سن ازدواج

سن ازدواج؛ شاخصی برای تعیین زمان قانونی و اجتماعی تشکیل خانواده.

سن ازدواج
سن قانونی، شرعی و اجتماعی ازدواج

زوج جوان در حال گرفتن سلفی با دسته‌گل در مراسم ازدواج دانشجویی
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	جامعه‌شناسی و فقه
نوع مفهوم	شاخص اجتماعی و حقوقی
معنای اصطلاحی	زمان مناسب قانونی، شرعی و اجتماعی برای تشکیل خانواده
حوزه کاربرد	خانواده و ازدواج
گستره جغرافیایی	جهان
تاریخچه و ریشه
منشأ تاریخی	جوامع اولیه و تحولات حقوقی قرن معاصر
اهمیت و ارتباط
اهمیت	پیشگیری از تجرد قطعی توسعه فرزندآوری تعالی بنیان خانواده
مرتبط با	خانواده ازدواج بلوغ فرزندآوری

سن ازدواج، به سن قانونی، شرعی و اجتماعیِ مناسب برای تشکیل خانواده و ازدواج گفته می‌شود. این سن در جوامع و نظام‌های حقوقی مختلف متفاوت است و عواملی مانند شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بر آن تأثیر می‌گذارند. در ایران، سن ازدواج در قوانین دوره‌های مختلف تغییر کرده و میانگین سن ازدواج نیز در دهه‌های اخیر افزایش یافته است. افزایش سن ازدواج نیز با پیامدهایی مانند افزایش تجرد و کاهش فرزندآوری همراه دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی

سن ازدواج از منظر قانون، سنی است که در آن افراد به‌طور رسمی مجاز به تشکیل خانواده و ازدواج می‌شوند. این سن با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در قوانین هر کشور تعیین می‌شود. در اسلام، سن بلوغ دختران، ۹ سال قمری و پسران، ۱۵ سال قمری مشخص شده است. با رسیدن به این سن و با رعایت شرایط دیگر مانند رشدیافتگی، افراد از نظر شرعی مجاز به ازدواج هستند. همچنین ازدواج قبل‌از این سن به شرایط خاصی از قبیل رعایت مصلحت طفل، ممنوعیت روابط زناشویی و اعمال حق فسخ نسبت به عقد، مشروط شده است.

از نظر اجتماعی، عوامل متعددی مانند شرایط اقتصادی، هنجارها و فرهنگ هر جامعه بر سن ازدواج تأثیرگذار هستند. در جوامع گذشته، ازدواج در سنین پایین‌تر رواج بیشتری داشته است، درحالی‌که با رواج زندگی ماشینی و مدرن‌ترشدن جوامع، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر غالب شده است. از دیدگاه روان‌شناسی، ازدواج، علاوه‌بر بلوغ جنسی، نیازمند بلوغ فکری، اقتصادی و عاطفی است و افراد باید از نظر روانی برای پذیرش تعهدات و مسئولیت‌های زندگی مشترک آماده باشند.

کارشناسان بر این باورند که سنّ مناسب برای ازدواج زمانی است که شخص، صلاحیت ازدواج را احراز کرده باشد، به این مفهوم که دختر و پسر هم به بلوغ جنسی رسیده باشند و هم از رشد و تشخیص مصالح و مفاسد برخوردار باشند. بر همین اساس سنّ مطلوب ازدواج را زمان آغاز احساس نیاز به ازدواج در نظر می‌گیرند.

تاریخچه

در جهان

در جوامع اولیه، ازدواج اغلب در سنین پایین و با هدف افزایش نسل و افزایش قدرت اقتصادی انجام می‌شد. به‌عنوان مثال در برخی کشورهای اروپایی مانند ایرلند، دختران در ده‌سالگی ازدواج می‌کردند. خواستگاری دختربچه‌ها از همان کودکی نزد ساکنان استرالیا رایج بود. پیش‌از ورود سفیدپوستان به این منطقه، خواستگاری و ازدواج از هشت تا چهارده سالگی رخ می‌داد. در آفریقا و کشورهایی چون نامیبیا و اوگاندا، دختران و پسران در آغاز جوانی ازدواج می‌کردند و تجرد در آنجا و همچنین نزد ساکنان آفریقای جنوبی رایج نبود.

