شیردهی مادر

شیردهی

مادر در حال شیردهی به نوزاد

شیردهی؛ فرایندی که در آن، مادر، کودک را با شیر خود، سیر می‌کند.

شیردهی فرایند تغذیه نوزاد با شیر مادر است که برای تکامل جسمی و شناختی کودک و تقویت سیستم ایمنی او ضرورت دارد. بر اساس توصیه‌های پزشکی و متون فقهی، تغذیه انحصاری تا ۶ ماهگی و تداوم آن تا ۲ سالگی مطلوب است. این فرایند علاوه بر رشد نوزاد، خطر ابتلا به دیابت، بیماری‌های قلبی و برخی سرطان‌ها را در مادر کاهش می‌دهد. موفقیت در شیردهی مستلزم تغذیه مناسب مادر، پرهیز از مواد مضر و حمایت روانی خانواده است. موانع شغلی و تبلیغات جایگزین از چالش‌های این روند هستند که در قوانین ایران با تدابیری چون مرخصی زایمان و مرخصی ساعتی حمایت می‌شود.

مفهوم‌شناسی

شیردهی فرایند طبیعی و سالم تغذیه نوزاد با شیر مادر است و شامل شیردهی به نوزاد شامل روش صحیح گرفتن سینه، دفعات تغذیه براساس نیاز نوزاد و مراقبت‌های پس‌از شیردهی است که به رشد و سلامت کودک کمک می‌کند.

میزان شیردهی

مقدار شیر مورد نیاز نوزادان متفاوت است و متخصصان توصیه می‌کنند در صورت توانایی نوزاد در مکیدن، تعداد دفعات و مقدار شیردهی به نیاز او واگذار شود. در روز اول تولد، نوزادان معمولاً پس‌از مکیدن، مدت طولانی می‌خوابند که باعث کاهش دفعات تغذیه در این روز می‌شود؛ اما از روز دوم، تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار در شبانه‌روز افزایش می‌یابد.

فواید شیردهی برای مادر

شیردهی بر سلامت جسمی و روانی مادر اثر دارد. پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که تغذیهٔ نوزاد با شیر مادر، مادران را در برابر طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها مصون می‌دارد و به بهبود کیفیت زندگی آنان کمک می‌کند. مهم‌ترین فواید شیردهی برای مادر عبارتند از:

• بازگشت سریع‌تر رحم به حالت طبیعی: مکیدن شیر توسط نوزاد در ساعات اولیهٔ پس‌از زایمان، موجب ترشح هورمون اکسی‌توسین از غدهٔ هیپوفیز می‌شود. این هورمون افزون‌بر تحریک ترشح شیر، انقباضات رحمی را ایجاد می‌کند که از خون‌ریزی پس‌از زایمان جلوگیری کرده و بازگشت رحم به اندازهٔ پیش‌از بارداری را تسریع می‌کند.
• تنظیم فشارخون: ترشح هورمون‌های اکسی‌توسین و پرولاکتین در طول شیردهی، احساس آرامش عمیقی در مادر ایجاد می‌کند. این آرامش با کاهش فشارخون همراه است. مطالعات نشان داده‌اند که شیردهی به‌طور میانگین منجر به کاهش ۱۲درصدی فشارخون مادران می‌شود.
• کاهش خطر ابتلا به انواع بیماری: مانند دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی-عروقی و سرطان‌های تخمدان، دهانهٔ رحم و سینه.

• احساس آرامش و همچنین احساس رضایت و کاهش ابتلا به افسردگی پس از زایمان؛
• تنظیم وزن بدن به‌دلیل استفاده از چربی‌های اضافی در دوران بارداری برای تولید شیر؛
• بازگشت سینه‌ها به حالت طبیعی قبل از بارداری؛
• تأخیر در شروع عادت ماهیانه و جلوگیری از کم‌خونی مادر؛
• کاهش احتمال حاملگی زودرس.

فواید شیردهی برای نوزاد

تغذیه با شیر مادر از حقوق اولیهٔ کودکان محسوب می‌شود. محروم‌سازی کودک از شیر مادر سبب ضایع‌کردن حقوق نوزادان و زمینه‌ساز آسیب‌های جسمی و روانی به کودکان است که امری غیراخلاقی دانسته می‌شود. براساس پژوهش‌های علمی، تغذیه با شیر مادر رشد شناختی کودک را به میزان قابل‌توجهی بهبود می‌بخشد. این تأثیر مثبت بر توانایی‌های ذهنی و یادگیری کودک، یکی از مهم‌ترین مزایای بلندمدت شیردهی به‌شمار می‌رود. در گذشته اگر مادر به هر دلیل، قادر به تغذیه فرزند با شیر خود نبود از دایه برای تغذیه نوزاد استفاده می‌کردند.

