اسلام

اسلام؛ آخرین دین توحیدی ابراهیمی، مبتنی بر قرآن و رسالت محمد

اِسلام دینی یکتاپرستانه، ابراهیمی و وحیانی است که بر محوریت خداوند، کتاب آسمانی قرآن و آموزه‌های محمد بن عبدالله پیامبر اکرم بنا شده است. مسلمانان به‌عنوان پیروان این دین، اسلام را تجلی تسلیم مطلق در برابر پروردگار و نسخۀ نهایی و خاتم آیین توحیدی پیامبران پیشین می‌دانند. این مکتب جامع، بر سه رکن بنیادین باورها، ارزش‌ها و هنجارها استوار است. اسلام تنها یک مسیر معنوی و فردی نیست؛ بلکه با اتکا به منابع شناختی خود، دربردارندهٔ نظام‌های منسجم سیاسی، اجتماعی و حقوقی است. پویایی این دین در بستر تاریخ، به شکوفایی علوم متنوع اسلامی و پیدایش طریقت‌ها و مذاهب گوناگون به‌ویژه تسنن و تشیع با دو کلان‌روایتِ خلافت و امامت در عرصه حاکمیت انجامید. امروزه اسلام با حدود دو میلیارد پیرو، دومین دین بزرگ جهان است. پیوند عمیق این آیین پس از خروج از شبه‌جزیرهٔ عربستان با تمدن‌های کهن به‌ویژه فرهنگ و نبوغ ایرانی خالق عصر طلایی اسلام بود؛ دورانی پرشکوه که با دستاوردهای بی‌بدیل در علوم، حکمت، شاهکارهای معماری و گنجینه‌های ادبیات، تأثیری شگرف و ماندگار بر تاریخ تمدن بشری نهاد.

واژه‌شناسی

واژهٔ اسلام از ریشهٔ عربی «س-ل-م» گرفته شده و به معنای صحت، عافیت، دوری از عیب و فساد، انقیاد، اطاعت کلی و بی‌قید و شرط و تسلیم محض بودن است. پیش از ظهور اسلام، این واژه میان اعراب برای دست کشیدن شخص از چیزی گران‌بها و واگذاری آن به دیگری به کار می‌رفت. در کاربرد قرآنی و اصطلاحی، اسلام به معنای تسلیم اراده بنده در برابر اراده خدای سبحان است. در قرآن اسلام هم به معنای مطلق دین الهی و هم به معنای دین حضرت محمد به کار رفته است. نخستین کسی که این آیین را اسلام و پیروان آن را مسلمان نامیده، حضرت ابراهیم بوده است. در مباحث کلامی و فقهی، برای ورود به دایرهٔ اسلام، ادای «شهادتین» کافی است؛ هرچند این اقرار زبانی مرحله‌ای متفاوت و ظاهری‌تر نسبت به ایمان به‌عنوان باور و اعتقاد باطنی و قلبی در نظر گرفته می‌شود.

پیامبر، کتاب آسمانی و منابع استنباط احکام

بنیان‌گذار اسلام، حضرت محمد بن عبدالله است که در سال ۵۷۰ میلادی در شهر مکه از قبیله قریش به دنیا آمد. مسلمانان ایشان را آخرین فرستادهٔ خداوند (خاتم‌النبیین)، معصوم از خطا و برترین الگو می‌دانند که در ۴۰ سالگی و با نزول نخستین آیات وحی در غار حرا به پیامبری مبعوث شد. کتاب مقدس مسلمانان و معجزه پیامبر اسلام، قرآن است که در ۱۱۴ سوره دسته‌بندی شده است. طبق تعالیم اسلام این کتاب، کلام مستقیم خداوند است که از طریق فرشته وحی (جبرئیل) بر پیامبر نازل شده و هیچ‌گونه باطل، اشتباه یا تحریفی در آن راه نیافته است.

برای استنباط احکام اسلامی، منابع مختلفی در اسلام وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: قرآن، سنت به معنای گفتار، رفتار و تقریر پیامبر، عقل و اجماع است. از نظر شیعه سنت امامان معصوم هم حجت است و گفتار صحابه اعتباری ندارد و قابل نقد است. در میان مذاهب فقهی اهل‌سنت منابع دیگری چون قیاس، استحسان، مصالح مرسله، استصحاب، سدزرایع نیز حجت است. مهم‌ترین منابع روایی شعیان الکافی نوشته کلینی؛ من لا یحضره الفقیه نوشته شیخ صدوق؛ تهذیب الاحکام و الاستبصار نوشته شیخ طوسی است. صحاح سته اهل‌سنت عبارت‌اند از: صحیح بخاری؛ صحیح مسلم؛ سنن نسائی؛ سنن ابن ماجه؛ سنن ابی داود و صحیح ترمذی.

