فاطمه زهرا؛ فرزند محمد بن عبدالله پیامبر اکرم و خدیجه بنت خُوَیلِد و همسر علی بن ابی‌طالب.
 | |
| پیوندها | |
|---|---|
| وبگاه رسمی | |
حضرت فاطمه، دختر پیامبر اکرم و حضرت خدیجه، بر پایه منابع در سال پنجم یا دوم پس از بعثت و به قولی پنج سال پیش از بعثت پیامبر به دنیا آمد و در سال دوم هجرت با امام علی ازدواج کرد. او با لقب‌هایی چون صدیقه، طاهره، زهرا و کنیه‌هایی مانند ام ابیها و ام‌الائمه شناخته می‌شود؛ در سختی‌های رسالت همراه پدر بود، پس از وفات مادرش مونس و مایه دلگرمی پیامبر شد و پیامبر او را پاره تن و عزیزترین کس خود می‌دانست. از او چهار فرزند، حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم، به یادگار ماند. در خانه، یار و همدل علی بود و در بیرون، مدافع حق و ولایت. قرآن در سوره کوثر، آیات تطهیر، مباهله و مودت و سوره انسان از او و اهل‌بیت یاد کرده و روایات شیعه و سنی او را «سیده نساء العالمین» خوانده‌اند. فاطمه زنی عابد، زاهد، سخاوتمند، صبور و خیرخواه بود؛ از کثرت عبادت پاهایش ورم می‌کرد، برای همگان دعا می‌کرد، به مستمندان می‌رسید و در دفاع از حق، خطبه فدکیه را ایراد کرد. تسبیحات حضرت زهرا، مصحف فاطمه و خطبه فدکیه میراث معنوی او است.
زندگینامه
تولد و نسب
فاطمه آخرین فرزند محمد بن عبدالله پیامبر اکرم و خدیجه بنت خُوَیلِد بنابر منابع شیعی در جمعه ۲۰ جمادی‌الثانی سال پنجم[۱] یا سال دوم[۲] پس از بعثت و بنابر قول اکثر علمای اهل‌سنت پنج سال پیش از بعثت[۳] به دنیا آمد.
نام، کنیه و القاب
بنابر گزارش‌های روایی، نام فاطمه از جانب خدا انتخاب شده است. فاطمه، برگرفته از ریشه فطم به معنای جدا کردن و بریدن چیزی از چیز دیگر است. در رابطه با وجه نامگذارى به این اسم که مشهورترین نام مى‌باشد دلایل متعددى در روایات ازجمله؛ بریدگى و دورى او، ذریه و شیعیانش از جهنم، بریدگى و دورى از ناپاکی، بدی و شر و برخوردارى از دانش بیان شده است.[۴] در منابع شیعه و اهل‌سنت نزدیک به ۵۰ لقب برای فاطمه ذکر شده است.[۵] ازجمله القاب مشهور او، زهرا، بتول، سیدة نساء العالمین و کوثر ثبت شده است.[۶] .برای فاطمه هشت لقب ثبت شده است: صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیه، مرضیه، محدثه و زهرا.[۷] اُمُّ‌اَبیها، ام‌الائمه، ام‌الحسن، ام‌الحسین و ام‌المحسن از کنیه‌های فاطمه است که اُمُّ‌اَبیها از کنیه‌های معروف اوست.[۸]
ازدواج و فرزندان
ازدواج فاطمه‌زهرا با علی بن ابی‌طالب به‌عنوان یکی از رویدادهای مهم تاریخ اسلام و خواست الهی در سال دوم یا سال سوم هجرت انجام شده، اما در مورد روز و ماه آن اختلاف‌نظر هست. بنابر قول مشهور، عقد در اول ذی‌الحجه در سال دوم قمری ذکر شده است.[۹] میزان مهریه او، ۵۰۰ درهم است[۱۰] که مهریه همسران و دختران پیامبر بوده است و مهرالسنه نامیده می‌شود.[۱۱] فاطمه همسرش را در همه حال و به شیوه‌های گوناگون تکریم می‌کرد[۱۲] و در شرایط دشوار اقتصادی با ریسندگی[۱۳] به تأمین نیازهای خانواده کمک می‌کرد و از همسرش چیزی فراتر از توان او نمی‌خواست.[۱۴] همچنین در خانه با علی با محبت سخن می‌گفت و در بیرون از خانه او را با کنیه خطاب می‌کرد.[۱۵] فاطمه علی را یاور خود در اطاعت خدا می‌دانست.[۱۶] پیامبر اکرم، کارهای داخل خانه، مانند آرد کردن گندم و پختن نان، را به فاطمه و کارهای بیرون از خانه، مانند تهیه هیزم و آبیاری، را به علی سپرد.[۱۷] تقسیم کار خانوادگی آن دو در برخی منابع بر اساس نقش‌های جنسیتی توصیف شده است.[۱۸]