کارشناسان معتقدند آغوش گرم و پُرمحبت مادر و تغذیه با شیر مادر؛ اولین گام برای مراقبت از کودک است که علاوه بر تندرستی، رشد و تکامل جسمی کودک؛ اساس روانی و عاطفی کودک را نیز پایه‌گذاری می‌کند. تماس کودک با مادر هنگام استفاده از شیر مادر، لمس‌کردن، بوییدن مادر توسط کودک در ترشح هورمون‌های متعددی در بدن کودک مؤثر است.

حمایت از مادران شیرده

زایمان-بیمارستان آل جلیل آق قلا

دیدار با مادران پس از زایمان؛ بیمارستان آل جلیل آق قلا

مادران در روزهای نخستین پس‌از زایمان، به‌ویژه در اولین تجربهٔ مادری، به راهنمایی، دلگرمی و پشتیبانی زنان باتجربه نیاز دارند. این حمایت‌ها برای تداوم موفق شیردهی ضروری است. مادرانی که دچار تنش‌های روانی یا شرایط استرس‌زا می‌شوند، بیش از سایرین به کمک نیاز دارند؛ چراکه افسردگی و اضطراب از عوامل اصلی ناکامی در شیردهی به‌شمار می‌روند. شیردهی در حالت‌های روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنش‌های روحی یا خستگی بیش از حد، موجب تأثیر منفی بر کودک است.

همسر مهم‌ترین نقش را در تشویق، اعتمادبه‌نفس و حمایت روانی مادر ایفا می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حمایت همسر، مهم‌ترین عامل در تمایل به شیردهی و تداوم آن است. توصیه شده است که همسر با درک شرایط مادر، به استراحت و خواب کافی مادر توجه داشته باشد، امکانات لازم را تأمین کند و در رسیدگی به امور منزل یاری‌گر همسر خود باشد. مادر شیرده باید از انجام کارهای سنگین و خسته‌کننده پرهیز کند؛ زیرا خستگی موجب کاهش دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی شیر توسط نوزاد و کاهش جریان شیر می‌شود. استراحت مناسب، نه‌تنها به حفظ سلامت مادر کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز شیردهی مؤثر و پایدار نیز هست.

سیاست‌های حمایتی

مجلس شورای اسلامی، قوانین ویژه‌ای را برای ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی تصویب کرده است. در این قوانین به مواردی مانند مرخصی زایمان، مرخصی ساعتی شیردهی و نیز امنیت شغلی مادران توجه شده است. حتی مرخصی استعلاجی و زایمان برای بانوانی که به‌صورت نیمه‌وقت فعالیت می‌کنند همانند کارمندان تمام‌وقت تعیین شده است. همچنین زنان کارگر از مرخصی بارداری و زایمان جمعاً به مدت ۹۰ روز برخوردار هستند و این مدت، جزو سوابق خدمت آنان محسوب می‌شود و حقوق نیز تعلق می‌گیرد. مادران شیرده بعد از شروع به کار، تا ۲۴ ماهگی کودک، روزانه یک ساعت از مرخصی شیردهی بهره‌مند هستند. کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک پس‌از هر سه ساعت فعالیت، نیم‌ساعت فرصت شیردهی بدهد و نیز مراکز مربوط به نگهداری کودکان از قبیل شیر خوارگاه و مهد کودک را ایجاد کند. همچنین تبلیغ و ترویج هرگونه شیر مصنوعی ممنوع است تا شیر مصنوعی فقط در شرایط خاصی که شیرخواران از شیر مادر محروم هستند به مصرف برسد. ورود هر نوع شیرخشک و غذاهای کمکی شیرخوار، تابع قانون است و شیر خشک فقط از طریق داروخانه توزیع می‌شود.

تلاش برای افزایش تعداد شیرخواران تغذیه‌شده با شیر مادر و اجرای تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی از سیاست‌های بهداشتی اغلب کشورها است تا مرگ‌ومیر کودکان کاهش یابد. همچنین سازمان بهداشت جهانی، آگاهی‌بخشی به مادران و جامعه را امر مهمی معرفی کرده است. این آگاهی‌بخشی توسط ارگان‌های مختلف و افراد مؤثری مانند مشاوران شیردهی، گروه‌های حامی تغذیه با شیر مادر، کارکنان بهداشتی، ماماهای همراه و محلی، پزشکان، پرستاران، متخصصان (زنان، کودکان و تغذیه)، روحانیون، دانشگاهیان، خانواده، رسانه، سیاست‌گذاران و مدیران در سیستم‌های سلامت بهداشت و درمان میسر می‌شود.