از سوی دیگر طبیعت، تاریخ و ضمیر انسان به‌عنوان منابع شناخت و نقل، عقل، قلب و تجربه به‌عنوان ابزار شناخت در اسلام پذیرفته شده است.

اصول و فروع دین

در یک نگاه بنیادین، معارف اسلام به دو بخشِ اصول و فروع دین تقسیم شده است. اصول دین به‌معنای اصول اعتقادی عبارتند از:

• توحید: مهم‌ترین اعتقاد اسلامی، باور به خدای واحد است. توحید به بخش‌های ذاتی، صفاتی و افعالی (توحید نظری) و توحید در عبادت، اطاعت و حاکمیت (توحید عملی) تقسیم می‌شود.
• نبوت: مسلمانان به ۱۲۴ هزار پیامبر الهی معتقدند که ۵ تن از آنان «اولوالعزم» هستند. محمد آخرین پیامبر است و پس از او دین و پیامبری نخواهد آمد که به این باور «خاتمیت» می‌گویند.
• معاد: باور به زندگی پس از مرگ، شامل عالم برزخ، زنده شدن مردگان در روز قیامت، حسابرسی دقیق اعمال (میزان و صراط) و پاداش و کیفر در بهشت و جهنم.

در مذهب تشیع، علاوه بر سه اصل فوق، دو اصل دیگر نیز از ارکان اعتقادی به‌شمار می‌روند:

• امامت: رهبری و سرپرستی امور دینی و دنیایی مردم به جانشینی از پیامبر که با نصب الهی صورت می‌گیرد.
• عدل: باور به اینکه تمامی افعال خداوند بر اساس حکمت و عدالت مطلق است.

اهل سنت امامت الهی را نپذیرفته و معتقدند خلیفه جامعه مسلمین با انتخاب، شورا و بیعت مردم تعیین می‌شود (الگوی خلفای راشدین).

فروع دین شاخه‌ها و تکالیف عملی برخاسته از آن ریشه‌های اعتقادی است که برنامهٔ زندگی مؤمنان را شکل می‌دهد. فروع دین شامل ده رکن است: نماز، روزه، حج، زکات، خمس، جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، تَوَلّی و تَبَرّی.

هندسه معارف و ابعاد اسلام

محتوایی، اسلام به‌عنوان یک دین جامع و واقع‌گرا که به تمام شؤون حیات انسان اعم از دنیوی، اخروی، جسمی، روحی، عقلی، فکری، احساسی، عاطفی، فردی و اجتماعی توجه کرده است، سه بُعد را در بر می‌گیرد:

باورها

متفکران اسلامی برای تبیینِ جامعِ «جهان‌بینی اسلام»، مجموعهٔ این عقاید را در پنج شاخهٔ موضوعی دسته‌بندی می‌کنند:

• خداشناسی: محوری‌ترین بخش عقاید اسلام است که به دو شاخهٔ نظری و عملی تقسیم می‌شود. «توحید نظری» شامل شناخت ذات خداوند، صفات او و یگانگی افعال الهی در نظام هستی است و «توحید عملی» بازتاب این شناخت در زندگی انسان است که در عرصه‌هایی چون انحصار پرستش، اطاعت، قانون‌گذاری (تشریع) و حاکمیت برای خداوند بروز می‌کند.
• راهنماشناسی (نبوت و امامت): این بخش شامل مباحثی چون وحی، تصدیق پیامبران پیشین و «خاتمیتِ» پیامبر اسلام است. در مکتب تشیع، این هدایتِ الهی با اصل «امامت» (سرپرستی و جانشینیِ پس از پیامبر) استمرار می‌یابد.
• جهان‌شناسی و غیب‌باوری: از دیدگاه اسلام، هستی تنها به جهان محسوسات (عالم شهادت) محدود نیست. این شاخه از باورها شامل باور به «عالم غیب»، موجودات فرامادی (مانند فرشتگان و جنیان) و همچنین مباحث کلامی عمیقی چون قضا و قدر الهی است.
• انسان‌شناسی: نگاه اسلام به منشأ و جایگاه انسان در نظام آفرینش که مباحثی نظیر خلقت آدم از خاک، ادامهٔ نسل بشر از آدم و حوا، و پیمان‌های ازلی (مانند عالم ذَر) را در بر می‌گیرد.
• فرجام‌شناسی: دسته‌ای از تعالیم اسلام ناظر به حیات پس از مرگ است. این بخش شامل باور به گرفتن روح انسان توسط فرشتگان، حیات موقت در عالم برزخ، برپایی قیامت با نفخ صور، حشر، ترازوی رسیدگی به اعمال (میزان)، صراط و سرانجام استقرار در بهشت یا جهنم است.

