خاندان خامنه‌ای

خاندان خامنه‌ای؛ تبار و بستگان گروهی از سادات حسینی برآمده از خامنه در نزدیکی تبریز.

خاندان خامنه‌ای، خانواده‌ای از سادات حسینی و آذری‌تبار است که با محوریت سید جواد خامنه‌ای و فرزندش، سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران و سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران، شناخته می‌شوند. خاندان خامنه‌ای، خود را به امام سجاد، فرزند امام حسین، منتسب می‌دانند. سکونت‌گاه اصلی این خاندان در دوره‌های پیشین، شهر خامنه در نزدیکی شبستر و تبریز در منطقه آذربایجان بوده است. سید حسین خامنه‌ای، از اجداد این خاندان، در خامنه زاده شد (۱۲۵۹ق) و فرزند او سید جواد خامنه‌ای در حدود ۱۳۳۶ق به مشهد مهاجرت كرد. خاندان خامنه‌ای، حضور مؤثر و مشارکت چشمگیر در پیروزی انقلاب اسلامی ایران و سپس در مدیریت سیاسی جمهوری اسلامی ایران داشته است. سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش با حمله تروریستی اسرائیل و آمریکا در آغاز جنگ رمضان، شهید شد و مجلس خبرگان رهبری در ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش فرزند دوم وی، سید مجتبی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی معرفی کرد.

تبار

ریشه‌های افطسی و تبارنامه اولیه

نیای خاندان خامنه‌ای، از سادات حسینی و شاخه سادات افطسی است. شجره‌نامه این خاندان با پنج واسطه به امام چهارم شیعیان، امام سجاد می‌رسد. این سلسله‌نسب به این ترتیب است: سید احمد بن محمد بن حسن بن حسین بن حسن الافطس بن علی اصغر بن امام زین‌العابدین. پدر سلطان سید احمد، یعنی امامزاده محمد معروف به سلطان محمد عابد، در مشهد میقان اراک مدفون است و از شهدای سادات حسینی به شمار می‌رود.

مهاجرت به منطقه عراق عجم و استقرار در هزاوه

در اواسط نیمۀ اول قرن چهارم هجری، سلطان سید احمد برای در امان ماندن از تعقیب نیروهای بنی‌عباس، به منطقه عراق عجم (اراک)، تفرش، آشتیان و فراهان می‌آید و به ارتفاعات روستای کوهستانی هزاوه پناه می‌برد. وی سرانجام در سال ۳۶۰ هجری قمری، در پی حمله نیروهای عباسی منطقه در حال اقامه نماز شب به شهادت رسید و در همان ارتفاعات هزاوه مدفون شد. بارگاه امام‌زاده سلطان سید احمد در دوران شاه عباس کبیر بنا شد و با کرامات ویژه‌اش، موقوفاتی نیز از سوی سیده زینب بیگم خواهر شاه عباس به آن اختصاص یافت. سید علی خامنه‌ای در سال 1379ش از این امام‌زده بازدید کرده است.

امتداد نسل و انشعاب خاندان‌ها

نسل سلطان سید احمد در منطقۀ تفرش و آشتیان استمرار یافت و این سلسله تا شخصیتی به نام سید قطب‌الدین امتداد پیدا کرد. پس از وی، این شجره به دو شاخۀ متمایز تقسیم می‌شود:

• شاخه قائم‌مقام فراهانی: یک رشته از نوادگان سید قطب‌الدین که بیشتر مردان سیاست بودند، به خاندان قائم‌مقام فراهانی به شمول میرزا عیسی و میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی ختم می‌شود.
• شاخه میرفخرا: رشتۀ دیگر که بیشتر اهل علم و دیانت بودند، از طریق سید ظهیرالدین و سپس سید فخرالدین معروف به میرفخرا تداوم یافت. فرزند سید فخرالدین، سید میرزا اکبر و فرزند او سید میرزا علی نام داشت. فرزند سید میرزا علی، عالمی به نام سید محمدتقی بود. پسر سید محمدتقی، به نام سید محمد در جوانی از منطقه تفرش به سمت آذربایجان مهاجرت کرد و در خامنه در 80 کیلومتری تبریز به در خواست و حمایت اهالی منطقه ساکن شد و پایه‌های شکل‌گیری خاندان خامنه‌ای در آذربایجان بنا نهاده شد. پس از سید محمد پسرش سید حسین خامنه‌ای در خامنه مشغول هدایت و ارشاد مردم شد. سید جواد خامنه‌ای فرزند سید حسین بعدها مسیر خانواده را تغییر داد و از تبریز به مشهد مهاجرت کرد و در نتیجه مرکزیت علمی و سکونتی این خاندان به خراسان منتقل شد.