بعضی پیشنهادها برای بهبود و افزایش آمار تغذیه با شیر مادر عبارت است از:

1. برنامه‌های دولتی شامل افزایش سطح آگاهی مادران، برطرف کردن موانع و تشویق به تغذیه با شیر مادر و حمایت‌های اقتصادی؛
2. حمایت خانواده عاملی مؤثر بر تداوم شیردهی مادران؛
3. حمایت مراکز بهداشتی درمانی مثل آموزش به مادران در منزل و رها نکردن آنها پس از ترخیص.

تغذیه مادر شیرده

جوی دو سر دارای مقادیر زیادی از ویتامین‌های خانواده «ب» است. این ماده غذایی کم‌خونی مادر باردار را برطرف می‌کند، به تقویت اعصاب و برطرف کردن مشکلات روحی و روانی مادر بعداز زایمان کمک می‌کند، به‌علت داشتن فیبر باعث تسهیل حرکات گوارشی می‌شود و شیر مادر را از طریق افزایش تولید هورمون اکسی‌توسین، زیاد می‌کند. هویج دارای مقادیر زیادی ویتامین «آ» و پیش‌سازنده آن یعنی «آلفا و بتاکاروتن» است؛ ازاین‌رو در تقویت شیر به‌عنوان یک ویتامین محلول در چربی خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارد و تا حدودی مانع از رشد بافت سرطانی در سینه می‌شود. میوه‌هایی مثل طالبی، هندوانه، زردآلو و انگور ویتامین «آ» مورد نیاز مادر را تأمین می‌کنند. مویز، خرما، شیره خرما، انجیر و انگور بهتر است مابین وعده‌های غذایی و هم‌چنین در وعده صبحگاهی مصرف شود. مصرف سبزیجاتی که دارای برگ‌های سبز هستند نیز به مادران شیرده توصیه شده است. امگا۳ و چربی‌های غیراشباع که در ماهی‌هایی مانند ماهی سالمون، قزل‌آلا و روغن‌های گیاهی مانند روغن نارگیل به فراوانی یافت می‌شود، برای تقویت سیستم ایمنی و تأمین ویتامین «د» بدن مادر مناسب هستند. این چربی‌ها در مغزهای خوراکی مانند بادام نیز وجود دارند.

پرهیزهای غذایی

مواد غذایی کافئین‌دار؛ این گونه نوشیدنی‌ها باعث بروز عوارضی در کودک مانند بی‌اشتهایی، کم‌خوابی و تحریک‌پذیری می‌شود. قهوه، چای خصوصاً غلیظ، کولا و شکلات دارای کافئین هستند. از مصرف هر مقدار الکل در دوران شیردهی باید اجتناب شود. اگر مادر الکل مصرف کند باید تا پاک شدن کامل اثرات آن در شیر، از شیردهی به فرزندش خودداری کند. دوشیدن و دور ریختن شیر هیچ تأثیری بر افزایش سرعت پاک شدن الکل از شیر ندارد. به‌طور کلی توصیه می‌شود مادران در زمان شیردهی تا آنجا که ممکن است از مصرف مواد مصنوعی پرهیز و از مواد طبیعی استفاده کنند. ادویه‌ها می‌توانند سبب تغییر طعم شیر و بی‌قراری کودک شوند. مادر باید تاحدامکان از خوردن سبزیجات خام اجتناب کند یا این سبزیجات را به‌صورت بخارپز میل کند. سبزی‌هایی مانند کلم بروکلی و گل کلم باعث دردهای کولیکی و بی‌قراری در کودک می‌شوند. جعفری نیز باعث کاهش تولید شیر می‌شود و بهتر است در دوران شیردهی مصرف نشود. سیر و پیاز نیز باعث تغییر طعم شیر می‌شوند. اگرچه سیر تأثیر مثبتی بر تولید شیر دارد، توصیه می‌شود اگر کودک به‌دلیل تغییر طعم شیر از شیر خوردن امتناع کرد، مادر این مواد غذایی را مصرف نکند.