بُعد اخلاقی

شامل تعالیمی است که به «چگونه بودن» انسان و پرورش روح می‌پردازد. دستوراتی نظیر رعایت تقوا، عدالت‌ورزی، امانت‌داری، مهرورزی و دوری از حسادت، دروغ و تکبر در این بخش جای می‌گیرند که هدف آن‌ها تزکیه و سلامت روان است. بخش اخلاق (ارزش‌ها) در هندسه معارف اسلامی، عهده‌دار سلامت روان، پاکی درون و تنظیم روابط انسانی بر مدار فضایل است. متفکران، عارفان و عالمان اخلاق در تمدن اسلامی، با توجه به گستردگی این حوزه، دسته‌بندی‌های مختلفی از نظام اخلاقی اسلام ارائه کرده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

دسته‌بندی عرفانی و سلوکی

ابوحامد محمد غزالی در شاهکارهای اخلاقی خود نظیر احیاء علوم‌الدین و اثر فارسیِ کیمیای سعادت، رفتار، روان و وظایف آدمی را در چهار بخشِ اصلی (موسوم به رُبع) دسته‌بندی می‌کند:

• رُبع عِبادات: بررسی اسرار باطنی و ابعاد روحیِ مناسک شرعی نظیر طهارت، نماز، زکات، روزه و حج که از نگاه غزالی، نقطهٔ آغازین تربیت اخلاقی‌اند.
• رُبع عادات: آدابِ اخلاقی در زندگی روزمره و روابط اجتماعی؛ مانند آداب غذا خوردن، ازدواج، کسب‌وکار، حلال و حرام، و حقوق معاشرت با مردم.
• رُبع مُهلِکات (ویژگی‌های نابودکننده): رذایل و بیماری‌های روحی که انسان باید قلب خود را از آن‌ها پاک کند (در اصطلاحِ عرفا: تخلیه)؛ مانند خشم، کینه، حسادت، تکبر، بخل، ریا و دنیاپرستی.
• رُبع مُنجِیات (ویژگی‌های نجات‌بخش): فضایل و کمالاتی که انسان پس از پاک‌سازی درون، باید روح خود را به آن‌ها آراسته کند (در اصطلاحِ عرفا: تحلیه)؛ نظیر توبه، شکر، صبر، توکل، محبت و رضا به قضا و قدر الهی.

دسته‌بندی فلسفی و حکمت عملی

در سنت فلسفه اسلامی، متفکرانی چون ابن مسکویه (در تهذیب الاخلاق) و خواجه نصیرالدین طوسی (در اخلاق ناصری)، با تلفیق حکمت عقلی و تعالیم اسلامی، اخلاق را ذیل حکمت عملی و بر اساس گسترهٔ روابط انسان به سه شاخه طبقه‌بندی کرده‌اند:

• تهذیب اخلاق (اخلاق فردی): شناخت قوای درونیِ انسان (شهوت، غضب و عقل) و ایجاد تعادل در آن‌ها برای دست‌یابی به چهار فضیلتِ اصلی یعنی: عفت، شجاعت، حکمت و عدالت.
• تدبیر مُدُن (اخلاق خانوادگی): حقوق و اخلاق مربوط به مدیریت منزل، همسرداری، اقتصاد خانواده و تربیت فرزند.
• سیاست مُدُن (اخلاق اجتماعی و سیاسی): هنجارهای مربوط به مدیریت جامعه، رعایت حقوق شهروندان و روابط متقابل حاکم و مردم.

