امام حسن عسکری

امام حسن عسکری؛ حسن بن‌ علی بن‌ محمد و امام یازدهم شیعیان اثنی‌عشری.

حسن بن‌ِ علی بن‌ِ محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به عسکری، در مدینه به دنیا آمد. در ۲۲ سالگی پس از شهادت پدرش امام علی‌النقی، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران شش‌سالۀ امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی، معتز و معتمد بود و تمام آن در سامرا و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعۀ شیعه، همانند پدرش، به توسعۀ سازمان وکالت ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامه‌نگاری، به رهبری معنوی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی و جمع‌آوری وجوه شرعی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا به‌دستور خلیفۀ عباسی، معتمد مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان به‌شمار می‌رود.

تولد و خانواده

بر اساس منابع شیعی، امام حسن عسکری در ۸ ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد. در برخی منابع دیگر امامیه و اهل‌سنت، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است. پدرش علی بن‌ محمد ملقب به امام هادی است. مادرش، زنی به‌نام حُدَیث یا حدیثه، سَلیل، سوسَن و حَرْبیّه، معروف به ام‌الحسن، از اهالی مغرب بوده است.

حکیمه خاتون، دختر امام محمدتقی و عمۀ امام حسن عسکری هم‌عصر با چهار امام بود. وی نقش‌های مهمی در برهه‌های حساس تاریخی مانند پرستاری و آموزش نرجس‌ خاتون، راوی حدیث ازدواج امام حسن عسکری و حدیث، مشاهدۀ تولد امام مهدی به‌عنوان نخستین افراد و رشد امام زمان را داشته است.

نسب، کنیه و القاب

نام امام، حسن و چهار کنیۀ ابومحمد، ابوالحسن، اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم برای او نقل شده است. وی به ابن‌الرضا نیز معروف بود؛ چنان‌که پدرش امام هادی و جدش امام جواد نیز به این نسبت شهرت داشتند. مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است. در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه، خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین برای او ذکر شده است. به‌دلیل این‌که امام حسن عسکری در شهر سامرا در منطقه‌ای به‌‌نام عسکر، به اجبار حکومت عباسی زندگی می‌کرد، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.

همسر و فرزندان

نام همسر امام حسن عسکری، نرجس، سوسن، ريحانه، مريم، حكيمه و مَليكه بوده است که مادر تنها فرزند او، به نام محمد است. اگرچه در برخی منابع از فرزندان دیگری نام برده شده است. آن‌چه در مورد ازدواج امام حسن عسکری مورد اتفاق است، آن است که همسر امام حسن عسکری، کنيز بوده و در خانۀ حکيمه خاتون زندگی می‌کرده و حکيمه خاتون نقش مؤثری در ازدواج امام داشت.

امامت

امامت حسن بن‌ علی بن‌ محمد، پس از شهادت پدرش علی بن محمد، از سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ق به مدت شش سال، آغاز شد. مهم‌ترین دلیل امامت او، وصیت و احادیث امام هادی است که در زمینۀ جانشینی فرزندش نقل شده است.

دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲ – ۲۵۵ق)، مُهْتَدی (۲۵۵ – ۲۵۶ق) و معتمد (256 – 279ق) همزمان بود. این خلفا سخت‌گیری‌های زیادی نسبت به وی ‌داشتند.

در دوران امامت، با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، امام حسن عسکری، ارتباط خود را با شیعیان جهان اسلام حفظ کرد. او از روش‌های گوناگونی برای هدایت و رهبری شیعیان مانند دیدارهای پنهانی، ارتباط حضوری در منزل یا در میان راه، نامه‌نگاری و مهم‌تر از همه، استفاده از شبکۀ وکلا که نقش اساسی در انتقال پرسش‌های دینی و وجوهات شرعی ایفا می‌کردند، بهره می‌گرفت.

شیوه‌های اثبات امامت در عصر امام حسن عسکری در جامعۀ امامیه، به سه دسته تقسیم شده است:

1. امامیه سیاسی: تأیید جایگاه امام حسن عسکری توسط دربار عباسی.
2. امامیه عوام: مراجعه به امام حسن عسکری و مشاهده کرامت و هیبت امام.
3. امامیه نص‌گرا: گرایش بر اثبات امامت به‌واسطۀ نصوص و متون دینی قبلی.