در منابع شیعه و اهل‌سنت، حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم چهار فرزند فاطمه و علی بن ابی‌طالب هستند.[۱۹] همچنین در برخی منابع شیعه و اهل‌سنت از فرزند دیگری به نام محسن یا محسّن یاد شده است که در پی حوادث پس از درگذشت پیامبر سقط شده است.[۲۰]
دوره‌های زندگی
گزارش‌های تاریخی اندکی درباره دوران کودکی و نوجوانی فاطمه وجود دارد. فاطمه در سختی‌های دوران تبلیغ دین، همراه پیامبر بود.[۲۱] شفقت و مهربانی فاطمه و مراقبت از پدر، موجب دلگرمی پیامبر بود؛ به همین دلیل، پیامبر او را اُمُّ‌اَبیها نامید.[۲۲] همچنین در حوادثی چون محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب أبی‌طالب،[۲۳] هجرت به مدینه[۲۴] و نیز در برخی جنگ‌ها[۲۵] پدر را همراهی کرد.
جایگاه سروری زنان
قرآن در آیه ۴۲ سوره آل‌عمران، حضرت مریم را برگزیده خدا و برترین زنان عالم می‌داند. در این چارچوب، برخی روایات شیعه و بعضی عالمان اهل‌سنت، مریم را برترین زن جهان در روزگار خودش دانسته و فاطمه زهرا را برترین زن جهان در همه زمان‌ها معرفی کرده‌اند. مفسر تفسیر المیزان معتقد است؛ برگزیده بودن مریم به‌معنای تولّد عیسی به‌گونه غیر متعارف و بدون شوهر است و به‌معنای برتر بودن وی از بقیه زنان نیست. هرچند مراد از «عالَمین» در آیه، مطلق هر دو جهان است ولی در آیه از واژه «اصطفاء» استفاده شده که با حرف «علی» متعدی شده و به‌معنای تقدّم است. با توجه به آیه بعد که تولد عیسی را به مریم بشارت می‌دهد و همچنین آیه ۹۱ سوره انبیاء و آیه ۱۲ سوره تحریم که بردمیده‌شدن روح الهی در رحم وی تصریح کرده‌اند، برگزیدگی مریم بر همه زنان به سبب ولادت اعجازآمیز عیسی است و زنی در این ویژگی، هم‌تراز مریم نیست. برخی مفسران اهل‌سنت نیز مشابه این استدلال را مطرح کرده‌اند. از سوی دیگر، مصادر حدیثی شیعه و اهل‌سنت، فاطمه زهرا را با وصف «سیدة نساء العالمین» معرفی کرده‌اند. بیش از پنجاه روایت در مصادر حدیثی شیعه با این مضمون گزارش شده‌اند. منابع حدیثی اهل‌سنت نیز این وصف را به گونه‌های متفاوت از پیامبر گزارش کرده‌اند، ازجمله: «سیدة نساء المؤمنین»، «سیدة نساء اهل‌الجنّه» و «سیدة نساء العالمین». به‌سبب گزارشِ این لقب با اسناد معتبر در مصادر حدیثی اهل‌سنت، محدثان و مورخان آنها نیز این ویژگی را پذیرفته‌اند.[۲۶]
بر اساس متون دینی؛ برترین زن عالم بودن یکی از القاب فاطمه زهرا است و ایشان از منظر علمای شیعه نه‌تنها نسبت به زنان دیگر افضل است بلکه از مردان عالم بعد از پیامبر اکرم که اشرف کائنات و امیرالمؤمنین که قرین رسول اکرم بود، نیز افضل است.[۲۷]
فرزندان