خانوادۀ سید حسین خامنه‌ای

سید حسین خامنه‌ای در ۱۲۵۹ق–۱۳۲۵ق، در خامنه زاده شد. وی پس از فراگیری علوم مقدماتی، در حدود سال ۱۲۹۰ق برای تکمیل تحصیلات خود عازم نجف شد. او فقه و اصول را نزد عالمانی چون سید حسین کوه‌کمره‌ای و ملا محمد فاضل ایروانی آموخت و علوم معقول (فلسفه) را نزد میرزا باقر شکی فراگرفت. سید حسین خامنه‌ای پس از مدتی به درجه‌ای رسید که تدریس کتب فقهی مرجع، همچون ریاض المسائل اثر سید علی طباطبایی و مکاسب اثر شیخ انصاری را آغاز کرد و گروهی از طلاب تبریزی این دروس را نزد وی تلمذ کردند. برخی از آثار علمی دست‌نویس وی عبارتند از: حاشیه بر کتاب‌های ریاض‌المسائل، قوانین‌الاصول، مکاسب شیخ انصاری، فوائدالاصول و شرح لمعه که وقف کتابخانه‌ی حسینیه‌ی شوشتری نجف شد.

سید حسین خامنه‌ای در حدود سال ۱۳۱۵ق/ ۱۲۷۶ش به تبریز بازگشت. شاگردان وی در نجف که به مراتب علمی او آگاهی داشتند، او را به اقامت در تبریز ترغیب کردند. وی در محلۀ خیابان تبریز کوچه قره‌باغی‌ها ساکن شد و به سرعت در محافل علمی و میان مردم سرمایه اجتماعی کسب کرد. با درخواست بزرگان شهر، امامت جماعت مسجد جامع تبریز واقع در کنار مدرسه طالبیه را بر عهده گرفت و در میان مردم به سید حسین پیش‌نماز شهرت یافت. او در شمار روحانیان آزاداندیش و از حامیان نهضت مشروطه در آذربایجان به شمار می‌رفت. وی که با میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، مردم را به پاسداری و پیشبرد جنبش مشروطه تشویق می‌کرد.

سیدحسین خامنه‌ای دارای هفت فرزند بوده است؛ سید محمد خامنه‌ای (۱۲۹۳ق–۱۳۵۳ق) متولد نجف و ملقب به پیغمبر از شاگردان آخوند خراسانی، شریعت اصفهانی و دیگر بزرگان به‌شمار می‌رفت و از آگاهان به مسائل روز و هواداران مشروطه بود است. دیگری سیدجواد خامنه‌ای و فرزند دیگر او میرمهدی نام دارد.

محمد خیابانی، روحانی مبارز آن دوران، به واسطۀ همشهری بودن با سید حسین خامنه‌ای و همچنین همسویی با اندیشه‌های روشن و اجتماعی او، با وی آشنا شد. این ارتباط زمینه‌ساز ازدواج خیابانی با خیرالنساء، دختر سید حسین خامنه‌ای گردید. پس از این وصلت، شیخ محمد خیابانی گاه به جای پدر همسرش در مسجد جامع تبریز اقامه نماز می‌کرد و از همان‌جا نیز به شهرت بیشتری دست یافت.

سید حسین خامنه‌ای که مردی زاهد، نیکوسرشت و دارای اعتبار اجتماعی بود، در 20 ربیع‌الثانی سال ۱۳۲۵ق/ ۱۲۸۶ش اندکی پس از استقرار مشروطیت درگذشت. پیکر او بنابر وصیتش در وادی‌السلامِ دفن شد.