سنت‌ها و سیره امام حسن عسکری

سیره فردی و اجتماعی

عبادت، سخاوت، زهد و ساده‌زیستی، جذب عواطف و دل‌های مشتاق، ترویج فرهنگ صرفه‌جویی، پرورش تفکر و تعقل در افراد، اهتمام به دو اصل تولی و تبری، پاسخ به پرسش‌‌های روز، تشویق عالمان و دانشمندان راستین، تبیین جایگاه اهل‌بیت در جامعه، رهبری مبارزات سری و نجات جامعه از بحران‌های سرنوشت‌ساز، به‌عنوان مثال در زمان قحطی در شهر سامرا از ویژگی‌های سیره فردی و اجتماعی او است.

سیره سیاسی

در بُعد سیاسی، نقش امام حسن عسکری آشکار ساختن تصویر واقعی عباسیان بود که به نام امیرالمؤمنین و یا خلیفۀ مسلمین، ریاست می‌کردند. خلفای عباسی، با وجود مهم‌ترین مشکلات و شرایط سیاسی، هیچ‌گاه از او غافل نبودند و همواره در سامرا او را تحت‌نظر داشتند. امام حسن عسکری هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه، می‌بایست در دارالخلافه حاضر می‌شد و شیعیان و انبوه مردم نیز در مسیر رفت‌وآمد خود را برای دیدن او آماده می‌کردند.

محدودیت‌های خلفای عباسی نسبت به وی، به دو علت بود:

1. افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در عراق.
2. پایان دادن به موضوع امامت شیعه از طریق یافتن فرزند امام حسن عسکری؛ زیرا بر اساس اخبار و روایت مربوط به مهدویت می‌دانستند که مهدی از نسل او خواهد بود.

منابع تاریخی عملکرد سیاسی و دینی امام حسن عسکری در برابر خلفای عباسی را شامل موارد زیر دانسته‌اند:

• رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی؛
• مدیریت بحران، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختی‌‌های مبارزات سیاسی؛
• نفوذ معنوی نزد شخصیت‌ها و درباریان خلافت عباسی؛
• استفاده از راهبرد تقیه؛
• گسترش و سازمان‌دهی سازمان وکالت به‌عنوان یک ساختار دینی؛
• تبیین موضوع مهدویت و آماده‌سازی شیعیان برای عصر غیبت.

سیره فکری و فرهنگی

در عصر امام حسن عسکری، فرقه‌ها و نحله‌های مختلفی همانند واقفیه، غلات، مفوضه و صوفیه بودند که او در راستای مناظره و جدال احسن با هر گروه، تلاش می‌کرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را دفع کند. یکی از معروف‌ترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، اسحاق کندی بوده است. کندی براساس عقاید خود دربارۀ تناقض‌های قرآن، کتابی نوشته بود که امام با شگرد حکمت و حسن تدبیر، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.

مکاتبات

در زمان او، شیعیان در شهرهای کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامراء، جرجان و بصره سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند. از او ۱۳۰ نامه در هفت محور توحید، امامت، کرامات و غرائب، فقهی، دعا، مواعظ، ردّ غلوّ و موضوعات کلامی و اجتماعی در منابع مختلف نقل شده است. این نامه‌ها شامل مکاتباتی با شیعیان قم و آوه، مردم مدینه، ابن‌بابویه و نیز نامه مفصلی به اسحاق بن اسماعیل و شیعیان نیشابور به‌منظور گسترش فرهنگ تشیع و پاسخ به شبهات است.

سیره اقتصادی

اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری در حوزۀ درآمد شیعیان شامل تأکید بر تحصیل رزق از طریق زحمت و تلاش، تأکید برحلال بودن درآمد و مبارزه با رشوه، حمایت از تولیدکننده، گسترش فرهنگ تعاون و همیاری، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف بوده است.