فاطمه دارای چهار فرزند به نام حسن، حسین، زینب و ام کلثوم است که همگی از علی بن ابی‌طالب هستند. به گزارش سیره‌نویسان؛ فاطمه فرزندانش را با تعبیرات نور چشم و میوه دل صدا می‌کرد و رسیدگی به بچه‌ها را بر هر کار دیگری مقدم داشته و مادر را در این امر سزاوارتر می‌دانست.[۲۸] حسن در موارد متعددی از فضیلت‌های مادرش گزارش داده، از جمله به این نکته تربیتی اشاره می‌کند که مادرش شبی پیوسته در حال عبادت بود و هنگام صبح برای مردان و زنان مؤمن دعا کرد، اما برای خود چیزی از خدا نخواست و به او نیز سفارش می‌کند که اول همسایه سپس اهل خانه. حسین نیز مدام از مادرش به عظمت یاد کرده و از جمله در حادثه عاشورا به مادرش فاطمه مباهات می‌کند و آن را یکی از امتیازات خود نسبت به دیگران می‌داند. حسین پیش از شهادت، دعایی را که از مادر آموخته بود به فرزندش زین‌العابدین می‌آموزد و او را به خواندن مداوم آن سفارش می‌کند.[۲۹]
فاطمه در قرآن و روایات
در قرآن
سوره کوثر[۳۰] مشخصاً راجع به دختر پیامبر اکرم است و آیات مودت،[۳۱] تطهیر،[۳۲] مباهله[۳۳] و آیات ابتدایی سوره دهر (انسان) مربوط به اهل‌بیت است که فاطمه هم از آنان است.[۳۴] علامه طباطبایی، با بررسی اقوال و روایات، شأن نزول سوره کوثر را مرتبط با تولد فاطمه زهرا دانسته و خیر کثیر را در ذریه او تطبیق می‌کند.[۳۵] همچنین با گزارش روایات موجود در کتاب‌های اهل‌سنّت و شیعه، شأن نزول سوره انسان را مرتبط با علی و فاطمه و داستان بیماری فرزند یا فرزندان‌شان دانسته، چنین نقل می‌کند؛ آنها برای بهبودی بچه‌ها سه روز روزه نذر کرده بودند و در هر سه روز غذای‌شان را به مستحق داده و با آب، افطارکردند، جبرئیل نازل شد و این سوره را به پیامبر عرضه داشت و تهنیت خدا را به‌خاطر داشتن چنین خاندانی برایش ابلاغ کرد.[۳۶] المیزان در بحث روایی از آیات نور[۳۷] نیز معتقد است؛ مصداق این آیات اهل‌بیت پیامبر بوده و مراد از «مشکاة» در آیه فاطمه زهرا است.[۳۸]
بر مبنای آیه مباهله، فاطمه شریک در رسالت بوده و در کنار پیامبر برای حقانیت رسالت پدرش در واقعه مباهله شرکت کرد و این بالاترین مناقبی بود که خدا به فاطمه داد.[۳۹] آیه ۳۳ سوره احزاب دلیل بر عصمت فاطمه بوده[۴۰] و آیات؛ لیلةالقدر، مودت،[۴۱] التقاء بحرین،[۴۲] همه حاکی از شخصیت بالای او است.[۴۳]
بر مبنای برخی روایات مراد از صادقین در آیه ۱۱۹ سوره توبه نیز پیامبر و اهل‌بیتش است که فاطمه یکی از آنها است و از القاب فاطمه، صدیقه است و معنای صدق عملی، همان عصمت است.[۴۴]
در روایات
روایات بسیاری راجع به فضایل فاطمه در کتب معتبر شیعه و سنی وارد شده است؛[۴۵] روایاتی از این قبیل که فاطمه اختر تابناک در میان زنان دنیا بوده،[۴۶] شناخت دقیق فاطمه، درک شب قدر[۴۷] و داشتن الگوی حسنه است،[۴۸] پیامبر در موارد مختلف و با تعابیر متفاوت مقام و عظمت فاطمه را ستوده است.[۴۹] احادیث زیادی از پیامبر خدا با این مضامین وارد شده است که او را پارهٔ تن خود دانسته،[۵۰] دستورهای او را دستور خدا،[۵۱] خشم و خشنودی او را خشم و خشنودی خود و خدا می‌داند.[۵۲] لذا در منابع حدیثی، بهشت نتیجه دوستی و محبت به فاطمه زهرا و جهنم پیامد بغض و دشمنی با او دانسته می‌شود.[۵۳] پیامبر، فاطمه را بریده شده از بدی‌ها[۵۴] معرفی کرده و او را پاره تن خود و عزیزترین کس[۵۵] دانسته که هر کس او را شاد نماید، پیامبر را شاد کرده و هر کس او را بیازارد، پیامبر را آزرده[۵۶] و خدا و پیامبرش از خوشنودی‌اش، خشنود و از خشمش، خشمگین می‌شوند.[۵۷]