دسته‌بندی ارتباطی

در متون جدید اخلاق اسلامی و با بیانی فرهنگی و امروزی، اخلاق بر اساس انواع ارتباطات زیستیِ انسان به چهار حوزهٔ جامع دسته‌بندی شده است:

• اخلاق بندگی (ارتباط با خدا): شامل فروتنی، شکرگزاری، امید، توکل و نیایش در برابر خالق.
• اخلاق فردی (ارتباط با خویشتن): شامل خودشناسی، عزت نفس، ارتقای علمی، تلاش و پرهیز از آسیب رساندن به جسم و روح خود.
• اخلاق اجتماعی (ارتباط با دیگران): شامل رعایت حقوق متقابل، احسان، مدارا، صداقت، وفای به عهد، ایثار و پرهیز از آسیب‌های اجتماعی نظیر غیبت، تهمت و تجاوز به حقوق دیگران.
• اخلاق زیست‌محیطی (ارتباط با طبیعت): نگاه امانت‌دارانه به جهان آفرینش، پرهیز از اسراف و تخریب محیط زیست و مهربانی با حیوانات و گیاهان.

بُعد هنجاری

شامل قوانین و مقرراتی است که به «چگونه عمل کردن» انسان مربوط می‌شود. این بخش تمام رفتارهای فردی و اجتماعی مؤمنان را در بر می‌گیرد و در دانشی به نام فقه تبیین می‌شود. بخش هنجاری یا همان احکام فقهی اسلام، گستره‌ای بسیار وسیع دارد. فقیهان مسلمان در طول تاریخ، این احکام را در چهار بخش تدوین کرده‌اند:

• نظام نیایشی و مناسک فردی (عبادات): هنجارهایی که بر ارتباط معنوی انسان با خداوند متمرکز است و شرط اصلی آن‌ها داشتن «نیت الهی» است (مانند نماز، روزه، اعتکاف و حج).
• نظام حقوق مدنی و قراردادهای اقتصادی (عقود): هنجارهایی که روابط مالی، تجاری و حقوقی افراد جامعه را با یکدیگر تنظیم می‌کند. این بخش شامل قوانین خرید و فروش (بیع)، اجاره، شراکت، رهن، وکالت و مضاربه است و اصولی چون مالکیت مشروع، وفای به عهد و پرهیز از ربا در آن محوریت دارد.
• نظام خانواده و زیستِ شخصی (نکاح و ایقاعات): مقرراتی که بر حفظ بنیان خانواده، ازدواج، حقوق متقابل همسران، تربیت فرزندان، شرایط فسخ قراردادها (مانند طلاق) و چگونگی تقسیم ارث نظارت دارد.
• نظام قضایی، کیفری و مدیریت کلان (سیاسات و احکام): قوانینی که برای حفظ امنیت عمومی، اجرای عدالت و ادارهٔ جامعه وضع شده‌اند. این بخش شامل حقوق بین‌الملل و دفاعی (جهاد)، شیوه‌های دادرسی و دادگاه‌ها (قضا و شهادات)، و نظام مجازات‌ها (حدود، قصاص، دیات و تعزیرات) برای مقابله با بزهکاری است.

تاریخ حکومت‌های اسلامی

تاریخ اسلام به ادوار زیر تقسیم‌ شده است:

• دوران مکه و مدینه: پیامبر اسلام دعوت خود را از مکه آغاز کرد و پس از ۱۳ سال تحمل آزار، به یثرب (مدینه) هجرت کرد. این هجرت مبدأ تاریخ مسلمانان (هجری قمری) شد. پیامبر در مدینه نخستین حکومت اسلامی را بنا نهاد، در جنگ‌هایی نظیر بدر، احد و خندق پیروز شد و پس از فتح مکه، نامه‌هایی برای دعوت سران دیگر حکومت‌ها (مانند ساسانیان و بیزانس) به اسلام ارسال کرد.
• خلفای راشدین و علی ابن ابی‌طلب: پس از پیامبر، ابوبکر، عمر و عثمان خلیفه شدند که با فتوحات گسترده، قلمرو اسلام تا شام، مصر و ایران کشیده شد. سپس حضرت علی به خلافت رسید که دوران ایشان با سه جنگ داخلی (جمل، صفین و نهروان) همراه بود و با ترور ایشان توسط خوارج به پایان رسید.
• امویان و عباسیان: بنی‌امیه خلافت را موروثی کرده و مرزها را تا اندلس (اسپانیا) گسترش دادند. بنی‌عباس با انتقال پایتخت به بغداد، زمینه‌ساز شکوفایی علمی شدند. این سلسله با حمله مغول در سال ۶۵۶ق سقوط کرد.
• حکومت‌های پسین: قدرت‌هایی نظیر فاطمیان در مصر، و بعدها امپراتوری عثمانی که با تصرف قسطنطنیه و بالکان نقش بسزایی در گسترش اسلام در اروپا داشت، شکل گرفتند.
• حکومت‌های منطقه‌ای و دولت‌های شیعی: با افول قدرت عباسیان، قدرت‌های منطقه‌ای و مستقلی ظهور کردند. حکومت شیعی آل بویه توانست بغداد را فتح کرده و نخستین حکومت خودمختار را شکل دهد[cite: 2]. هم‌زمان حکومت شیعی و اسماعیلی‌مذهب فاطمیان نیز در مصر و شمال آفریقا تأسیس شد که رقیبی جدی برای عباسیان به‌شمار می‌رفت. در همین دوران، دولت‌های سُنی‌مذهبِ دیگری چون سلجوقیان، غزنویان و ایوبیان در شرق و خاورمیانه، و حکومت‌های مرابطون و موحدون در مغرب اسلامی (شمال آفریقا) بر سر کار آمدند.
• امپراتوری‌های دوران متأخر: در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی، سه امپراتوری بزرگِ هم‌زمان در جهان اسلام شکل گرفتند؛ امپراتوری عثمانی که با فتح قسطنطنیه و بخش‌هایی از بالکان نقش بسزایی در گسترش اسلام در اروپا داشت، امپراتوری صفویان که مذهب تشیع را در ایران رسمیت بخشید، و امپراتوری گورکانیان (مغول‌ها) که در هند ظهور کردند.
• دوران مدرن و حکومت‌های معاصر: پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی با لغو نهاد خلافت توسط آتاترک، جوامع اسلامی وارد عصر دولت‌های ملی شدند. در این دوران، پادشاهی آل سعود با تکیه بر آیین وهابیت در عربستان شکل گرفت. در ایران نیز پس از انقلاب مشروطه و تغییرات سیاسی، سرانجام با رهبری روح‌الله خمینی، جنبشی اسلام‌گرا به پیروزی رسید که منجر به تأسیس نظام «جمهوری اسلامی» شد. امروزه با فراهم آمدن شرایط سیاسی، علاوه بر ایران در کشورهایی چون افغانستان (جمهوری اسلام و امارت اسلامی) و سودان نیز جمهوری‌های اسلامی روی کار آمده‌اند.

انشعاب‌ها و مذاهب

مسلمانان بر سر مسائلی چون جانشینی پیامبر و درک احکام و عقاید، به دو مذهب اصلی و چندین فرقه تقسیم شدند:

• اهل سنت: اکثریت مسلمان را تشکیل می‌دهند. آن‌ها از نظر کلامی به مکاتب اشعری، ماتریدی و معتزله و از نظر فقهی به چهار مذهب عمدهٔ حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی تقسیم می‌شوند.
• شیعه: شیعهٔ دوازده‌امامی اکثریت این مذهب را شکل می‌دهد که تمرکز اصلی آن‌ها در ایران، عراق، پاکستان، لبنان، هند و افغانستان است. فرقه‌های زیدیه و اسماعیلیه از دیگر شاخه‌های آن هستند.
• تصوف: جریانی باطنی و معنوی در اسلام که بر زهد، ترک دنیا، عشق به خداوند و سیر و سلوک تأکید دارد و در قالب طریقت‌ها و خانقاه‌های متعدد شکل گرفته است.

تمدن، علوم، هنر و ادبیات

تمدن اسلامی به‌ویژه در «دوران طلایی»، شاهد پیشرفت‌های شگرفی بود. با آغاز نهضت ترجمه، آثار متفکران تمدن‌های پیشین به عربی برگردانده شد و دانشمندان مسلمان در پزشکی، نجوم و ریاضیات ابداعاتی خلق کردند. شاخه‌های علوم اسلامی نظیر علم تفسیر، فقه، علوم حدیث، کلام، عرفان و فلسفه اسلامی توسعه یافتند. در عرصه هنر، به دلیل محدودیت‌های شرعی در نقاشی انسانی و پیکرتراشی، هنرهایی نظیر خوشنویسی، تذهیب و همچنین معماری مساجد به اوج زیبایی‌شناسی رسیدند. آموزه‌ها و عواطف اسلامی تأثیری شگرف بر شکوفایی ادبیات در زبان‌های عربی، فارسی و ترکی برجای گذاشت.