نقش امام حسن عسکری در آماده‌سازی شیعیان برای عصر غیبت

بر اساس منابع تاریخی، اقداماتی از امام حسن عسکری برای آماده‌سازی ورود شیعیان به عصر غیبت نقل شده است:

1. شیوه ارتباط با شیعیان: سخن گفتن او با اصحاب خود از پسِ پرده و این‌که بیشتر فعالیت‌های مربوط به امامت از طریق وکلا انجام می‌گرفت.
2. روش پاسخگویی به مسائل علمی: او در مواردی به‌منظور آموزش نحوۀ حل مسائل علمی، پاسخ سؤال‌های فقهی را به‌صورت کامل بیان نمی‌کرد. در اموری، قاعده‌ کلی را بیان می‌کرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند. در مواردی نیز برای پاسخ به پرسش‌های فقهی، رجوع به کتاب‌های حدیثی شیعه را پیشنهاد می‌داد.
3. اطلاع‌رسانی درباره امام دوازدهم: از مهم‌ترین اقدامات امام حسن عسکری، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت امام مهدی و تثبیت آن در نزد افکار عمومی شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی موعود به خواص شیعیان، تبیین شرایط و ویژگی‌های عصر غیبت و مسئلۀ عصر ظهور با هدف ارتقای سطح آگاهی شیعیان از این رویداد و برخورد هوشمندانه و آگاهانه بوده است.

اصحاب

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد یاران، شاگردان، راویان و وکلای حسن بن‌ علی بن‌ محمد در مجموع ۱۰۳ نفر است كه ۳۶ نفر آنها ايرانی بودند. در برخی منابع، تعداد اصحاب ایرانی امام حسن عسکری بالغ بر ۷۵ نفر ذکر شده که تنها ۳۹ نفر آنان فعاليت چشمگيری در باب حديث و روایت، حوزه‌های فقه، کلام و ردیه‌نویسی داشتند. شمار اصحاب ایرانی که به جریان‌های غالیانه منتسب شده‌اند، کم و تعداد وکلای ایرانی و افرادی که در منابع، ملاقات آنان با وی ثبت شده، نسبت به دیگر اصحاب، بیشتر بوده است.

او در زمان حیات خود تحت نظارت شدید حکومت وقت بود و نمی‌توانست با اصحاب خود ارتباط برقرار کند، بنابراین تعداد اصحاب ایرانی او نسبت به پدر و جدش تفاوت قابل‌ توجهی ندارد و همین مسئله، عامل اصلی ثابت ماندن تعداد اصحاب، توصیف شده است.

آثار

میراث علمی حسن بن‌ علی بن‌ محمد عسکری در چند بخش دسته‌بندی می‌شود:

1. روایات و احادیث: در منابع روایی شیعه، از او نسبت به ائمۀ دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت بیشتر به‌دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی ذکر شده است. بخش عمده‌ای از روایات امام حسن عسکری شامل پاسخ به پرسش‌ها است که این شیوۀ ارتباطی، با عنوان سازمان وکالت و شیوۀ مکاتبه شناخته می‌شود.

مجموع روایات امام حسن عسکری

موضوع روایات	تعداد روایات	درصد
اعتقادات	۱۸۶	۵۴٫۷
احکام شرعی	۷۱	۲۰٫۹
اخلاق	۶۵	۱۹٫۱
ادعیه و زیارات	۱۰	۳
جمع کل	۳۴۰	۱۰۰

1. المقنعه: اثر دیگری که به او نسبت داده شده است. این کتاب با عناوین مختلفی چون کتاب المنقبه و رساله المقنعه به امام هادی نسبت داده شده و در مورد مسائل حلال و حرام در زندگی بوده که شاید تصحیفی در آن صورت گرفته باشد.
2. تفسیر المنسوب الی الامام ‌الحسن العسکری: این کتاب شامل تفسیر سورۀ حمد و بخشی از سورۀ بقره است. از قرن چهارم هجری تاکنون، این کتاب در محافل علمی موضوع داوری‌های گوناگونی بوده است. عده‌ای از علما این اثر را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و احادیثی از آن نقل کرده‌اند و عده‌ای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمی‌اش را انکار کرده‌اند.