مدت زمان شیردهی

شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است. بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. مدت شیردهی توسط مادر در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آداب‌ورسوم هر منطقه، متفاوت است. سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعداز آن، استمرار شیردهی به‌همراه مکمل‌های غذایی برای حداقل یک‌سال تا دوسال پیشنهاد کرده است.

احکام فقهی

در صورت درخواست مادر، لازم است پدر بابت شیردهی به مادر اجرت پرداخت کند. شیردهی حق مادر بوده، حتی اگر طلاق گرفته باشد، اما اگر مادر از حق خود برای شیر دادن اجتناب کند، پدر این اجازه را دارد که برای نوزاد خود دایه بگیرد. همچنین شیر دادن بعد از دو سال اثر حقوقی نداشته و پدر نیز وظیفه‌ای در برابر هزینه‌های آن ندارد. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران نیز شیردهی را حق مادر دانسته نه وظیفهٔ او، با این‌حال اگر تغذیهٔ کودک منحصر در شیر مادر شود لازم است که به نوزاد شیر دهد.

در آموزه‌های دینی مستحب است شیردهی به بچه با شیر مادر باشد، مگر این‌که به‌دلایلی، غیر مادر ترجیح پیدا کند. شیردهی به کودک دو سال کامل توصیه شده؛ گرچه شیردهی تا بیست‌ویک ماه نیز اجازه داده شده و بعضی از فقها کمتر از این مدت را اگر بدون ضرورت باشد، جایز ندانسته‌اند. قرآن‌کریم در آیه ۲۳۳ سوره بقره، آیه ۱۵ سوره احقاف، آیه ۱۴ سوره لقمان، آیه ۷۳ سوره نساء و آیه ۶ سوره طلاق به تغذیه نوزاد با شیر مادر و اهمیت آن اشاره کرده است. روایت‌ها و متون فقهی اشاره شده و مدت آن حدود دو سال عنوان شده است.

در قرآن مدت شیردهی کامل دو سال بیان شده است. اطبای سنتی مانند حکیم جرجانی و ابوعلی سینا نیز طول مدت زمان شیردهی را دو سال بیان کرده‌اند. از نظر ابن‌سینا با ظهور دندان‌های نیش، لازم است غذاهای نرم وارد چرخهٔ تغذیه کودک شده و شیر مادر نیز به‌تدریج کمتر شود. از بعضی اطبای سنتی نیز نقل شده کودک تا یک‌سالگی تنها از شیر مادر تغذیه کرده و بعد از یک سالگی غذاهای سبک را در برنامهٔ غذایی کودک اضافه کنند. بعضی از مراکز علمی نیز زمان شروع غذای جامد را از شش‌ماهگی بیان می‌کنند؛ گرچه تأکید دارند که کودک تا یک‌سالگی به غذایی غیر از شیر مادر نیاز ندارد. از نظر بعضی حکیمان طب سنتی ایران، تغذیه از شیر مادر بیش از دو سال به مزاج طفل آسیب می‌رساند.

چالش‌ها

امروزه تغذیه انحصاری با شیر مادر در بسیاری از کشورها از جمله ایران روند کاهشی دارد. در یک مطالعهٔ صورت‌گرفته در سطح ملی، میزان تغذیهٔ انحصاری با شیر مادر در ایران ۴۵٫۹ درصد بیان شده است که نسبت به مطالعات گذشته نشان‌گر روند کاهشی آن است. شاغل بودن مادر، احساس ضعف و ناتوانی پس از زایمان، تبلیغات گستردهٔ شرکت‌های تولیدکنندهٔ شیرخشک در تغییر فرهنگ شیردهی مادران، فاصلهٔ کم بین دو زایمان، نارس‌بودن نوزاد، کم‌بودن شیر مادر، بیمار بودن مادر یا نوزاد، حساسیت نوزاد به شیر مادر، مشکل جسمی نوزاد، جدایی کودک از مادر، مشکلات پستان، مصرف آنتی‌بیوتیک، مشکلات خانوادگی و ناراحتی‌های روانی از عوامل اثرگذار بر کاهش شیردهی ذکر شده است.