در یونان و روم باستان، زنان در اواخر نوجوانی تا بیست‌سالگی ازدواج می‌کردند، درحالی‌که در برخی فرهنگ‌های دیگر، ازدواج در سنین پایین‌تری انجام می‌شد. در اروپای قرون وسطی، کلیسا نقش مهمی در تنظیم ازدواج داشت و سن قانونی را ۱۲ سال برای زنان و ۱۴ سال برای مردان تعیین کرد. با ورود به دوران مدرن، سن ازدواج به‌دلیل تغییرات در نگرش‌ها نسبت به استقلال و خودمختاری زنان و افزایش روابط آزاد، به‌تدریج افزایش یافت. امروزه، در برخی کشورها، مانند نیجر، سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۵ سال است، درحالی‌که در کشورهای دیگر، مانند ایالات متحده آمریکا، ۱۸ سال است.

در ایران

متون تاریخی و سفرنامه‌ها نشان می‌دهد که سن ازدواج در ایران قدیم و در میان همه طبقات، اعم از شهری و روستایی پایین بوده است. از سال ۱۳۴۵ش روند افزایش سن ازدواج سرعت گرفت و باوجود این‌که ۴۷درصد دختران ۱۵–۱۹ در سال ۱۳۴۵ش ازدواج کرده بودند، این رقم در سال ۱۳۵۵ش به ۳۴درصد تقلیل یافت. این رقم به ۳۲٫۵درصد در سال ۱۳۶۵ش و به ۱۸درصد در سال ۱۳۷۵ش کاهش یافت. سن ازدواج در سال ۱۳۷۵ش، برای زنان، ۲۲٫۴ سال و برای مردان، ۲۵٫۶ سال بود؛ این عدد در سال ۱۳۸۱ش در زنان به ۲۳٫۲ و در مردان به ۲۵٫۹ افزایش یافت. در سال ۱۳۹۷ش به عدد ۲۴٫۴ در زنان و ۲۹٫۲ در مردان رسید. در سال ۱۴۰۲ش در زنان ۲۶٫۵ سال و در مردان ۳۰٫۷ سال ثبت شده است. میانگین سن ازدواج در مناطق شهری به‌طور معمول بیشتر از مناطق روستایی است، اما سن ازدواج در روستاها نیز افزایش پیدا کرده است و از میانگین ۱۹ سال در سال ۱۳۳۵ش به ۲۲ سال در سال ۱۳۹۵ش رسیده است.

میانگین سنّ ازدواج در تهران بین ۳۰ تا ۳۵ سال برآورد شده است، اما یافته‌های پژوهشگران امور اجتماعی و فرهنگی نشان می‌دهد که میانگین سنّ ازدواج در برخی مناطق تهران چنددرصد بالاتر از میانگین سنّی یعنی بین ۳۵ تا ۴۰ سال است. موارد نادری در برخی از محله‌های بومی‌نشین منطقهٔ ۱۲ تهران، دختران بالای ۶۰ سال و پسران بالای ۷۰ سال زندگی می‌کنند که هنوز ازدواج نکرده‌اند و دوران سالمندی را به‌تنهایی سپری می‌کنند.

دیدگاه‌ها

فقهی

بیشتر فقها بر ازدواج در سن بلوغ جنسی تأکید می‌کنند. سید علی خامنه‌ای، ازدواج در سن بلوغ را جایز می‌داند؛ اما اصرار بر ازدواج زودهنگام را نمی‌پسندد و اجبار دختران کم سن و سال را نادیده گرفتن حقوق زنان قلمداد کرده است. ناصر مکارم شیرازی افزون‌بر بلوغ، رشد عقلی و جسمانی را هم برای ازدواج ضروری می‌داند.

جامعه‌شناسی

برخی صاحب‌نظران معتقدند بیشتر جوانان پس‌از سن هجده و نوزده سالگی می‌توانند ازدواج کنند. هرچند این سن بسته به شرایط محیطی، اجتماعی و فرهنگی متفاوت است. ممکن است برخی جوانان آمادگی زودتری برای ازدواج داشته باشند، برخی دیگر حتی در بیست‌وپنج سالگی هم آمادگی لازم برای ازدواج را نداشته باشند. بعضی دیدگاه‌ها حد وسط بین دیدگاه فقهی و جامعه‌شناسی است. اسندلال آنها این است که؛ افراد برای تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن نیازمند توانایی‌هایی هستند که ممکن است در سن بلوغ جنسی، آن توانایی‌ها را نداشته باشند. از آن طرف ازدواج را نمی‌توان تا کسب شایستگی به تعویق انداخت چون ممکن است بعضی‌ها پس‌از گذشت چند دهه از عمرشان باز این توانایی را به دست نیاورند. بهترین سن ازدواج، تأخیری اندک از سن بلوغ و دست‌یابی نسبی به شایستگی مورد نیاز است.