اخلاق و سبک زندگی

بر اساس گزارش‌های تاریخی و روایی، امام حسن عسکری در زندگی خود، مؤلفه‌هایی مانند تنظیم روابط درونی جامعه، توجه به کار تشکیلاتی و شبکه‌سازی نظام وکالت، تأکید بر عقلانیت، اهمیت مشورت، مدیریت گفتار، صبر، مسئولیت‌پذیری و مدیریت زمان را مطرح کرده‌ است که با اقتضائات زندگی در شرایط جدید به‌خصوص جوانان همخوانی دارد.

بر اساس منابع روایی و سیرۀ عملی امام حسن عسکری، آموزه‌های اخلاقی او در سه محور قابل دسته‌بندی است:

1. ارتباط با خدا: یاد خدا، مرگ و آخرت، تقوا، باور به فرج و انتظار ظهور، نگاه مثبت به بلایا و یافتن نعمت‌های پنهان در مشکلات، رعایت حقوق دیگران برای کسب حلال.
2. ارتباط با خانواده: تواضع و فروتنی در برابر خانواده.
3. ارتباط با جامعه: بردباری، بخشش و پارسایی، پرهیز از نفاق، خشم، تملق، کینه‌توزی، جدال و بحث‌های بی‌فایده در زندگی، صبر در برابر ناسزاگویی و بدرفتاری دیگران، سود رساندن به دیگران در چارچوب حلال و حرام الهی، استواری بر دین و ولایت، حفظ آبرو و مخصوصا آبروی مؤمن و ایجاد وحدت و یکپارچگی با مسلمانان در هنگام غم و شادی آنان این برتری‌ها مورد تأیید دوست و دشمن قرار گرفته است.

کرامات

در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی از امام حسن عسکری نقل شده است که شامل آگاهی از اندیشه‌های درونی، پیش‌بینی مرگ کنیز، تأثیر بر زندانبانان، اجابت دعای طول عمر برای معتمد، سخن گفتن با گرگ، جوشیدن چشمۀ شیر و عسل، بارش باران، آوردن ماهی از عمق دریا، نداشتن سایه، آزادی از زندان در وقت معین، تأمین مالی بدون درخواست، آگاهی از روزه‌خواری پنهانی، هدایت ناصبی با نوشتۀ بدون مرکب، نجات مسلمانان از تردید در برابر مسیحیان (معجزه استخوان پیامبر)، برآوردن حاجت مالی علی بن ابراهیم، تأثیر یک روزه بر دشمن سرسخت، شفای چشم نابینا، خبر از آینده و سفر به گرگان، دعای فرزنددار شدن و نجات از چاه آب در کودکی است.

شهادت

بر اساس منابع تاریخی، امام حسن عسکری در دوران خلافت مُعتز، مُهتدی و معتمد عباسی با محدودیت و حبس خانگی مواجه بود. در نهایت، او در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در سال ۲۶۰ق درگذشت و در کنار قبر پدرش دفن شد. دربارۀ زمان دقیق این رویداد، میان منابع اختلاف نظر وجود دارد.

پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، طی مراسم باشکوهی، بازارها تعطیل شد و بنی‌هاشم، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، پیکر او را تشییع کردند.

محل دفن امام هادی و امام عسکری به حرم عسکریین شهرت دارد که در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری بر اثر انفجار، تخریب شد. ستاد بازسازی عتبات عالیات در ایران طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۶ش گنبد، ضریح و حرم را بازسازی کرد. ساخت ضریح جدید، زیر نظر سیّدجواد شهرستانی نمایندۀ سید علی سیستانی یکی از مراجع تقلید شیعه، طراحی آن زیر نظر سیّدمهدی علمدار، طراحی چوب و سازه‌های آن با هماهنگی سیّد مهدی دیدار و خطاطی ضریح توسط سیّد محمد حسینی موحد استاد خوشنویسی در ایران انجام شد.

توسل و زیارت

در منابع روایی و زیارتی، برای امام حسن عسکری زیارتنامه‌ای نقل شده است. زیارت قبور ائمه در منابع شیعه و در برخی منابع اهل‌سنت، به‌عنوان عملی مستحب، وسیله‌ای برای تقرب به خداوند و دارای فضیلت و پاداش اخروی گزارش شده است. برخی از عالمان روز پنج‌شنبه را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و معتقداند در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و برای قبولی عبادات ناقص، از آن امام شفاعت جسته شود.