ویژگی‌های اخلاقی و عملی
اخلاق فاطمه
فاطمه با دیدن پدر برمی‌خاست و بر دستش بوسه می‌زد.[۵۸] او در راز و نیازهای خود، همواره برای دیگران دعا می‌کرد[۵۹] و این‌گونه خیرخواهی و مهرورزی خود را نسبت به هم‌نوعان، جلوه‌گر می‌ساخت.[۶۰] از کثرت عبادت، پاهایش ورم می‌کرد.[۶۱] دست‌هایش به خاطر دستاس و آسیا کردن آرد، پینه بسته و آبله‌گون شده بود.[۶۲] در مواجهه با اغیار، حریم عفاف را رعایت می‌کرد.[۶۳] سخاوتمند و بخشنده بود.[۶۴] در قبال مشکلات و مصیبت‌ها شکیبا بود.[۶۵] به ظواهر دنیا وابسته و دلبسته نبود.[۶۶] پس از پیامبر، راستگوتر از فاطمه یافت نمی‌شد.[۶۷] او همچنین در تربیت فرزندان، بسیار کوشا بود، با آنان بازی می‌کرد، شعر می‌خواند و به قرائت قرآن آنها گوش می‌کرد.[۶۸]
عبادت فاطمه
به روایت حسن بصری، فاطمه به‌حدی برای عبادت می‌ایستاد که پاهایش ورم می‌کرد. چیزی نزد او لذت‌بخش‌تر از عبادت خدا نبود و معتقد بود هرکس خدا را خالصانه عبادت کند، خداوند بزرگ‌ترین مصالح او را تأمین می‌کند. هنگام نماز از خشیت الهی نفس‌نفس زده و گریه در گلویش می‌شکست.[۶۹] از پیامبر اکرم نقل شده است که هرگاه فاطمه به عبادت می‌ایستد، با تمام وجود خدا را عبادت می‌کند، نور عبادتش برای ملائکه درخشیده و خدا خضوع فاطمه را برای فرشته‌ها نشان می‌دهد.[۷۰] فاطمه دعاهای زیادی می‌خواند و برخی از آنها را به یاران مخصوص پیامبر نیز تعلیم می‌داد.[۷۱]
فاطمه در اجتماع
آموزش پرسشگران و تعلیم و تربیت تشنگان معارف دینی،[۷۲] رسیدگی به مستمندان[۷۳] به‌عنوان مسئولیتی اجتماعی،[۷۴] مقدم داشتن گرسنگان بر خویش[۷۵] و ایثار در حق آنان،[۷۶] هدایت‌گری نسبت به طالبان هدایت[۷۷] و مبارزه در راه دین و دفاع از حریم ولایت[۷۸] از جمله اقدامات و فعالیت‌های اجتماعی فاطمه بود.
منابع متعدد تاریخی، دفاع فاطمه از ولایت علی بن ابی‌طالب را گزارش کرده‌اند؛ با رحلت رسول خدا که حق خلافت از علی و فدک از فاطمه گرفته می‌شود، فاطمه همراه زنان بنی‌هاشم به مسجد آمده و با ایراد خطبه‌ای، از بدعت‌ها، ستم‌ها، فراموش شدن وصیّت پیامبر و احیای سنت‌های جاهلی انتقاد می‌کند. او دفاع از ولایت علی و مقابله با انحراف در رهبری امت اسلامی را تکلیف خود دانسته و به شیوه‌های مختلف بدان اهتمام می‌ورزید.[۷۹]
فاطمه در عرصه سیاسی
هجرت به مدینه،[۸۰] حضور در جبهه‌ها و مداوای مجروحان،[۸۱] تدارک و پشتیبانی رزمندگان،[۸۲] همراهی سپاه اسلام در فتح مکه،[۸۳] شرکت در آیین مباهله،[۸۴] مخالفت با غائله سقیفه و انتخاب ابوبکر به‌عنوان خلیفه مسلمین،[۸۵] محاجّه با صحابه جهت اثبات شایستگی امام علی برای جانشینی پیامبر اکرم،[۸۶] دفاع از امام علی در ماجرای هجوم به خانه‌اش،[۸۷] ناخشنودی از مسببان وقایع پس از پیامبر،[۸۸] ایراد خطبه فدکیه[۸۹] و خطبه در جمع زنان انصار[۹۰] از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی فاطمه بوده است.