حقوقی

در سال ۱۳۱۴ش با تصویب ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، سن ازدواج وارد حیطهٔ قانون مدنی ایران شد. در این قانون حداقل سن ازدواج برای دختران، پانزده سال و برای پسران، هجده سال مشخص شد. اما باوجود تصویب این قانون، سن واقعی ازدواج، تا اواسط قرن نوزدهم پایین بود. دی ۱۳۵۳ش برای هماهنگی قوانین ازدواج با سیاست کنترل موالید، کمترین سن ازدواج برای دختران، هجده و برای پسران، بیست سال تعیین شد. بر اساس این قانون، با گواهی دادگاه، سن ازدواج برای دختران می‌توانست به ۱۵ سال تقلیل پیدا کند. در اصلاحات قانون مدنی در سال ۱۳۶۱ش، قانون منع ازدواج قبل‌از بلوغ برداشته شد و با رعایت مصلحت توسط ولیّ، مجاز دانسته شد. در سال ۱۳۸۱ش، بر لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان تأکید و برای تخلف‌کننده از این قانون، مجازات قانونی در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۹۶ش تغییری در قانون سن ازدواج داده شد و ازدواج دختران قبل‌از ۱۳ سال تمام شمسی و پسران قبل‌از ۱۶ سال تمام شمسی ممنوع می‌شد و طی تبصره‌ای قید شد که عقد ازدواج بین ۱۳ تا ۱۶ سال برای دختران و ۱۶ تا ۱۸ سال برای پسران منوط به اذن ولی و رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه خواهد بود. درحال‌حاضر و پس‌از تغییرات دیگری که انجام شد، سن قانونی ازدواج برای دختر، ۱۳ سال تمام شمسی و برای پسر، ۱۵ سال تمام شمسی است.

افزایش سن ازدواج

عوامل

فرهنگی: تغییر ارزش‌ها و نگرش‌های اجتماعی نسبت به ازدواج از عوامل مرتبط با افزایش سن ازدواج دانسته شده است. در برخی دیدگاه‌ها، کاهش تأکید بر ارزش‌های معنوی و افزایش توجه به معیارهای مادی، افزایش سطح انتظارات و کمال‌گرایی در انتخاب همسر، از عوامل تغییر نگرش نسبت به ازدواج به‌شمار می‌رود. همچنین تغییر سبک زندگی، از جمله تغییر الگوی مصرف، افزایش تجمل‌گرایی و تأثیرپذیری از فرهنگ‌های دیگر، با کاهش تمایل به ازدواج و افزایش گرایش به زندگی مجردی مرتبط دانسته شده است. افزایش سطح تحصیلات، به‌ویژه در میان زنان و تمایل به ادامه تحصیل، یافتن شغل و دستیابی به استقلال اقتصادی نیز می‌تواند ازدواج را به سنین بالاتر موکول کند. تغییر نقش زنان در جامعه و افزایش فردگرایی نیز از دیگر عواملی است که در برخی پژوهش‌ها با تأخیر در ازدواج مرتبط دانسته شده است. همچنین برخی تحقیقات، روابط خارج از چارچوب ازدواج را از عوامل مؤثر بر افزایش سن ازدواج عنوان کرده‌اند.

اقتصادی: عوامل اقتصادی، از جمله بیکاری، درآمد ناکافی، نداشتن شغل پایدار، دشواری تأمین مسکن و هزینه‌های آغاز زندگی مشترک، از موانع مهم ازدواج به‌شمار می‌روند. هزینه‌های مربوط به جهیزیه، برگزاری مراسم ازدواج و سایر مخارج نیز می‌تواند موجب تأخیر در تشکیل خانواده شود.