همچنین برای توسل به امام حرز امام حسن عسکری نقل شده است. نماز توسل امام حسن عسکری نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از حمد، پانزده مرتبه سورۀ زلزال و در دو رکعت دوم، بعد از حمد پانزده مرتبه سورۀ توحید خوانده می‌شود و در پایان دعایی دارد که برای برآورده شدن حاجات و ازدواج توصیف شده است.

جایگاه امام حسن عسکری در فرهنگ ایرانیان

حوزه	مصادیق	گزارش کمی و کیفی
آیین‌های ولادت	سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و مراسمات عقد و ازدواج جوانان.	اجرا در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران، حرم عبدالعظیم، حرم امام خمینی و امامزادگان مجاور و مهدیه تهران، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی و حتی سر در مغازه‌ها و منازل شخصی.
آیین‌های شهادت	عزاداری با حضور زائران و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، توزیع نذورات و حرکت به سمت مسجد جمکران.	اجرا در اماکن مذهبی و فرهنگی عمومی و شخصی.
برنامه‌های رسانه‌ای	پخش برنامه‌های ندبه‌‌های انتظار، سكوت رسا و ساعت سوگ از رادیو فرهنگ و نمایش رادیویی آخرین شهید از رادیو نمایش.	بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های او.
پویش‌ها و نذورات مردمی	پویش نذر نان، پویش نذر فرهنگی مهدوی، پویش قرائت زیارت‌نامه امام حسن عسکری، توزیع شله نذری در شهر مشهد و صبحانه نذری در آران و بیدگل.	رویکرد فرهنگی-اجتماعی گروه‌های جهادی و مردمی.
نام‌گذاری فرزندان	فراوانی القاب براساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال کشور.	القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶ هزار و ۵۸۲ بار، عسکری ۲ هزار و ۷۱۶ بار، زکی یک هزار و ۳۷۵ بار، خالص ۶۶۶ بار و رفیق ۵۱۱ بار است. از کنیه‌های او نیز ابومحمد ۱۶۱ بار و ابن‌الرضا ۲ بار در این سازمان به ثبت رسیده است.
نام‌گذاری فضاهای شهری	اماکن مذهبی و فرهنگی منتسب به او.	۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور، ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور، بیش از ۲۲ مسجد در تهران، مسجدی با قدمت هزارساله در قم و قدمگاهی در گلستان.
ثبت مناسبت در تقویم	تعطیل رسمی به مناسبت شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت امام زمان.	ماده الحاقی ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور مصوب مجلس شورای اسلامی (هشتم ربیع‌الاول).
آثار هنری (ادبیات)	پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهندۀ باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است. قصیده‌ای در ستایش امام حسن عسکری در دورۀ قاجار می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد.	انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری      /         انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری یا بن رضا المرتضی یا بن تقی الجواد    /         یا بن علی النقی یا حسن العسکری ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود     /      از سر سبع شداد تا بر تحت الثری
آثار هنری (سینما)	انیمیشن سینمایی «شاهزاده روم» (داستان ازدواج امام حسن عسکری با نرجس خاتون).	کارگردان: هادی محمدیان، تهیه‌کننده: حامد جعفری، تعداد کاراکتر: حدود ۵۵، سال تولید: ۱۳۹۳ش، کاری از گروه هنر پویا در سی و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر و دریافت لوح تقدیر ویژه دبیر جشنواره، اکران سراسری همزمان با روز دانش‌آموز از ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.
آثار هنری (خوشنویسی)	تابلو خط روایی به مناسبت ولادت امام حسن عسکری.	اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، علی ثبتی نجفی، رونمایی در موزۀ آستان فاطمه معصومه در سال ۱۴۰۴ش.

کتاب‌شناسی

دربارۀ امام حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و دانشنامه تدوین شده است. ۸۴ کتاب‌ به زبان‌ فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف و ۵۰۰ عنوان مقاله نوشته شده است. همچنین ۱۴۶ پایان‌نامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایان‌نامه‌‌ کارشناسی‌ارشد، ۱۶ عنوان رسالۀ دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ سطح چهار حوزه علميه نوشته شده است.