میراث معنوی فاطمه
از تسبیحات حضرت زهرا،[۹۱] مصحف فاطمه[۹۲] و خطبه فدکیه[۹۳] به‌عنوان میراث معنوی فاطمه یاد می‌شود.
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۵۸؛ طوسی، مصباح‌المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۹۳؛ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۴۷.
- ↑ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۵۴؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۰۳ق، ص۵۱۲.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۳ و ج۸، ص۱۹؛ بلاذری، أنساب‌الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۰۳؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۶؛ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۹۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۰؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ق، ص۲۶؛ بابکی، «نام‌ها و لقب‌هاى حضرت فاطمه(س)»، ۱۳۷۹ش، بدن صفحه.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۷؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، فی زیارة السیدة الزهراء، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲؛ انصاری زنجانی، الموسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۱۸، ص۳۴۶؛ رحمانی همدانی، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی(ص)، ۱۳۷۸ش، ص ۶۳۷-۶۳۶.
- ↑ انصاری زنجانی، الموسوعة الکبری، ۱۴۲۸ق، ج۲۲، ص۲۵.
- ↑ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۵۲؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۸؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۵۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۶؛ ابن شهرآشوب، ۱۳۷۹ق، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۱۹۳-۱۹۲ و ج۴۰، ص۷۷؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۰۵ق، ص۵۱۴.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۵۱.
- ↑ صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۳۰۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۱۳۱.
- ↑ خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۸.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۷۰؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۳ و ۱۱۵؛ ابن‌سعد، الطبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۵.
- ↑ خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۱-۲۶۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹۲ و ۱۹۹.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص ۳۷۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۸۶، ح۱؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۲۰؛ حمیری قمی، قرب الإسناد، ۱۴۱۳ق، ص۵۲؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۳۴ و ۱۵۱.
- ↑ قمی، منتهی‌الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۶۸؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۹۰-۸۹؛ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۵؛ ابن‌سعد، الطبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶۵.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۱۵، ص۵۷۸.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۹۲-۹۱؛ ناصری، «رفتار پیامبر با دخترش فاطمه»، 1389ش، بی‌ص.
- ↑ ابن‌سعد، طبقات‌الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۹۶؛ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۲.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، «لقب سرور بانوان جهانیان برای حضرت فاطمه»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.
- ↑ قائنی، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین.
- ↑ نوری، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، 1388ش، بی‌ص.
- ↑ عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ سوره کوثر، آیات 1-3.
- ↑ سوره شوری، آیه 23.
- ↑ سوره أحزاب، آیه 33.
- ↑ سوره آل‌عمران، آیه 61.
- ↑ سوره دهر (إنسان)، آیات 5-12.
- ↑ طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج20، ص639-638.
- ↑ طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج20، ص213-212.
- ↑ سوره نور، آیه 38-35.
- ↑ طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج15، ص196-195.
- ↑ طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج3، ص354.
- ↑ مکارم شیرازی، نمونه، 1374ش، ج17، ص293.
- ↑ سوره شوری، آیه 23.
- ↑ سوره الرحمن، آیه 19.
- ↑ علایی رحمانی، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی/ از سوره کوثر تا آیه التقاء بحرین»، در خبرگزاری بین‌المللی قرآن.
- ↑ قائنی، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین.
- ↑ قائنی، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج4، ص19.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج43، ص65.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج53، ص180.
- ↑ عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج20، ص67.
- ↑ ابن‌طاووس، طرف من الأنباء و المناقب، 1420ق، ص169.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج43، ص19.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج27، ص116.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص252.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص253؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص68.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص253؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص66، 72 و 143.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص۱۵۴.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص254.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص255.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص84.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص 255.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88-89.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88 و 138.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص88 و 134.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص87.