اجتماعی: برخی آسیب‌ها و شرایط اجتماعی، از جمله اعتیاد، بی‌بندوباری، طلاق، همسرآزاری، روابط سرد میان همسران و دخالت اطرافیان، نگرش جوانان نسبت به ازدواج را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تفاوت‌های رفتاری و فرهنگی میان خانواده‌ها و دشواری سازگاری با این تفاوت‌ها نیز از عواملی است که در برخی مطالعات با ترجیح زندگی مجردی مرتبط دانسته شده است. بی‌اعتمادی و مسئولیت‌گریزی نسبت به ازدواج نیز از دیگر عوامل اجتماعی گزارش‌شده‌اند. سربازی نیز در برخی پیمایش‌ها از عوامل تأخیر در ازدواج مردان معرفی شده است. در برخی مناطق روستایی ایران، مهاجرت مردان جوان برای اشتغال به شهرها با تغییر نسبت جنسی جمعیت و کاهش فرصت ازدواج زنان همراه بوده و از عوامل افزایش سن ازدواج آنان دانسته شده است. همچنین کاهش نرخ باروری در بلندمدت می‌تواند با کاهش جمعیت در سن ازدواج، بر افزایش سن ازدواج اثر بگذارد.

پیامدها

افزایش سن ازدواج پیامدهای منفی متعددی را به دنبال دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

• تجرد قطعی: حرکت به‌سمت افزایش سنّ ازدواج، احتمال تجرد قطعی را به‌ویژه برای دختران افزایش می‌دهد. براساس نتایج برخی تحقیقات، احتمال این‌که دختری در سنّین ۳۴–۳۰ سالگی ازدواج کند حدود نصف احتمال ازدواج دختری در سنین ۲۹–۲۵ سالگی است و اگر این دختر در گروه سنّی ۳۵ تا ۳۹ سالگی قرار گیرد این احتمال به یک‌پنجم کاهش خواهد یافت.
• کاهش فرزندآوری: ازدواج در سنین بالاتر، به‌طور طبیعی سن باروری را کاهش می‌دهد. این امر می‌تواند منجر به کاهش نرخ باروری و افزایش سالمندی جمعیت شود.
• افزایش سالمندی: افزایش سالمندی، پیری جمعیت و به دنبال آن، کاهش نیروی انسانی از آثار افزایش سنّ ازدواج دانسته می‌شود.
• افزایش روابط نامشروع: به تعویق افتادن ازدواج ممکن است افراد را به سمت روابط نامشروع و خارج از چارچوب خانواده سوق دهد. این امر می‌تواند به بارداری‌های ناخواسته، سقط جنین، بیماری‌های مقاربتی و مشکلات خانوادگی منجر شود.
• افزایش تنهایی و ایجاد مشکلات روانی: افراد تنها در سنین بالاتر، به‌دلیل عدم تجربه زندگی مشترک و تشکیل خانواده، ممکن است بیشتر در معرض افسردگی، اضطراب و تنهایی قرار بگیرند. این احساس تنهایی می‌تواند منجر به گوشه‌گیری، انزوای اجتماعی و حتی مشکلات روحی و روانی شود.
• سخت‌گیری در انتخاب: افراد با افزایش سن، تجربیات و دیدگاه‌های بیشتری در زندگی کسب می‌کنند. این امر ممکن است منجر به افزایش معیارها و انتظارات آن‌ها در انتخاب همسر شده و یافتن فردی که تمام این معیارها را به‌طور کامل داشته باشد، دچار چالش کند.

بر پایه دیدگاه‌های کارشناسان، ترویج ازدواج آسان، تغییر نگرش جامعه نسبت به ازدواج و تسهیل شرایط ازدواج از طریق حمایت‌های سازمانی و دولتی را در رساندن سن ازدواج به وضعیت مطلوب مؤثر می‌دانند.