دانشنامه امام حسن عسکری نیز در فضای مجازی در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.

آثار شیعه‌پژوهان غربی

بررسی آثار نگارش شده غربی نشان می‌دهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقالۀ کوتاه و تنها یک مقاله مفصل‌تر با رویکردی تحلیلی، از جمله کتاب مذهب شیعه اثر دوایت مارتین دونالدسون، مدخل امام حسن عسکری در ویرایش دوم دائره‌المعارف اسلام اثر پژوهشگر یهودی ژوزف الیاش، کتاب تشیع نوشته هاینس هالم و گزارشی از مقاله مایر براشر درباره تفسیر منسوب به او نوشته شده است. در بررسی آثار معدود شیعه‌پژوهان غربی نیز مشاهده می‌شود که آنان افزون بر کم‌کاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریف‌شده از او ارائه داده‌اند؛ به‌طور مثال دونالدسون در کتاب مذهب شیعه، از تعبیر «امام در خردسالی مثل دیگر پسران محمدی» برای ارائه تصویری توهین‌آمیز از او به کار می‌برد تا به‌زعم خود او را پیرو شخصی منحرف معرفی و تحقیر کند.

مجموعه Encyclopedia of Religion که هدف خود را معرفی نمادهای مهم تمام آیین‌ها در دنیا می‌داند، هیچ اشاره‌ای از او حتی در حد نام نکرده است. مجموعه Encyclopedia of Religion, Islamic Essays و عمده فرهنگ لغات انگلیسی نیز اشاره‌ای به شخصیت امام حسن عسکری نداشته‌اند.

همایش

ملی

همایش ملی امام حسن عسکری، در اسفند سال ۱۳۹۰ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر کرمان برگزار شد. در این همایش، 54 عنوان مقاله در محورهای اصلی سیرۀ علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط ۷۷ پژوهشگر ارائه شده است.

بین‌المللی

در آبان سال ۱۴۰۱ش، همایش بین‌المللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم زیر نظر حمیدرضا مطهری برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانۀ امام حسن عسکری شد. از مهم‌ترین دلایل برگزاری این همایش ارائه الگوی مناسب به‌منظور حل مشکلات در جامعه بوده است.