خانواده سید جواد خامنه‌ای

سید جواد خامنه‌ای زاده ۱۲۷۴ش در نجف، مجتهد و از علمای شیعه بود. وی در سن سه سالگی به تبریز رفت و سپس حدود سال ۱۳۳۶ق به مشهد مهاجرت کرد و در آنجا فقه و اصول را نزد استادانی چون حاج آقا حسین قمی، میرزا محمد آقازاده خراسانی (کفایی)، میرزا مهدی اصفهانی و حاج فاضل خراسانی و فلسفه را نزد آقا بزرگ حکیم شهیدی و شیخ اسدالله یزدی فراگرفت. او در سال ۱۳۴۵ق به نجف رفت و از درس میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقاضیاءالدین عراقی بهره برد و از آنان اجازهٔ اجتهاد دریافت کرد. پس از بازگشت به ایران در مشهد ساکن شد و به تدریس و امامت جماعت در مسجد صدیقی‌های بازار (مسجد آذربایجانی‌ها) و مسجد جامع گوهرشاد پرداخت. وی سال‌ها با عالمانی چون حاج میرزا حسین عبائی، سید علی‌اکبر خویی و حاج میرزا حبیب ملکی مباحثات علمی داشت و به زهد و پارسایی شناخته می‌شد. او پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز همان شیوه زندگی را ادامه داد تا اینکه در ۱۴ تیر ۱۳۶۵ش در ۹۳ سالگی درگذشت و در حرم امام رضا به خاک سپرده شد.

سید جواد خامنه‌ی پس فوت همسر اولش در حدود سال ۱۳۱۱ش با سیده خدیجه هاجر میردامادی متولد در 16 اردیبهشت 1293ش در نجف، از دواج کرد. وی زنی باتقوا و زاهد شناخته می‌شد. او با قرآن، حدیث، تاریخ و ادبیات فارسی آشنایی داشت و در سال‌های مبارزه با حکومت پهلوی، همراه با فرزندان خود، به‌ویژه سید علی خامنه‌ای، فعالیت می‌کرد. خامنه‌ای او را زنی روشنفکر، باسواد، کتابخوان و علاقه‌مند به شعر و هنر توصیف کرده که با دیوان حافظ مأنوس بوده است؛ به گفتهٔ او، این آشنایی بیش از آنکه جنبهٔ علمی داشته باشد، ناشی از انس و علاقه شخصی به حافظ بوده است. وی همچنین از آشنایی کامل مادرش با قرآن و صدای خوش او یاد کرده و گفته است که در کودکی همراه دیگر فرزندان گرد او می‌نشستند و مادرشان قرآن را با لحنی شیرین تلاوت می‌کرد و در خلال آن، داستان پیامبران را برای آنان بازگو می‌کرد؛ به گفتهٔ او، نخستین بار زندگی حضرت موسی، حضرت ابراهیم و برخی دیگر از پیامبران را از مادر خود شنیده است. سیده خدیجه هاجر میردامادی در 1396 سرانجام در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸ش درگذشت. پیکر او در حرم امام رضا و در کنار همسرش به خاک سپرده شد.

پدر همسر سید جواد خامنه‌ای، سیدهاشم نجف‌آبادی (میردامادی)، از خاندان میرداماد فیلسوف عصر صفویه بود. وی مفسر قرآن و امام جماعت مسجد گوهرشاد بود. او به دلیل اعتراض به کشتار مردم در واقعه مسجد گوهرشاد در دوران رضاشاه به سمنان تبعید شد. نسب او با سی واسطه به ابوالحسن محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق می‌رسد.

فرزندان سید جواد خامنه‌ای

سید جواد خامنه‌ای در مجموع هشت فرزند داشته‌است. سید محمد خامنه‌ای متولد ۱۳۱۴ش، روحانی و فارغ‌التحصیل حقوق، سید هادی خامنه‌ای متولد ۱۳۲۶ش روحانی و سید حسن خامنه‌ای متولد ۱۳۲۹ش است. سید جواد خامنه‌ی از همسر اول خود سه دختر به نام‌های علویه، بتول و فاطمه‌سلطان دارد. تنها دختر او از مادر سیدعلی خامنه‌ای بدرالسادات نام داشت که همسر علی تهرانی بود. دو تا از فرزندان سید جواد خامنه‌ای که بزرگتر از سیدعلی خامنه بوده در طفولیت فوت شده است.

https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7-17/692179-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%B1

شاخهٔ اصلی خاندان: سید علی خامنه‌ای و خانوادهٔ او

سید علی خامنه‌ای در فروردین ۱۳۱۸ش در مشهد متولد شد. تحصیل را از چهارسالگی با قرآن در مکتب‌خانه آغاز کرد. وی دروس سطح را نزد پدر و استادان حوزهٔ علمیه مشهد فراگرفت، سپس در نجف و قم از محضر بزرگانی چون سیدحسین بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبائی بهره برد. سید علی خامنه‌ای پس از ترور محمدعلی رجایی، در مهرماه ۱۳۶۰ش به‌عنوان سومین رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد و پس از درگذشت امام خمینی در خرداد ۱۳۶۸ش، از سوی مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان دومین رهبر نظام جمهوری اسلامی تعیین شد.