منابع

• آیت‌اللهی، زهرا، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• افروز، غلامعلی، مبانی روان‌شناختی ازدواج در بستر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۱ش.
• «افزایش سن ازدواج دختران روستایی استان اصفهان پیامد مهاجرت مردان به شهرها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۷ش.
• «افزایش سنّ ازدواج؛ معضلی پیش روی برنامهٔ ارتقای باروری»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
• انصاری، قدرت‌الله، احکام و حقوق کودکان در اسلام، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، بی‌تا.
• ابراهیم‌پور، قاسم، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• «الگوی خدمت سربازی با تأکید بر ازدواج و فرزندآوری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۴۰۱ش.
• بلادی موسوی، صدرالدین، بررسی تحول ازدواج در ایران، تهران فصلنامه جمعیت، سازمان ثبت احوال، ش۲۷ و ۲۸، ۱۳۷۸ش.
• بی‌دال، گوردون، «ازدواج زودرس و فقر در آیند»، وب‌سایت National Library Of Medicine، تاریخ درج مطلب: آگوست ۲۰۱۰م.
• تاج‌بخش، غلامرضا و پویافر، محمدرضا، «واکاوی علل تغییر الگوی سنی ازدواج روستاییان»، در فصلنامه فرهنگ ایلام، دوره بیست‌ودوم، شماره ۷۰ و ۷۱، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• حاجیان، زهره، «فصل تنهایی‌ها، افزایش سن ازدواج دختران تبدیل به یک آسیب اجتماعی می‌شود»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۵ش.
• حسین‌پور، سید روح‌الله، «سن ازدواج، عوامل افزایش و راهکارهای کاهش آن (بخش چهارم)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۷ش.
• خیری، مرضیه و حاجی‌آقا، مهدی، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سنّ ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، مجلهٔ مطالعات جامعه‌شناسی، سال ۸، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش.
• «دیدار جمعی از زنان هرمزگان با رهبر انقلاب»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۲۹ بهمن ۱۳۷۶ش.
• رجبی، عباس، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• رحمانی‌پور، ریحانه و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
• رشوند سرخکوله، مرجان و وجدانی، فاطمه، «مطالعهٔ رابطهٔ فردگرایی و برابری جنسیتی با ارزش ازدواج (مورد مطالعه: دختران ازدواج‌نکردهٔ ۲۰ تا ۳۴ سالهٔ شهر تهران)»، در مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۹ش.
• رئوفی، مریم، «بلوغ عقلی و عاطفی هم برای ازدواج لازم است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۲ش.
• «زمان مناسب برای ازدواج از نظر رهبر انقلاب، رسم وساطت در ازدواج کم شده است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۹ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، «بلوغ‌های هشت‌گانه ازدواج موفق کدامند؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۰ش.
• «سن ازدواج در ایران چقدر است؟ بهبود نرخ ازدواج در بهار ۱۴۰۲»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• شجاعی، محمدصادق، «تحلیل روانشناختی افزایش سن ازدواج و نقش آن در انحرافات اخلاقی جوانان»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• شریعتی، الهام و همکاران، «بررسی فقهی_حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران»، در فصلنامه مطالعات زن و خانواده، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا، دوره ۸، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
• طباطبایی، حسن، «چرا سنّ ازدواج بالا رفت؟»، وب‌سایت روزنامهٔ رسالت، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروهٔ الوثقی، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۴ق.
• علاسوند، فریبا، «سن ازدواج از دید اسلام»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• فولادی، محمد، «عوامل فرهنگی افزایش سن ازدواج»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۹۴ش.
• فرزاد، بی‌نا، «سنّ مناسب ازدواج چه سالی است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۳ش.
• قوی‌دل، صالح و میرغیاثی مرادی، نسیم، «پیری جمعیت، امید به زندگی و رشد اقتصادی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اقتصادی ایران، سال ۲۲، شمارهٔ ۷۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، در مجله پژوهش زنان، شماره ۳، پیاپی ۱۰، ۱۳۸۳ش.
• کنعانی، محمدامین، «پیوند سنت و نوسازی در افزایش سن ازدواج»، در مجله انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شماره ۱، ۱۳۸۵ش.
• مانیان، حسن، «تأخیر ازدواج (علل و راه کار)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۱ش.
• محمودیان، حسین، «سن ازدواج در حال افزایش‏: بررسی عوامل پشتیبان»، در نشریه نامه علوم اجتماعی، دوره ۱۱، شماره ۴ (پیاپی ۲۴)، ۱۳۸۳ش.
• مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، در مجموعه آثار مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم مدرسه امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۰ش.
• موسوی خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
• موسوی خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، ۱۴۱۸ق.
• «میانگین سن ازدواج عروس و دامادهای ایرانی، خزان زندگی در فصول سرد سال بیشتر است»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۹۷ش.
• میرمعینی، نصرت‌الله، «وسواس در انتخاب با بالارفتن سن ازدواج»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۹ش.
• نیکنام، معصومه، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سنّ‌ازدواج»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• هاپکینز، ام کی، «سن دختران رومی در ازدواج»، وب‌سایت Taylor Francis Online، تاریخ درج مطلب: ۹ نوامبر ۲۰۱۱م.
• «همسریابی، سخت‌ترین مرحله ازدواج، افزایش سن ازدواج و سخت‌شدن معیارهای انتخاب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.