منابع

• «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین(ع)»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۱ش.
• «آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• «آمار ایرانیان نامگذاری شده‌ به القاب امام حسن عسگری(ع)»، وب‌سایت موعود، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «آغاز اکران"شاهزاده روم" همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.
• «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری (ع) در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
• «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
• «آیین‌های عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
• ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
• ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
• «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
• «اجرای پویش «نذر نان» با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری(ع) زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری(ع) زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری (ع) در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
• اربلی، علی بن ‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• «اکران افتتاحیه انیمیشن «شاهزاده روم» در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۴ش.
• «امام‌ حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت ویکی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۴۰۲ش.
• «امام حسن عسکری (ع) الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
• «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «امام حسن عسکری (ع)؛ نماد بی‌نظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وب‌سایت عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۰ش.
• «امام حسن عسکری (ع) و درس‌های زندگی برای جهان امروز»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• امرائی، ایوب و فلاح‌زاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعه‌شناسی، دوره 18، شماره ۷۱، ۱۳۹۱ش.
• «برخی از کرامات امام حسن عسگری علیه‌السلام از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
• «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم علیه‌السّلام»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم (ع)، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
• «برنامه سوگواری امام حسن عسکری (ع) در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری (ع) در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۹۱ش.
• پاکتچی، احمد، «حسن عسکری (ع)، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• «پخش «آخرین شهید» در سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
• «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
• «پنج کار خارق العاده و معجزه از امام حسن عسکري (ع)»، وب‌سایت سربازان اسلام، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• پورسیدآقایی، مسعود و همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
• «پویش قرائت زیارت نامه حضرت امام حسن عسکری (ع) اجرا می شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• پیرمرادیان، مصطفی و دیگران، «نقش اصحاب ایرانی امام حسن عسکری (ع) در علم الحدیث با تکیه بر کتب اربعه شیعه»، مطالعات تاریخ اسلام، سال ۴، شماره ۱۵، ۱۳۹۱ش.
• تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری (علیه‌السلام)»، پاسدار اسلام، سال ۳۴، شماره ۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
• «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری (ع) در مشهد»، وب‌سایت شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
• ثنائی، علی‌اصغر، «نقش امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۱۰، شماره ۳۸، ۱۴۰۰ش.
• جعفریان، رسول، «اسوه های بشریت (11): امام حسن عسکری علیه‌السلام»، نور علم، سال ۱۰، شماره ۴۷، ۱۳۷۱ش.
• «حرز امام حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سید جواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره ۷۷، ۱۳۸۵ش.
• حسینیان مقدم، حسین و جعفری‌پور، احسان، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری (ع)»، تاریخ اسلام، سال ۲۲، شماره ۴، ۱۴۰۰ش.
• «حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری (ع)»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
• خامه‌‎یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌‎های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌‎البیت (ع)، ۱۳۹۳ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری (ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۲۶ق.
• خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
• خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری (ع)»، بینات (موسسه معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام)، دوره ۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
• دانش، تقی (حکیم سوري)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
• «دانشنامه امام حسن عسکری (ع) در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السلام»، پژوهش‌های قرآنی، سال ۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
• «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری (ع) در موزه فاطمی»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری (ع)»، تاریخ اسلام، سال ۲۶، شماره ۲، ۱۴۰۴ش.
• «سیره امام حسن عسکری (ع)؛ الگوی جوانان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ش.
• «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
• شاکری، صدیقه، «زندگانی حکیمه خاتون»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۳، ۱۳۸۶ش.
• شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری (ع) جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال ۳، شماره ۱۱، ۱۴۰۲ش.
• شیدایی، مجتبی، «سیری در زندگانی امام حسن عسکری (ع)، از کرامات تا فعالیت‌های تبلیغی»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• «صفات و كرامات امام حسن عسكرى(ع)»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• طاووسی مسرور، سعید و دهقانی، علیرضا، «تصویر امام ‌حسن‌ عسکری (ع) در آثار غربیان»، سیره‌پژوهی اهل‌بیت (ع)، سال ۴، شماره ۷، ۱۳۹۷ش.
• طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
• طبسی، محمدجواد، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری (علیه‌السلام)»، وب‌سایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۱ش.
• «طرح مردمی «ماه عسکری» اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
• طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
• طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران،‌ مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام،‌ تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال ‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
• «عاشقانه‌ترین داستان شیعه در سینماها + آنونس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، ناشر عطارد، تهران، ۱۳۹۱ش.
• علوی‌مهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری (ع)»، گلستان قرآن، سال ۴، شماره ۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
• «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری (ع) در روایات»،‌وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
• «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری (ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری (ع)» در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «قدمگاه امام حسن عسکری( ع) ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری (ع) غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• قمی، حسن‌ بن‌ محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
• «کتابشناسی امام حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
• «کرامات امام حسن عسکری علیه‌السلام از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
• کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری علیه‌السّلام»، تاریخ اسلام، سال ۲۳، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
• کلینی، محمد بن‌ یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری (ع)»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار (ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری (ع): نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال ۷، شماره ۶۰، ۱۳۸۳ش.
• مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرآیند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
• «مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری (ع) اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «مسجد امام حسن عسکری (ع) با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
• مسعودی، علی بن‌ حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی‌ طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
• مفید، محمد بن‌ محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال ۲، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
• مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر (عج)، ۱۳۸۵ش.
• نامجو، مجید، «مقاوم‌سازی حرم سامرا به ایرانی‌ها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «نام‌های مادر امام مهدی (ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۳۹۴ش.
• نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغیبه، به کوشش فارس حسون، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۲ق.
• «نگاهی به برخی از معجزات امام حسن عسکري عليه‌السلام در منابع اماميه»، وب‌سایت مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي‌عصر (عج)، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
• نوبختی، حسن بن‌ موسی، فرق الشیعه، تصحیح سیدمحمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
• «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسكری (ع) در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• ویسی، غلامرضا، «برداشت‌های مدیریتی از سیره و گفتار امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۷ش.
• «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری (ع) هستند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.