در کنار آن او سال‌ها به تدریس سطوح عالی و تفسیر قرآن اشتغال داشت و از ۱۳۶۹ش تدریس درس خارج فقه را آغاز کرد. او افزون بر نگارش و ترجمه آثار مختلف، با شعر و ادبیات فارسی نیز مأنوس بود و با تخلص امین شعر می‌سرود. مجموعهٔ سخنان و نوشته‌های او در دورهٔ رهبری با عنوان حدیث ولایت منتشر شده است.

همسر، فرزندان و خویشاوندن سببی

در سال ۱۳۴۳ش، سید علی خامنه‌ای با منصوره خجسته باقرزاده متولد ۱۳۲۶ در مشهد، دختر محمداسماعیل خجسته باقرزاده از کاسبان مشهد ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار پسر و دو دختر است. پسران وی همگی معمم و طلبه هستند و هیچ نوع فعالیت اقتصادی، سیاسی و اجرایی در دولت ندارند. شرح حال مختصری از فرزندان سید علی خامنه‌ای عبارتند از:

• سید مصطفی خامنه‌ای (متولد ۱۳۴۴): ارشدترین فرزند که ساکن قم است و به تدریس سطوح عالی حوزه علمیه مانند مکاسب و کفایه الاصول اشتغال دارد. وی سابقه حضور در جنگ عراق با ایران از جمله در عملیات بدر در اسفند ۱۳۶۳ را دارد. همسر وی دختر عزیزالله خوشوقت است.
• سید مجتبی خامنه‌ای (متولد ۱۳۴۸): شناخته‌شده‌ترین پسر وی است که تا قبل از رسیدن به رهبری در تهران و قم به تدریس دروس حوزوی مشغول بوده است. او در سال ۱۳۶۵ در ۱۷ سالگی به جبهه رفت و در عضویت گردان حبیب بن مظاهر در عملیات‌های متعددی نظیر بیت‌المقدس ۲، ۳ و ۴، والفجر ۱۰ و مرصاد حضور داشت. وی در سال ۱۳۷۸ش با زهرا حداد عادل دختر غلامعلی حداد عادل ازدواج کرد.
• سید مسعود خامنه‌ای (معروف به محسن، متولد ۱۳۵۳): وی تحصیل کرده حوزۀ علمیه قم است و در آنجا به تدریس مشغول است. وی بیشترین اهتمام را به جمع‌آوری خاطرات پدر داشته و به اداره دفتر حفظ و نشر آثار رهبری می‌پردازد. او با سوسن خرازی دختر سید محسن خرازی و خواهر صادق خرازی ازدواج کرده است.
• سید میثم خامنه‌ای (متولد ۱۳۵۷): کوچک‌ترین پسر وی و دانش‌آموخته و مدرس حوزه علمیه تهران است و با دفتر حفظ و نشر آثار پدرش همکاری دارد. وی با دختر محمود لولاچیان از بازاریان تهران ازدواج کرده است.
• سیده بشری خامنه‌ای (متولد ۱۳۵۹): وی با محمدجواد محمدی گلپایگانی فرزند محمد محمدی گلپایگانی، رئیس دفتر رهبری ازدواج کرده است. همسر او روحانی است و در دانشگاه به تدریس متون حقوقی به زبان فرانسه اشتغال دارد.
• سیده هدی خامنه‌ای (متولد ۱۳۶۰): وی با مصباح‌الهدی باقری کنی فرزند محمدباقر باقری کنی و برادر علی باقری کنی ازدواج کرده است. همسر او دارای مدرک دکتری تخصصی مدیریت بازاریابی بین‌المللی و عضو هیئت علمی و استاد دانشگاه امام صادق است.

در مورد نوه‌های سیدعلی خامنه‌ای اطلاعات دقیق و گسترده وجود ندارد. فقط در برخی منابع از سه فرزندان سید مجتبی خامنه‌ای نام‌های محمدباقر، محمدامین و فاطمه سادات ذکر شده است. همچنین بزرگترین نوه سید علی خامنه‌ای، پسر سید مصطفی خامنه‌ای است که تصویری از او در فضای مجازی وجود ندارد.

