غذاهای محلی	گردهمایی خانوادگی و شب‌نشینی همراه با گفت‌وگو؛ پذیرایی با غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک.
گلستان	گردهمایی دور کرسی، نقل‌اندازی	جمع شدن پیرامون کرسی، تعریف داستان‌های شفاهی (نقل‌اندازی)؛ شاهنامه‌خوانی؛ پذیرایی با میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک، کندس و شیرینی‌های بومی.
فارس	فال حافظ، سفره رنگین	گستردن سفره‌ای رنگارنگ با مرکبات، خرما و رنگینک؛ حافظ‌خوانی و فال گرفتن از دیوان حافظ به‌عنوان رسم اصلی شب.
همدان	فال سوزن، تنقلات محلی	مراسم «فال سوزن»؛ پس‌از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود؛ مصرف گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا رایج است.
اردبیل	شب‌نشینی، هدیه برای عروس	گردهمایی تا پاسی از شب با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهی‌پلو؛ ارسال هدایا همراه با هندوانه تزیین‌شده برای تازه‌عروس.
گیلان	باور به خواص هندوانه، غذای محلی	باور به اینکه خوردن هندوانه در این شب باعث سلامت در زمستان می‌شود؛ تهیه خوراکی محلی «آوکونوس» (تهیه‌شده از قبل در خمره)؛ ارسال طبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس در خانواده‌های تازه‌داماد.
خوزستان	روایت افسانه‌ای، گردهمایی	نقل افسانه حضور «قارون» در این شب؛ گردهمایی خانوادگی با شوخی و پذیرایی با آجیل، خرما و شیرینی تا صبح.
قزوین	شب‌چره، غذاهای محلی	توزیع «شب‌چره» (میوه‌های خشک و سرخ‌فام)؛ صرف سبزی‌پلو با ماهی دودی؛ رسم فرستادن «خوانچهٔ چله» (هدیه شب یلدا) برای عروس.
لرستان	شال‌اندازی، تنقلات ویژه	این شب با نام «شو اول قاره» شناخته می‌شود؛ نوجوانان شالی را از پشت‌بام همسایه آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی قرار می‌دهد؛ «گندم‌شیره» (گندم خیسانده و برشته) از تنقلات ویژه است.

گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا

تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است. جشن شب یلدا در مناطق مختلف جغرافیایی با نام‌های متفاوتی مانند جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار می‌شود و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد.

منطقه/کشور	ویژگی‌های اصلی	فعالیت‌ها و نمادها
افغانستان	گردهمایی خانوادگی	شاهنامه‌خوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل
تاجیکستان	جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه	شعرخوانی از حافظ، سعدی، بیدل و تلاوت قرآن
ترکمنستان	جشن چله و نماد سختی زمستان و گذر دشواری‌ها	کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.
آسیای مرکزی و ترکیه	جشن ناردوغان همزمان با انقلاب زمستانی	تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با کریسمس (تولد خورشید، هدیه‌دادن، رنگ سرخ)
پاکستان	پیوند معنویت و دورهمی خانوادگی	گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، دعا، حمام زمستانی
چین	اهمیت خانواده و گردهمایی	دورهمی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.
کره جنوبی	اهمیت خانواده، آیین‌های محافظتی	خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن آب در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.
ژاپن	توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی	حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی
روسیه	نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور	روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل.
اسکاتلند	شباهت به آیین ایرانی چهارشنبه‌سوری	فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه همسایه می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.
آمریکای جنوبی و غرب آفریقا	برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف	پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها
اقلیم کردستان عراق	شه‌وی یلدا یا شه‌وی چله، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی	بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور

جستارهای وابسته

• چله
• شب یلدا
• خنچه شب یلدا

منابع

• «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱.
• «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
• اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش.
• افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره ۲۰۴، دی ۱۳۸۷ش.
• پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره ۵۷، ۱۳۸۷ش.
• پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
• «تاریخچهٔ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• تلیانی، بیژن، «پیش‌درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره ۸، دی۱۳۸۵ش.
• دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• شایسته‌رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره ۳۹، ۱۳۹۰ش.
• شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۲۷، ۱۳۹۰ش.
• «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
• عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
• فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
• «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
• مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره ۱۹، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش.
• یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.

• "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
• "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
• Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019