جغرافیا و جمعیت‌شناسی

اسلام پرسرعت‌ترین گروه مذهبی در حال رشد در جهان است. بر اساس گزارش مؤسسه تحقیقاتی پیو (Pew)، در سال ۲۰۲۰ میلادی جمعیت مسلمانان به حدود ۲ میلیارد نفر معادل ۲۶ درصد جمعیت کل جهان رسید. نزدیک به ۶۲ درصد از مسلمانان در منطقه آسیا و اقیانوسیه ساکن هستند. پرجمعیت‌ترین کشورهای مسلمان جهان عبارت‌اند از: اندونزی (۲۳۱ میلیون)، پاکستان (۲۱۲ میلیون)، هند (۲۰۰ میلیون) و بنگلادش (۱۵۳ میلیون). کشورهایی نظیر ایران، ترکیه، الجزایر، افغانستان و یمن دارای بیش از ۹۹ درصد جمعیت مسلمان هستند.

منابع

• ابن فارس، احمد، معجم المقاییس فی اللغة، تحقیق شهاب‌الدین ابوعمرو، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
• ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، ۱۴۰۵ق.
• احمدیاقی، اسماعیل، دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
• ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• باقلانی، ابوبکر، الانصاف فیما یجب اعتقاده و لا یجوز الجهل به، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۷ق.
• بدوی، عبدالرحمن، تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام، ترجمه حسین صابری، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
• بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷ش.
• پتروشفسکی، ایلیا، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران، انتشارات پیام، ۱۳۵۳ش.
• جوادی آملی، عبدالله، مفاتیح الحیات، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۱ش.
• دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مشتمل بر مقالات مختلف نظیر «اسلام»، «تصوف»، «سیر اندیشه‌های فقهی»، «نفوذ فرهنگ اسلامی در اروپا» و «مناسبات اجتماعی در اسلام»).
• رشیدالدین المیبدی، ابوالفضل، کشف الاسرار و عدت الابرار، تهران، امیرکبیر، 1371ش.
• شهابی، محمود، ادوار فقه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، ۱۳۶۶ش.
• شهیدی، سید جعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۰ش.
• شیبانی، محمد بن حسن، السیر الکبیر، قاهره، معهد المخطوطات، ۱۹۵۸م.
• شیخ مفید، محمد بن محمد، الاعتقادات، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۷۵ش.
• طوسی، نصیرالدین، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران، خوارزمی، ۱۳۵۶ش.
• عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم (ص)، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۵ق.
• غزالی، ابوحامد محمد، احیاء علوم‌الدین، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
• غزالی، ابوحامد محمد، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• قرآن کریم؛ ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه از بهاءالدین خرمشاهی، تهران، انتشارات جامی و نیلوفر.
• گرگوریان، وارتان، اسلام، قطعه‌قطعه، نه یک‌پارچه، ترجمه حمید بخشنده و محمد محقق، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• ماوردی، ابوالحسن، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
• محقق حلی، نجم‌الدین، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، انتشارات استقلال، ۱۴۰۹ق.
• مدیرشانه‌چی، کاظم، علم الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۱ش.
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• مصطفی، ابراهیم و دیگران، المعجم الوسیط، قم، دارالدعوة، ۱۹۸۹م.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی)، تهران، انتشارات صدرا، 1374ش.
• مطهری، مجموعه آثار (بخش عقاید)، تهران، انتشارات صدرا، 1375ش.
• «مؤلفان کتب أربعه و صحاح سِتّه اهل کجا بودند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 1404/5/5ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
• نصر، سید حسین، آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران، جامی، ۱۳۸۲ش.
• نصر، سید حسین، سنت عقلانی اسلامی در ایران، ترجمه سعید دهقانی، تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۳ش.
• نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره، دار الکتب المصریه، ۱۳۴۲ق.
• نهج البلاغه؛ تصحیح صبحی صالح، قم، مرکز البحوث الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر و پژوهشگران، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
• Encyclopaedia of Islam (2nd & 3rd Editions). Leiden, E. J. Brill.
• Esposito, John L. (1999). The Oxford History of Islam. New York, Oxford University Press.
• Pew Research Center (2009-2022). Various demographic reports including: Mapping the Global Muslim Population (2009), Why Muslims are the world’s fastest-growing religious group (2017), and Religious Composition by Country (2022).
• World Population Review (2023). Muslim Population by Country 2023.