رویدادهای تعیین‌کننده در تاریخ معاصر خاندان

• شهادت سید علی خامنه‌ای در حملهٔ ترکیبی ایالات متحده و اسرائیل (۹ اسفند ۱۴۰۴ش): سید علی خامنه‌ای در حمله مشترک ایالات متحده آمریکا و اسرائیل در صبح شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، در حالی که در محل کارش حضور داشت، به شهادت رسید.
• جانشینی: بعد از شهادت سیدعلی خامنه‌ای، سید مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران از سوی مجلس خبرگان رهبری در ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش معرفی شد.
• تأثیر این رویداد بر جایگاه و ساختار خاندان: در حمله آمریکا و اسرائیل به بیت رهبری بشری خامنه‌ای همراه دختر 14 ماهه‌اش زهرا محمدی گلپایگانی، زهرا حداد عادل، مصباح‌الهدا باقری کنی به شهادت رسیدند.

منابع

* «آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای رهبر جدید ایران کیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.

• «از زادگاه امیرکبیر تا قطب گردشگری مذهبی؛ روایت هزاوه تاریخی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری مطلب: 11 بهمن 1404ش.
• «امامزاده سلطان سید احمد(س) – هزاوه»، پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه » پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) » امامزادگان، تاریخ بارگذاری مطلب: 8 شهریور 1393ش.
• «امامزاده محمد(ع) تفرش ظرفیت تبدیل به قطب فرهنگی منطقه را دارد»، وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ بارگذاری مطلب: 4 بهمن 1394ش.
• «اولین پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری مطلب: 20 اسفند 1404ش.
• «با همه فرزندان رهبر انقلاب آشنا شوید؛ از سید میثم تا سید مجتبی خامنه ای»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ بارگذاری مطلب: 6 شهریور 1401ش.
• بهبودی، هدایت‌الله، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي۱۳۹۱ش.
• «بیوگرافی آیت الله سید علی خامنه ای و همسرش+ عکس فرزندان ایشان به ترتیب سن»، وب‌سایت ستاره، تاریخ بارگذاری مطلب: 10 اسفند 1404ش.
• «تایید شهادت دختر حداد عادل و عروس رهبر انقلاب»، وب‌سایت تابنانک، تاریخ بارگذاری مطلب: 10 اسفند 1404ش.
• «خاندان سید علی خامنه‌ای»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بارگذاری: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای «گفت‌وگو با جمعی از جوانان و نوجوانان و اعضای گروه «کودک و نوجوان» سیمای جمهوری اسلامی ایران و برنامه‌ی نیمرخ»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای، تاریخ بارگذاری مطلب: 14 بهمن 1376ش.
• «زندگینامه آیت الله سید حسین خامنه ای پدربزرگ مقام معظم رهبری»، وب‌سایت شانجان، تاریخ بازدید: 4 فروردین 1405ش.
• «سید هاشم میردامادی نجف آبادی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بارگذاری مطلب: 18 اسفند 1399ش.
• «شجره‌نامه رهبر معظم انقلاب اسلامی+تصویر»، نافع پایگاه خبری استان همدان، تاریخ بارگذاری مطلب: 8 آبان 1400ش.
• «فرزندان رهبر انقلاب این روزها چه می‌کنند؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری مطلب: 20 اسفند 1391ش.
• قلی‌زاده علیار، رضا، مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، چاپ‌شده در گلشن ابرار، قم، معروف، ۱۳۷۹ش.
• «مجتبی خامنه‌ای و مهدی هاشمی همرزمان دوران دفاع مقدس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۸۶ش.
• «مجلس خبرگان مجتبی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر انتخاب کرد»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ مارچ ۲۰۲۶م.
• «گفت‌و‌گوی منتشرنشده با مادر رهبر انقلاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بارگذاری مطلب: 28 خرداد 1397ش.
• «ناگفته های زندگی مقام معظم رهبری در مصاحبه با حجت الاسلام مروی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بارگذاری مطلب: 24 مهر 1404ش.
• «نسب و والدین حضرت آیت الله خامنه ای»، وب‌سایت بصیرت، تاریخ بارگذاری مطلب: 18 خرداد 1387ش.
• «نگاهی گذرا به زندگینامه حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی حسینی خامنه‌ای»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ بارگذاری: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.