- ↑ طبسی، چند تابلو برای نصب، تصاویری از زندگی حضرت فاطمه زهرا، 1391ش، ص23.
- ↑ «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، 1412ق، ج2، ص295.
- ↑ «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص128-129.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص133.
- ↑ سوره حدید، آیه 18؛ سوره أحزاب، آیه 35.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص134، 135-136.
- ↑ سوره حشر، آیه 9؛ سوره دهر (إنسان)، آیه 5-9.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص145-148.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص113.
- ↑ عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۹۶.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۲۴۵.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۳۵.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، ص156.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامة و السیاسة، ۱۳۸۰ش، ص۲۹ و ۳۰.
- ↑ ابن‌قتیبه، الامامة والسیاسه، ۱۴۱۳ق، ج۱ ص۳۰؛ فرهمندپور، «سیره سیاسی فاطمه»، ص۳۰۹–۳۱۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۸۲؛ ابن‌قتیبه دینوری، الامامة والسیاسة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱.
- ↑ طبری امامی، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۰–۱۲۱؛ جوهری بصری، السقیفة و فدک، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۹.
- ↑ داودی، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، 1398ش، صص260-265.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۲۰ و ۳۲۱؛ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۶۶؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص256-257.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۴۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۹۳؛ ج۱۳، ص۲۲۴.
منابع
- قرآن کریم
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، قبال الاعمال، تحقیق حسین الاعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله قرطبی، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی‌محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابن‌قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الامامة والسیاسة، تحقیق علی شیری، قم، شریف رضی، ۱۴۱۳ق.
- انصاری زنجانی، اسماعیل، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء(س)، قم، دلیل ما، ۱۴۲۸ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- جوهری بصری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف مرعشلی، بیروت دارالمعرفة، بی‌تا.
- حمیری قمی، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- داودی، سعید، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، قم، انتشارات امام علی بن أبی‌طالب، چاپ سوم، ۱۳۹۸ش.
- ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنوؤط، بیروت، مؤسسه الرسالة، ۱۴۱۳ق.
- رحمانی همدانی، احمد، فاطمة الزهراء سلام‌الله علیها بهجة قلب المصطفی(ص)، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۷۸ش.
- شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سیدگیلانی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۲۲ق.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، علل الشرایع، تحقیق سید محمدصادق بحرالعلوم، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
- صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- صدوق، محمد بن علی، المقنع، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)، ۱۴۱۵ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبری، احمد بن عبدالله، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی‌القربی علیهم‌السلام، قاهره، مکتبة الاندلسی، ۱۳۵۶ق.
- طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- فرهمندپور، فهیمه، «سیره سیاسی فاطمه»، دانشنامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح، قم، دارالرضی، ۱۴۰۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- مروجی طبسی، محمدجواد، چند تابلو برای نصب (تصاویری از زندگی حضرت فاطمه زهرا، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ هشتم، ۱۳۹۱ش.
- معروف حسنی، هاشم؛ زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
- مفید، محمد بن محمد، مسار الشریعه فی مختصر تواریخ الشریعة، تحقیق مهدی نجف، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، طرف من الأنباء و المناقب، مشهد، تاسوعا، ۱۴۲۰ق.
- دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
- «زندگینامه حضرت فاطمه زهرا از تولد تا شهادت»، وب‌سایت دانشگاه علوم پژشکی کاشان، تاریخ درج: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
- عاملی، محمد، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
- عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج: ۱۷ تیر ۱۳۸۶ش.
- علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی/ از سوره کوثر تا آیه التقاء بحرین»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: ۱۱ بهمن ۱۳۹۷ش.
- قائنی، محمد، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ درج: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، «لقب سرور بانوان جهانیان برای حضرت فاطمه»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- ناصری، محمد، «رفتار پیامبر با دخترش فاطمه»، در فرهنگ کوثر شماره ۸۱، سال ۱۳۸۹ش.
- نوری، اعظم، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، در نامه جامعه، شماره ۵۷، سال ۱۳۸۸ش.
- «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد، تاریخ درج: ۱ اسفند ۱۳۹۵ش.