روش‌های از شیر گرفتن

در فرهنگ عامه و برخی سنت‌های قدیمی، روش‌هایی برای قطع شیردهی به کار می‌رفته است؛ ازجمله مالیدن خوراکی‌های تلخ و تند مانند عصارهٔ گیاه بسیار تلخِ صبر زرد به نوک پستان تا نوزاد از گرفتن پستان خودداری کند. این روش‌ها در منابع پزشکی دورهٔ صفویه نیز مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

در روش‌های نوین امروزی، از شیر گرفتن کودک باید به‌صورت تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده انجام شود؛ این کار به کودک فرصت می‌دهد تا به آرامی با طعم‌های جدید آشنا شود و به مادر نیز کمک می‌کند تا تولید شیر به‌طور طبیعی کاهش یابد و از مشکلاتی مانند ورم و درد پستان جلوگیری شود؛ به‌طور مثال باید هر هفته یک وعده شیردهی حذف شده و به‌ترتیب شیردهی شب، میان‌روز، صبح و سپس وعدهٔ قبل‌از خواب قطع شود. در فواصل حذف‌شده، از غذاهای مقوی و متناسب با سن کودک استفاده کرده و برای کاهش وابستگی به شیر مادر، از همسر برای خواباندن کودک کمک گرفته شود. همچنین تغییر روال شیردهی (کاهش مدت یا تغییر ساعات) و تفریحات روزانه برای تخلیهٔ انرژی کودک، از راهکارهای مؤثر در این روش‌ها است. کارشناسان مشورت با پزشک در این دوران را برای تأمین نیازهای تغذیه‌ای کودک توصیه کرده‌اند.

براساس دیدگاه پزشکی نوین و نیز طب سنتی، بهترین فصل برای از شیر گرفتن کودک، بهار و پاییز است؛ زیرا بهار و پاییز به‌دلیل اعتدال مزاجی و کاهش خطر بروز بیماری‌های فصلی، بهترین زمان برای این کار هستند و بدن کودک کمتر در معرض بی‌حالی ناشی از گرما یا ضعف ناشی از سرمای مفرط قرار می‌گیرد. در مقابل، تابستان و زمستان برای این کار توصیه نشده است.

منابع

• قرآن کریم.
• اسماعیلی، مینا و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، نشریه کومش، دوره ۲۴، شماره ۶، ۱۴۰۱ش.
• الهی‌دوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
• الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۷ش.
• پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• پولادفر، غلامرضا، «شیردهی به نوزاد؛ آموزش کامل، زمانبندی و نکات مهم»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ بازدید: ۲۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت یونیسف، تاریخ باردید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
• جانب‌اللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
• جعفری اصل، معصومه و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، مجلهٔ پرستاری و مامایی جامع‌نگر، سال ۲۴، شمارهٔ ۷۲، ۱۳۹۳ش.
• جلاهی، حسین و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر ۶ ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال ۱۳۸۲»، فصلنامه علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش.
• جمیل الحیال، محمد، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزه‌های اسلامی»، ترجمهٔ عمر سلطانی‌آذر، فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال سوم، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۶ش.
• حسن‌زاده آملی، حسن، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، قم، ال‍ف. لام. م‍ی‍م، چ۱، ۱۳۸۸ش.
• حلم‌سرشت، پریوش و دل‌پیشه، اسماعیل، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، پیوند، شمارهٔ ۲۶۵، ۱۳۸۰ش.
• حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، مجله اسلام و سلامت، دوره اول، شماره ۳، ۱۳۹۳ش.
• خمینی، سید روح‌الله، ترجمه تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• خدایی، فاطمه، «نقش مهم حمایت‌گری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
• خیاطی، فریبا، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، مجله علمی علوم پزشکی قزوین، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.
• دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
• زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
• شبیری زنجانی، موسی، توضیح‌المسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش.
• شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش. «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شیردهی»، وب‌سایت مجتمع تخصصی آزمایشگاهی فروردین، تاریخ بازدید: ۲۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژه‌پردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، ایلام، روبه‌رو، ۱۴۰۰ش.
• فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
• «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت، تاریخ درج مطلب: آخرین به‌روزرسانی: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• قربانی، زینب و خادم، ابراهیم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، مجلهٔ مطالعات اسلامی در حوزهٔ سلامت، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۶ش.
• قشلاقی، رضا، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وب‌سایت دکترتو، آخرین به‌روزرسانی: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش.
• گودرزی، مرجان، «تغذیه با شیر مادر»، مجله رشد آموزش پیش‌دبستانی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۰ش.
• «ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• مصباحی، سیده‌گوهر و یعقوب‌زاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «احکام شیردادن نوزاد»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• «نحوه از شیر گرفتن کودک، راهنمای کامل مادر و فرزند»، وب‌سایت ایزو ویزیت، تاریخ به‌روزرسانی: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• «نقش همسر در امر شیردهی»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «۸ فایده شگفت‌انگیز شیردهی برای سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ درج مقاله: ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش.