پولکدوزی
پولکدوزی؛ دوخت انواع پولک روی پارچه و سایر منسوجات.
پولکدوزی یکی از رودوزیهای اصیل ایرانی است که با بهکارگیری پولکهای رنگی روی پارچه و گاه ترکیب با گلدوزی، منجوق، ملیله و مروارید، زیبایی و جلوهای ویژه به آثار میبخشد. این هنر پیشینهای کهن دارد و شواهدی از آن در تمدنهای باستانی یافت شده است. در ایران نیز آثاری از دوره هخامنشی تا صفویه بر جای مانده است. طرحهای رایج پولکدوزی شامل نقشهایی همچون گل و بوته، پرندگان، بتهجقه و اسلیمی است. پولکدوزی کاربرد گستردهای در تزیین لباسهای مجلسی، لباس عروس، پرده، کوسن، سجاده، سفره عقد، روسری و چادر دارد. این هنر در شیوه دستی با دقت و ظرافت بالایی اجرا میشود و دوختهای متنوعی مانند ساده، برجسته، ایستاده، نخرو و قلابی دارد. از مناطق مهم پولکدوزی در ایران میتوان به مهاباد، بوکان، بندرعباس و بندرلنگه اشاره کرد، اما بهدلیل محدودیت بازار و تقاضای پایین، این هنر درآمد چندانی ندارد.
تعریف پولکدوزی
پولکدوزی را دهخدا در لغتنامه، عمل دوختن پولک بر جامه، پرده و گستردنیها و ایجاد شکل و صورت بهوسیله آن پولکها تعریف کرده است.[۱] در این گونه از سوزندوزی و رودوزی، پولکهای رنگی روی پارچه دوخته میشود و گاهی برای ایجاد زیبایی بیشتر، گلدوزی، منجوق، ملیله، ابریشم و سنگ مروارید نیز بهکار میرود.[۲]
تاریخچه پولکدوزی
شواهد تاریخی نشان میدهد که از ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در درهٔ رود سِند که امروزه مرز پاکستان و هند است، از پولکدوزی برای تزیین لباسها استفاده میشد. در مصر باستان، لباس پادشاه با صفحههای پولکی تزیین میشد که از جنس ناگتهای طلایی بودند و بهصورت دایرههای نازک چکشکاری شده و در مرکز آن سوراخی جهت دوخت پولک روی لباس تعبیه شده بود. این پولکهای قرمز و بنفش بهصورت گلهایی در طول لباس پادشاه دوخته میشد.[۳]
در اوایل قرن هفدهم میلادی، پارچههای سکهدوزی شده میان زنان دربار و اشرافی اروپا محبوب بود. استفاده از پولکهای فلزی در قرنهای ۱۷، ۱۸ و ۱۹ میلادی جلوهٔ تجملی به لباسها و ملحقات آن بخشید. نمونهای از لباس پولکدوزی متعلق به قرن ۱۷ میلادی در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن وجود دارد. در قرن ۱۹م پولکهای فرانسوی بهعنوان یکی از مؤلفههای فشن شناخته شد که تا امروز نیز در اروپا رواج دارد. در قرن ۲۰ میلادی مصرف پولک روی لباس افزایش یافت و پوشیدن لباسهای پولکدوزی معادل داشتن یک الماس بود.[۴]
پولکدوزی در ایران نیز هنری دیرینه است و از رودوزیهای اصیل ایرانی شمرده میشود. در حفاریهای شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک پیکرهٔ برنزی دیده شده است. از دیگر شواهد تاریخی نشانگر کهن بودن این هنر در ایران، آثار باقیمانده از دوران هخامنشی است که در آنها از پولکدوزی برای تزیین لباس، کلاه و پرده استفاده شده است. کلاه سپاهیان هخامنشی از جنس نمد و مزین به پولک بود. این هنر در دورهٔ صفویه نیز رواج داشت و از آن برای تزیین سفرهها، پردهها و سجادهها استفاده میشد.[۵]
انواع پولک
امروزه پولکها در شکلهای مختلف هندسی در بازار موجود هستند، ازجمله:
| نوع پولک | فرم پولک | ویژگیها |
| برگی مضرس | بهصورت برگ و کنگرهدار | معمولاً دو سوراخه که با سایر تزیینات از جمله مروارید و سرمه همراه هستند. |
| صدفی | شکل صدف | همراه دیگر تزیینات مانند سرمه و سنگ بهکار میرود، اتصال آن از طریق سه سوراخ در چپ، راست و بالای پولک است، کمتر رواج دارد. |
| گل پنجپر | بهصورت دایرهای ساده و ظاهری نه کاملاً قرینه | بهصورت تک یا روی پولکهای دیگر و گاهی نیز با برگهای اضافه در میان پرها دوخته میشود. |
| گل ششپر | فرم گلبرگها بهصورت ساده و گاه لبهدار و بههمراه تراشههای ریز | اغلب تک سوراخه یا دو سوراخه هستند. |
| گل هشتپر | فرم گلبرگها بهصورت چرخشی | بدون قرینگی کامل، معمولاً بهتنهایی یا همراه دیگر پولکها بهکار میرود، در وسط نیز سوراخی برای دوخت تعبیه شده است. |
| گل دوازدهپر | لبهدار و ساده | بدون قرینگی کامل با سوراخی در وسط برای اتصال به پارچه. |
| گل شانزدهپر | بهصورت اشکی | بهصورت محدود و همراه با پولکهای دیگر روی پارچه اجرا میشود. |
| دایرهای ساده | بهصورت تخت و قوسدار | بدون قرینگی کامل و با سوراخی در وسط، و همچنین دارای رنگهای مختلف است که کاربرد بالایی دارند. |
| دایرهای آویز | بهصورت دایره و قرینگی کامل | اغلب بهرنگ زرد یا نقرهای، سوراخی در قسمت بالای خود دارند، برای تزیین روسری، سربند، گردنبند و سایر موارد استفاده میشود. |
| دایرهای لبهدار | بهصورت لبههای برگشته به داخل یا بهصورت لبههای کنگرهدار یا شیبدار | دوخت آن روی انواع منسوجات پارچهای کاربرد دارد. |
| دایرهای مضرس | دارای شکستگیهایی در لبهٔ پولک | دارای قرینگی کامل با سوراخی در وسط، از جنس پلاستیک و در رنگها و اندازههای مختلف. |
| سکهای | در شکلها و اندازههای مختلف | بهعنوان آویز بهکار میرود و در برخی موارد از دستکی که در پشت پولک قرار دارد، بهعنوان دکمههای تزیینی استفاده میشود. |
| ستارهای | بهصورت شش بال ساده یا ده بال بههمراه شیار | بدون قرینگی کامل با سوراخ در وسط، بهتنهایی یا همراه با پولک دیگر بهکار میرود.[۶] |
جنس پولکها
پولکها از گدشته تا امروز از جنسهای مختلفی ساخته شدهاند. پولکهای اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین میرفتند. پولکدوزی در دورهٔ ساسانی از رواج کاملی برخوردار بوده و جنس بیشتر آنها از طلا و نقره بوده است. در دوره اسلامی، جنس پولکها از طلا، نقره به آلیاژ برنج تغییر کرد.[۷] امروزه پولکها از جنس پلاستیک هستند و تولید آنها با دستگاهی مانند پانچ صورت میگیرد.[۸]
نقشهای پولکدوزی
طرح و نقشهایی که در این گونه از رودوزی انجام میشود شامل تصویر گلهای گلدانی، پرندگان، محراب، حیوانات، منظره، طاووس، خورشید، گل و بوته، بتهجقه و نقوش اسلیمی، شمسهای و ترنجی هستند.[۹]
کاربرد
پولکدوزی در موارد مختلفی استفاده میشود که ازجملهٔ آن تزیین انواع لباسهای شب و عروس، پرده، روکوسن، روتختی، جانماز، سفرهٔ عقد، کیسهٔ پول، سرمهدان، البسه، روقوری، تزیین چادر و روسری است.[۱۰]
پولکدوزی دستی و ماشینی
در پولکدوزی دستی، پس از انتخاب طرح و انتقال آن روی لایهٔ آبشور (با خیساندن، لایی از پارچه جدا میشود) به پارچهٔ اصلی متصل شده و پولکدوزی انجام میشود. پولکدوزی با ماشینهای مخصوص بهدلیل سرعت بالایی که دارند روی پارچهها و لباسهایی با متراژ و تعداد بالا صورت میگیرد.[۱۱]
شیوههای دوخت پولک بر پارچه
پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ پولک روی پارچه بهصورت مسطح یا در یک نقطه روی هم و پشت سر هم دوخته میشوند؛ در این حالت، پولکها آویزان هستند و بهراحتی حرکت میکنند تا نور بیشتری به آنها بتابد.[۱۲] انواع دوخت پولک عبارت است از:
- دوخت ساده: پولکها ثابت شده یا با ترکیب منجوق، تثبیت میشوند.[۱۳]
- دوخت برجسته: با زیرسازی پنبه، پشم شیشه یا ترکیب منجوق و ملیله، عمق لازم ایجاد میشود.
- دوخت ایستاده: با خواباندن مورب پولکها از آنها برای ایجاد نقش گُل استفاده میشود.
- دوخت نخ رو: رایجترین تکنیک برای پر کردن طرحها با عبور نخ از مرکز پولک جهت استحکامبخشی است.
- قلابی: از تکنیک قلابدوزی برای اجرای دوخت استفاده میشود.[۱۴]
مشهورترین مناطق پولکدوزی در ایران
پولکدوزی در تمام مناطق ایران انجام میشود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز مهم تولید محصولات و صنایع دستی با استفاده از هنر پولکدوزی است. در مهاباد هنرمندان در خانه یا کارگاه به تولید این محصول هنری میپردازند. بوکان، بندرعباس و بندر لنگه از دیگر مناطق پولکدوزی در ایران است.[۱۵]
اقتصاد پولکدوزی در ایران
پولکدوزی بهدلیل محدودیت در بازار و کم بودن تقاضا، درآمد ناچیزی دارد و اغلب هنرمندان فعالیت خود را در این حوزه بهصورت پارهوقت و بهعنوان یک هنر دستی و تزیینی انجام میدهند و نمیتوان از آن بهعنوان منبع درآمد پایدار یاد کرد. امروزه هنرمندان، آثار خود را در نمایشگاهها و بازارچههای صنایع دستی در معرض نمایش و فروش میگذارند.[۱۶]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه پولکدوزی.
- ↑ اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلق به کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص3.
- ↑ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.
- ↑ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.
- ↑ «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ علوی دهکردی، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، 1397ش، ص30-21.
- ↑ اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص4.
- ↑ علوی دهکردی، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، 1397ش، ص33.
- ↑ «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص74.
- ↑ «راهنمای کامل پولکدوزی و انواع آن»،وبسایت ویراگستر معین.
- ↑ یاوری، نساجی سنتی ایران، 1392ش، ص81.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص75.
- ↑ «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «منجوقدوزی/ پولکدوزی»، نمایشگاه هنر ایران.
منابع
- «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- اربابزاده بروجنی، الهه، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلق به کلیسای وانک اصفهان، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۸۷ش.
- «تاریخچهٔ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۳ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «راهنمای کامل پولکدوزی و انواع آن»، وبسایت ویراگستر معین، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- سیدصدر، سید ابوالقاسم، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، تهران، سیمای دانش، ۱۳۹۰ش.
- علوی دهکردی، سیده الهه، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، شهریور ماه ۱۳۹۷ش.
- «منجوقدوزی/ پولکدوزی»، نمایشگاه هنر ایران، تاریخ بازدید ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- یاوری، حسین، نساجی سنتی ایران، تهران، سورهٔ مهر، ۱۳۹۲ش.