بادغیس

بادغیس؛ ولایت کوهستانی با جاذبه‌های طبیعی در شمال‌غربی افغانستان.

بادغیس، از ولایت‌های کم‌برخوردار و معروف در شمال‌غربی افغانستان است. مردم بادغیس با سبک زندگی ساده و هماهنگ با طبیعت کوهستانی منطقه شناخته می‌شوند. بیشتر ساکنان این ولایت به کشاورزی و دامداری مشغولند و پسته‌کاری نیز نقش مهمی در معیشت آنان دارد. زندگی اجتماعی در این منطقه تحت تأثیر فرهنگ سنتی و ارزش‌های محلی شکل گرفته که مهمان‌نوازی یکی از جلوه‌های ممتماز این ارزش‌ها محسوب می‌شود. این منطقه که به‌عنوان زادگاه و پرورش شعر پارسی شناخته‌شود، همواره خاستگاه فرهنگ و ادب بوده است.

آثار تاریخی ارزشمند بادغیس مانند قلعه‌های باستانی، مساجد کهن و کاروانسراهای تاریخی، گواهی بر تمدنی دیرپا در این منطقه بوده که با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی، هویت فرهنگی خود را حفظ کرده است. هر بهار، گردشگران بسیاری برای تماشای زیبایی‌های افسانه‌ای این منطقه به دامنه‌های آن می‌آیند و از هوای پاک و مناظر بدیع آن لذت می‌برند.

نام‌گذاری بادغیس

بادغیس نامی با پیشینۀ کهن است که در متون باستانی به‌شکل «وائیتی گئس» ثبت شده و به‌عنوان دوازدهمین کوهی که در زمین سر برآورده، شناخته می‌شود. این واژه اوستایی در کتاب بندهش به‌صورت «وادگِس» یا «وادغِس» آمده و اشاره به کوهی در مرزهای منطقه بادغیسان دارد که سرزمینی پوشیده از جنگل‌های انبوه بوده است. یاقوت حموی این نام را مرتبط با وزش بادهای شدید دانسته و آن را «بادخیز» معنا کرده، هرچند این ریشه‌شناسی از نظر علمی تأیید نشده است. بخش دوم نام «گئس» در زبان اوستایی به‌معنای «گیس» بوده که نشان از پیوند این سرزمین با طبیعت و رویش گیاهان دارد. پژوهشگران این نام باستانی را گواهی بر قدمت و اهمیت تاریخی این منطقه از افغانستان و پیوند ارگانیک زندگی روزمرۀ انسان و طبعیت این ولایت می‌دانند. نام پیشین این منطقه «بی‌تاک» بوده است. واژۀ بادغیس در منابع مختلف به‌صورت: بادغیس، به ارمنی Watges یا Watages، به اوستایی Waitigaes ،Baoqes، در کتیبه داریوش (بی‌تاکسا)، بادغیش، بادقیش، بادقیس، باذغیس، بادغیث، باده‌غیس، واتغیس، وائیتی‌گئس، واتگیس، بادخیز، بادغیسیه، بادغیسات و بادخیزات نیز آمده است.

تاریخچه بادغیس

بادغیس از دوران باستان تاکنون در تاریخ منطقه نقش مهم داشته است. این سرزمین در دورۀ ساسانیان یکی از چهار مرزبان‌نشین خراسان بود. اسکندر مقدونی پس از تسلط بر ایرانشهر از هدیه‌هایی که از ایران به یونان برد، پستۀ بادغیس بود. سبک زندگی مردم بادغیس همواره با طبیعت کوهستانی و مراتع سرسبز آن درآمیخته بوده، به‌طوری که در دوره سامانیان به عنوان «خرمترین چراخوارهای خراسان» توصیف شده است.  

در طول تاریخ، بادغیس شاهد حکومت‌های مختلف از هپتالیان تا سامانیان و تیموریان بوده و هر دوره تأثیری ماندگار بر فرهنگ محلی گذاشته است. معماری خاص منطقه با خانه‌های گلی و زیرزمینی، کشاورزی مبتنی بر باغداری پسته و دامداری سنتی، از ویژگی‌های بارز سبک زندگی مردم این دیار بوده است. وجود جنگل‌های گستردۀ پسته که حمدالله مستوفی از آنها یاد کرده، نشان‌دهندۀ پیوند عمیق مردم با طبیعت است.  

با وجود تهاجمات مکرر از مغولان تا ازبکان، مردم بادغیس همواره روحیۀ مقاوم و استقلال‌طلب داشته‌اند. این منطقه که روزگاری دارای شهرهای آباد با جمعیت قابل توجه بود، در دوره‌های مختلف شاهد مهاجرت اقوام مختلف از جمله ابدالی‌های پشتون بوده است. امروزه نیز بادغیس با حفظ میراث فرهنگی غنی خود، آداب و رسوم کهن را در زندگی روزمره زنده نگه داشته است.

در بادغیس شهرهایی وجود داشته که اکنون نامی از آنها نیست و بعضی خرابه‌های آن تا کنون در دشت‌های آن به‌نظر می‌رسد. اگرچه شهرهای آن دوره، امروز همه از نقشه‌ها ناپدید شده و تعیین محل آنها و یا تطبیق آن اسامی با خرابه‌هایی که اکنون دیده می‌شود مشکل است. از جملۀ آنها می‌توان به شهر ارمن، بامئین، بوئن، دهستان، گنج رستاق، مروچاق، مرورود (بالامرغاب)، بشت، جبل‌الفضه، جدواها، کابرون، کابوون، کوغن‌آباد و کوفا اشاره کرد. بادغیس در گذشته جزو ولایت هرات بود و در دوران پادشاهی ظاهرشاه، در ۱۳۴۱ش به‌عنوان یک استان مستقل از ولایت هرات جدا شد.

جمعیت‌ بادغیس

بر اساس آمار ادارۀ ملی احصائیه و معلومات افغانستان در ١٣٩٩ش جمعیت ولایت بادغیس ٥۴٩٥٨٣ نفر، برآورد شده است. جمعیت این منطقه را بیشتر تاجیک‌‌ها، ایماق‌ها، ترکمن‌ها، پشتون‌ها و هزاره‌ها تشکیل می‌دهند؛ در این ولایت اقلیتی از ازبک‌ها و بلوچ‌ها نیز زندگی می‌کنند.

در ولسوالی آب‌کمری بادغیس، ۲۱ طایفۀ هزاره زندگی می‌کنند که عبارتند از دای‌زنگی، برنقری (بلنقری)، لاغری، زوری، تایمنی، بویک، بیگوجی (بیگ آجی)، ققه، قلمنی، قدی (خدی/خودی)، نوکدری (نکودری)، کوک‌دری، بازگیرها، خلیفه‌ها (سادات)، زیمات، سادات و سینی. طایفۀ دای‌زنگی بزرگ‌ترین طایفۀ هزاره در ولسوالی آب‌کمری است. از نظر مذهبی بیشتر ساکنین این ولایت سنی‌مذهب بوده و بقیه پیرو مذهب شیعه هستند. زبان رایج در بادغیس، فارسی دری و ترکمنی است.

۱۶ هزار و ۵۵۲ نفر از نفوس این ولایت شهر نشین هستند. پر نفوس‌ترین ولسوالی ولایت بادغیس ولسوالی مرغاب است که ۱۰۷ هزار و ۹۸۲ نفر نفوس دارد. ولایت بادغیس به‌ویژه شهر قلعه‌نو، مرکز کنونی این ولایت، پیوند تاریخی عمیقی با حضور و نقش‌آفرینی جمعیت هزاره‌ها دارد. بر اساس منابع تاریخی، «درویش‌علی خان هزاره»، بیگلربیگی هرات در عهد احمدشاه درانی، از رجال نامدار ارزگان بود که شهر قلعه‌نو را بنیان گذاشت. این شهر که تا امروز به‌عنوان مرکز ولایت پابرجا است، نشان‌دهندۀ تأثیرگذاری اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها در شکل‌دهی به ساختار جمعیتی و اداری منطقه است.

درویش‌علی خان هزاره نفوذ گسترده‌ای بر طوایف اویماق داشت و توانست وحدتی نسبی میان آنان ایجاد کند. اختلافات او با انزله خان، سردار هرات، به درگیری‌های نظامی انجامید که در نهایت با پیروزی هزاره‌ها همراه شد. بااین‌حال، فشارهای سیاسی موجب مهاجرت موقت او و همراهانش به مرو شد اما دلبستگی به وطن، آنان را به مناطق پیرامون هرات بازگرداند. پس از مذاکرات سیاسی، درویش‌علی خان بار دیگر به مقام بیگلربیگی هرات منصوب شد، هرچند اختلافات بعدی با مقامات محلی ادامه یافت.

موقعیت جغرافیایی بادغیس

ولایت بادغیس با مساحت ۲۳هزار کیلومتری از جمله ولایت‌های شمال‌غربی با مرکزیت قلعۀ‌ نو است. بادغیس از غرب با ولایت هرات، از شرق با ولایت فاریاب، از شمال با کشور ترکمنستان و از جنوب با ولایت غور، همسایه است.

بادغیس در دوران رونق خراسان، شامل ۳۰۰ روستا و ۸ شهر بنام‌های: دهستان، کالیون، جبل فضه، جبل سیم، کوغن‌آباد، جازوی، کابرون، بست و کوفه بوده که دهستان به‌عنوان بزرگ‌ترین شهر منطقه شناخته می‌شد. منابع تاریخی، کوغن‌آباد را مرکز حکومتی این ناحیه ذکر کرده‌ است.‌

جغرافی‌نویسان سده‌های سوم و چهارم هجری، بادغیس را منطقه‌ای روستانشین با اقتصاد مبتنی بر کشاورزی توصیف کرده‌اند. مراتع غنی این ناحیه همواره موجب تنش میان حکمرانان منطقه بوده، چنانکه در ۶۶۸ق میان براق چغتایی و آباقاخان ایلخانی بر سر این چراگاه‌ها جنگ درگرفت.‌

آب‌وهوای بادغیس

بادغیس از ولایات کوهستانی بوده و از نظر آب‌وهوا دارای مناطق نیمه‌خشکِ سرد با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است. مناطق غرب، جنوب و شرق این ولایت دارای آب‌وهوای مطلوب بوده و محلی مناسب برای زندگی محسوب می‌شود.

منابع آبی بادغیس

در کوهستان‌های بادغیس، گردنه‌های زیادی وجود دارد که ارتفاعات عمدۀ آن در مشرق قرار داشته و در دامنه‌های آن آب فراوانی یافت می‌شود. بادغیس دارای سه رود مهم به‌نام‌های «مرغاب»، «کوشک» و «قلعه» است. در کوهستان‌های آن دریاچه‌های کوچک دهستان، چکو، لامان، مقر، خارستان و باغک نیز دیده می‌شوند.

تقسیمات کشوری بادغیس

قلعه نو: مرکز ولایت بادغیس بر فراز تپه‌ای در شمال سفیدکوه قرار گرفته و در تقاطع جاده‌های تجاری قادس و کشک (که شاخه‌هایی از مسیر هرات-میمنه محسوب می‌شود) واقع شده است. این شهر دارای آب‌وهوای نیمه‌خشک سرد با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است و بارش‌های آن به‌طور عمده در فصل زمستان اتفاق می‌افتد.

جَوَند: به عنوان پهناورترین ولسوالی بادغیس، در جنوب شرق این ولایت واقع شده است. روستاهای آن در میان کوه‌های بلند و مناظر بدیع طبیعی قرار گرفته‌ است که با طبیعت بکر و آب‌وهوای مطبوع خود، چشم‌اندازهای خیره‌کننده‌ای را به نمایش می‌گذارند.

غورماچ: این ولسوالی شمالی با ترکمنستان هم‌مرز است و روستاهای متعددی مانند آبگرمک، ارزنک و خوشکی را شامل می‌شود. موقعیت جغرافیایی آن در مجاورت مرزهای بین‌المللی، ویژگی متمایزی به این منطقه بخشیده است.

مُقُر: در امتداد رودخانه‌ای کوهستانی قرار گرفته و از شمال به ترکمنستان محدود می‌شود. این ولسوالی با دارا بودن چشم‌اندازهای طبیعی کم‌نظیر، یکی از مناطق دیدنی بادغیس محسوب می‌شود.

قادِس: در جنوب بادغیس واقع شده و به‌دلیل آب‌وهوای معتدل و طبیعت سرسبز، از مناسب‌ترین مناطق این ولایت برای سکونت به شمار می‌رود. این ولسوالی از طریق بند سبزک با ولایت هرات مرتبط است.

بالامرغاب: واقع در شمال بادغیس، این ولسوالی مرزی با اقتصاد مبتنی بر دامداری و باغداری پسته شناخته می‌شود. همجواری با ترکمنستان و ولایت فاریاب، موقعیت خاصی به این منطقه بخشیده است.

آب‌کَمَری: این ولسوالی در جنوب غربی ولایت بادغیس از مناطق به‌صورت نسبی کوچک و کم‌جمعیت این ولایت به شمار می‌رود. بیشتر ساکنان آب‌کمری را قوم هزاره، اما از هزاره‌های اهل‌سنت تشکیل می‌دهد و زبان‌های رایج در این منطقه فارسی (دری) و پشتو است. مردم این منطقه با وجود چالش‌های بسیار، به زندگی سنتی و به فعالیت‌های کشاورزی و دامداری ادامه می‌دهند. در گویش محلی به کوه‌هایی با شیب بسیار تند، کَمَر می‌گویند و در آن منطقه کمرهای زیادی وجود دارد که از برخی، چشمه‌ها روان است. آب این چشمه‌ها به رود تبدیل شده و در فاصلۀ ۴۸ کیلومتری شمال قلعه‌نو (مرکز ولایت بادغیس) به آب‌شورا می‌ریزد. به‌همین دلیل، نام این السوالی را را هم آبکمری گذاشته‌اند.

بیش از ۸۰درصد جمعیت ولسوالی آبکمری را طوایف گوناگون هزارۀ حنفی‌مذهب تشکیل می‌دهند. شمار اندکی پشتون‌های طایفۀ مسکوانی نیز در این منطقه زندگی می‌کنند.

ساختار اجتماعی در بادغیس

ولایت بادغیس از جمله مناطق کم‌تراکم افغانستان محسوب می‌شود که به‌دلیل محرومیت از راه‌های ارتباطی مناسب و کمبود منابع آبی، توسعۀ اجتماعی و اقتصادی آن با محدودیت‌های جدی مواجه است. ساختار اجتماعی این منطقه به‌طور عمده متشکل از گروه‌های چند قومی به‌ویژه تاجیک‌ها و هزاره‌ها است که بخش اصلی جامعه را تشکیل می‌دهند، در حالی که اقلیت‌های ازبک، پشتون و ترکمن نیز در کنار آنان زندگی می‌کنند. این ترکیب قومی منجر به تنوع فرهنگی قابل توجهی در منطقه شده، اگرچه چالش‌های معیشتی ناشی از توسعه نیافتگی، بر تمامی گروه‌های ساکن تأثیر گذاشته است.

زندگی اجتماعی مردم بادغیس به‌طور عمده بر پایه کشاورزی دیم و دامداری سنتی استوار است که با توجه به شرایط جغرافیایی و اقلیمی منطقه، معیشت سخت و پرزحمتی را برای ساکنان به همراه دارد. علی‌رغم تنوع قومی، روابط اجتماعی در بادغیس به‌صورت عموم بر اساس همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری‌های محلی شکل گرفته است.

ازدواج و تشکل خانواده در بادغیس

خانواده در ولایت بادغیس از احترام ویژه برخوردار است و به‌همین دلیل ازدواج و تشکیل خانواده امر مقدس محسوب می‌شود. ولایت بادغیس همچون دیگر مناطق افغانستان، دارای آداب‌ورسوم خاصی در مراسم ازدواج است که ریشه در سنت‌های دیرین این دیار دارد. فرآیند ازدواج با «شیرینی» (مراسم خواستگاری) آغاز می‌شود که طی آن خانواده داماد با اهدای هدایا و شیرینی، موافقت خانواده عروس را جلب می‌کنند. سپس مراسم «نامزدی» یا «شیر نه خوره» برگزار می‌شود که در آن عروس و داماد به طور رسمی معرفی می‌گردند. «شب حنا» از مهم‌ترین بخش‌های پیش از عروسی است که با موسیقی، رقص و نقاشی دست‌های عروس با حنا همراه است. مراسم اصلی عروسی شامل «نکاح» (عقد شرعی) و جشن با حضور اقوام و دوستان بوده که با پوشیدن لباس‌های محلی و اجرای موسیقی سنتی همراه می‌شود. البته گزارش‌های متعددی در رسانه‌ها از خشونت‌های خانوادگی و ازدواج‌های اجباری در این ولایت وجود دارد که به‌طور عمده به‌دلیل فقر اقتصادی و سنت‌های ناپسند رخ می‌دهد.

اقتصاد و سرمایه‌های طبیعی بادغیس

1. ولایت بادغیس دارای اقتصادی متکی بر فعالیت‌های زراعتی (کشاورزی) و دامداری است که به شیوه‌های سنتی و با حداقل استفاده از فناوری‌های مدرن مدیریت می‌شود. محصولات عمدۀ زراعتی منطقه شامل گندم، جو، ذرت، نخود، زیره، کنجد و انواع ملون‌ها می‌شود که این ولایت را به‌عنوان یکی از انبارهای غلۀ خراسان و غرب افغانستان مشهور ساخته است.

2. در بخش دامداری، پرورش گوسفندان نژاد قره‌قل از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده که منجر به صادرات سالانه گوشت، پوست، پشم و فرآورده‌های لبنی به سایر نقاط کشور و خارج از مرزها می‌شود. صنایع دستی به‌ویژه قالی‌بافی که به‌صورت معمول توسط زنان در محیط خانگی انجام می‌شود، از دیگر ارکان اقتصادی این منطقه محسوب می‌شود.

3. قالی‌های بادغیس که در دهه ۱۳۵۰ش در نمایشگاه‌های بین‌المللی فلادلفیا و توکیو موفق به کسب رتبه‌های برتر شده بودند، همچنان از شهرت جهانی برخوردارند. شرکت قالی‌بافی بادغیس که تا ۱۳۷۱ش در کابل فعالیت داشت، به‌دلیل ناامنی‌های ناشی از جنگ‌های داخلی به سمرقند انتقال یافت.‌

4. پسته‌کاری به‌عنوان یکی از منابع اصلی درآمد در بادغیس، با بیش از ۹۵ هزار هکتار جنگل طبیعی، بزرگ‌ترین رویشگاه پسته در افغانستان محسوب می‌شود. اما عدم توجه کافی مسئولان به حفظ و توسعۀ این ثروت ملی و استفادۀ نادرست از درختان پسته به‌عنوان سوخت زمستانی توسط ساکنان محلی، آیندۀ این منبع اقتصادی ارزشمند را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. فقدان پروژه‌های دولتی برای تکثیر و توسعه باغات پسته نیز از دیگر عوامل محدودکننده در بهره‌برداری بهینه از این ظرفیت اقتصادی است.‌

5. برخی منابع به وجود چند سرمایه طبیعی از جمله معدن طلا، در ولسوالی آب‌کمری ولایت بادغیس اشاره کرده‌اند. معادن گچ و چونه (آهک) نیز به‌صورت پراکنده در نقاطی از ولسوالی آب‌کمری این ولایت وجود دارد که مردم به‌صورت سنتی از آن‌ها استفاده می‌کنند. معدن سنگ و ریگ که در بخش پایین ولسوالی آب‌کمری قرار دارد، مورد استفادۀ یک شرکت ساختمانی است.

فرهنگ و رسانه

تا ۳/۳۱/ ۱۴۰۱، یک تلویزیون محلی و همچنین شش رسانۀ صوتی در ولایت بادغیس فعالیت دارند. مسئولان شماری از رسانه‌ها معتقدند که پس از سقوط نظام جمهوری در کشور، بحران اقتصادی رسانه‌های بادغیس را نیز در وضعیت بد اقتصادی قرار داده است.

آموزش و تحصیلات عالی

بر اساس آمار ارائه شده، امروزه در بادغیس، ۶۵هزار دانش‌آموز مشغول تحصیل‌ هستند، اما وضعیت آموزش در بادغیس با مشکلات زیادی از جمله کمبود معلمان باتجربه، کتب درسی و مکان مناسب، رو به رو است. در ۱۳۸۹ش گشایش مؤسسۀ تحصیلات عالی دولتی در بادغیس، موجب خوشحالی ساکنان این ولایت شد. در ۱۳۹۳ش نیز دو مؤسسۀ تحصیلات عالی خصوصی در این ولایت تأسیس شد.

مناسبت‌های ملی و فرهنگی در بادغیس

مناسبت‌های همچون جشن عید نوروز و مناسبت‌های فرهنگی مانند عید فطر و عید قربان و دیگر اعیاد اسلامی در بادغیس به تبع فرهنگ ملی و مذهبی در سراسر کشور برگزار می‌شود و با توجه جغرافیای خاص و ساختار اجتماعی با ویژگی‌های مخصوص همراه است. در این میان جشن نوروز در این ولایت از اهمیت خاص برخوردار است. در بادغیس، نوروز به‌عنوان نماد زایش طبیعت و آغاز سال نو با شور و شکوه خاصی برگزار می‌شود. با فرارسیدن بهار، مردم این ولایت به دشت‌های سرسبز و مناطق خوش آب‌وهوا مانند فارم شکوفان در غرب قلعه‌نو و ولسوالی قادس روی می‌آورند تا این جشن باستانی را در کنار خانواده و دوستان گرامی بدارند. آنان با بردن مواد غذایی و وسایل تفریحی، روزهای نخست سال را در طبیعت بکر بادغیس با شادی و سرور سپری می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های نوروزی در این منطقه، برگزاری جشن میله نوروز در پسته‌زارهای معروف بادغیس است که هزاران نفر از مردم محلی و مهمانان ولایت‌های مجاور در آن شرکت می‌کنند. این جشن علاوه‌بر آداب عمومی نوروز، با سنت‌های خاص محلی همراه است که از جمله می‌توان به مسابقات پهلوانی و کشتی‌گیری، اسب‌دوانی و دیگر بازی‌های بومی اشاره کرد. جنگل‌زارهای پسته‌لیق بادغیس که از جاذبه‌های طبیعی این منطقه محسوب می‌شوند، در ایام نوروز پذیرای گردشگران بسیاری است که برای تماشای این مراسم سنتی و شرکت در شادی‌های جمعی به این دیار می‌آیند. این آیین‌های کهن نه تنها موجب پاسداشت فرهنگ اصیل نوروزی می‌شوند، بلکه پیوند عمیق مردم بادغیس با طبیعت و سنت‌های نیاکان خود را به نمایش می‌گذارند.

صنایع دستی بادغیس

ولایت بادغیس با پیشینه‌ای غنی در صنایع دستی، میزبان هنرهای اصیلی چون گلدوزی، موره‌دوزی، قرص‌دوزی، چرمه‌دوزی، بافت فرش و گلیم، سفال‌گری و تولید پوشاک محلی است که توسط بانوان هنرمند این دیار با مهارت و ظرافت خلق می‌شود. هم‌اکنون حدود یک هزار و ۱۶۶ زن در این ولایت به فعالیت در بخش صنایع دستی و امور تجاری مشغولند و از این طریق امرار معاش می‌کنند. با این حال، این صنایع ارزشمند با چالش‌های جدی از جمله کاهش تولید، کمبود مواد اولیه، نبود بازار فروش مناسب و ضعف حمایت‌های دولتی مواجه شده‌ است.

آهنگران این ولایت نیز که بیشتر اشیای آهنی مانند تبر، تیشه، داس، بخاری، بیل، کارد، چاقو و دیگر لوازم زندگی ضروری تولید می‌کنند، صنایع دستی این ولایت را تا هنوز زنده نگه‌داشته‌اند اما در سال‌های اخیر ورود اجناس مشابه صنتعی، بازار این نوع صنایع دستی محلی را کم‌رونق کرده است.

جاذبه‌های گردشگری بادغیس

الف) آثار تاریخی

بادغیس گنجینه‌ای از آثار تاریخی و باستانی را در خود جای داده که میراثی گرانبها از تمدن خراسان بزرگ محسوب می‌شود. این آثار ارزشمند علاوه‌بر اینکه هویت فرهنگی این منطقه را شکل می‌دهند به‌عنوان سرمایه‌های ملی، شناسنامه‌ای غنی از پیشینۀ تاریخی افغانستان به شمار می‌رود.

در فاصلۀ حدود ۷۰ کیلومتری غرب شهر قلعۀ‌ نو، حصار مشهوری به‌نام «قلعۀ نریمان» وجود دارد که دارای بناها و ساختمان‌های قدیمی و حیرت‌انگیز است. برخی از نویسندگان افغانستان از آن با عنوان قلعۀ کالیون یاد کرده‌اند. دیگر آثار تاریخی این منطقه شامل قلعه فیوار (پیوار)، قلعه‌ نو، قلعه موری‌چاق (مروچاق)، مدرسه شاه مشهد، مسجد چوبی قلعه‌نو، خانه‌های بودائیان، لنگر امیر غیاث‌الدین، کاروان‌سرای چهل دختران، پُل کهنه مرغاب، خواجه مراد، چشمه گل‌شاه و قلعه شاه غیاث‌الدین می‌شود که همگی مربوط به دوره‌های قدیم هستند.  

این اثر باستانی هرساله پذیرای مسافران داخلی و خارجی است. افزون بر آن، آثار دیگری در روستاهای دهستان، چلانک‌های خُرد و کلان و سینه اردوی السوالی آبکمری این ولایت وجود دارد. این آثار تاریخی علاوه‌بر اینکه هویت فرهنگی منطقه را حفظ کرده‌ است، با جذب گردشگران به تقویت اقتصاد محلی و انتقال میراث تاریخی به نسل‌های آینده کمک می‌کند. به نظر کارشناسان آشنایی با این بناها به‌عنوان نمادهای مقاومت و اصالت فرهنگی، باعث تقویت وحدت ملی و انسجام اجتماعی در میان مردم منطقه می‌شود. 

ب) جاذبه‌های طبیعی  

منطقۀ بادغیس از چشم‌اندازهای طبیعی بی‌نظیری برخوردار است که از جمله آنها می‌توان به بند سبزک، درۀ سبزک، آب ایستادۀ آب پوده، درۀ جوند، رودخانۀ خروشان مرغاب، بند زرمست، قرقیطو، تگاب اسماعیل، بند خواجه ابدال، چشمه‌های فراوان و کوتل (گردنه) یخک اشاره کرد. این مناطق در فصل بهار پذیرای گردشگران زیادی از بادغیس و مناطق همجوار است که برای تفریح و لذت بردن از طبیعت به این دشت‌ها و کوه‌پایه‌ها می‌آیند.  

این جاذبه‌های طبیعی علاوه‌بر ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای جوامع محلی، به حفظ سنت‌های گردهمایی و تفریح جمعی کمک کرده‌اند. حضور مردم در این مکان‌ها نه‌تنها باعث تقویت پیوندهای اجتماعی می‌شود، بلکه زمینه‌ساز انتقال آداب و رسوم و فرهنگ محلی از نسلی به نسل دیگر است.

ج) فعالیت‌های کشاورزی و دامداری

فعالیت‌های کشاورزی و دامداری که بخشی از زندگی روزمرۀ ساکنان این ولایت را تشکیل می‌دهد، فرصتی استثنایی برای آشنایی با شیوه‌های سنتی کشاورزی و تولید محصولات محلی مانند پسته‌های مرغوب این منطقه فراهم می‌کند. اگرچه مناطق مختلف این ولایت فاقد امکانات گردشگری پیشرفته است، اما همین سادگی و اصالت، بخشی از جذابیت‌های آن محسوب می‌شود که می‌تواند برای گردشگران به دنبال تجربه‌های متفاوت و اصیل‌اند، بسیار ارزشمند باشد.

د) جنگل‌های پستۀ لیق

پسته‌زار بادغیس بزرگترین جنگل پسته در افغانستان بوده که بیشتر از ۹۵هزار هکتار زمین را پوشانیده است. این پسته‌زار خودرو یکی از جاذبه‌های گردشگری و محل تفریحی در فصل بهار محسوب می‌شود. همچنین چیدن پسته در ولایت بادغیس با برنامه‌های اجتماعی و فرهنگی از جمله جشن و شادی همراه است که به گویش محلی به «شکستن شول پشته» شناخته می‌شود. از نظر تاریخی ساکنان دژِ کالیون‌/ کالون‌ در هفت‌فرسنگی‌ مرکز ولایت‌ بادغیس‌ به مدت‌ یک‌سال‌ در ۶۱۹ق باخوردن‌ گوشت‌ نمکسود و پسته‌ در برابر مغولان‌ پایداری‌ کردند.

ه) زیارت‌گاه‌ها

در این منطقه، زیارتگاه‌های متعددی همچون امامزاده اصغر، خواجه عبدال در کوهستان لامان و خواجه ابوالقاسم در ده خارستان قرار دارند که از اهمیت مذهبی و فرهنگی ویژه‌ای برخوردارند. حضور مستمر زائران در این مکان‌ها، موجب تقویت پیوندهای اجتماعی و انتقال ارزش‌های دینی و فرهنگی به نسل‌های بعد می‌شود.

دلبستگی امیر سامانی به بادغیس و شعر رودکی

جاذبه‌های طبیعی به‌ویژه فصل بهار بادغیس زیبایی افسانه‌ای و شگفت‌انگیزی دارد که نظیر آن را در افغانستان کمتر می‌توان دید. این ویژگی در تاریخ این سرزمین باعث رخ‌دادهای ماندگار اجتماعی، فرهنگی و ادبی شده و نام بادغیس را به فرهنگ خراسان بزرگ پیوند زده است. در یکی از این رخ‌دادها، «امیر نصر بن محمد سامانی» چنان مجذوب طبیعت بکر و زیبایی‌های خیره‌کنندۀ بادغیس شد که با وجود مقام سلطنتی‌اش، چهار سال تمام در این منطقه ماند و نمی‌توانست از آن دل بکند. درباریان که نگران امور حکومتی بودند، از رودکی شاعر بزرگ دربار خواستند تا با هنر خود شاه را به بازگشت به بخارا ترغیب کند. رودکی با سرودن آن قصیدۀ مشهور و ماندگار، تصویری زنده از زیبایی‌های بخارا را در ذهن امیر زنده کرد و باعث شد وی از جاذبه‌های بادغیس دل بکند:  

بوی جوی مولیان آید همی		یاد یار مهربان آید همی
ریگ آمو و درشتی راه او		زیر پایم پرنیان آید همی
آب جیحون با چنین پهناوری		خنگ ما را تا میان آید همی
ای بخارا شاد باش و شاد زی		میر زی تو شادمان آید همی
میر سرو است و بخارا بوستان		سرو سوی بوستان آید همی
میر ماه است و بخارا آسمان		ماه سوی آسمان آید همی

زیر ساخت‌های بادغیس

1. ترابری: بادغیس به‌لحاظ زیرساخت از ولایات کم‌برخوردار افغانستان است. نبود سرک معیاری (جاده) و انرژی برق، خرابی شاهراه هرات-بادغیس، نیمه‌تمام‌ماندن جاده افغانستان-لامان-قیصار، همگی موجب شده است که مبادلات تجاری ادغیس در پایین‌ترین سطح باشد. با رسیدن فصل زمستان و بارش برف، حمل‌ونقل زمینی با مشکلات زیاد رو به رو می‌شود.
2. بهداشت و سلامت: مشکل کم‌بود آب آشامیدنی سالم در بادغیس، سابقۀ طولانی دارد. اکنون حدود ۸۰ درصد باشند‌گان بادغیس، با کم‌بود آب آشامیدنی سالم روبرو‌ هستند. در ولایت بادغیس ۴۷مرکز صحی ایجاد شده است. ۲۰مرکز صحی در ساختمان‌های اجاره‌ای خدمات ارائه می‌کنند
3. امکانات ورزشی و رفاهی: ولایت بادغیس، ورزشگاه ندارد و فعالیت ورزشی در این ولایت با چالش‌های بسیار رو به رو است.

مشاهیر بادغیس

منصور استاذسیس، حنظلۀ بادغیسی، فضل‌احمد پیمان، سمنبو بادغیسی، درویش‌ علی‌خان هزاره (حاکم هرات و مؤسس شهر قلعه‌نو)، از چهره‌های نامی و تاریخی ولایت بادغیس هستند.

منابع

• آتش، عبدالملک، «کمک‌های ملیونی؛ مراکز صحی غیر معیاری»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: 1 دلو 1397ش.
• «آشفته‌‌بازار نهادهای تحصیلات عالی در بادغیس»، وب‌سایت روزنامه هشت صبح، تاریخ درج مطلب: 29 عقرب 1398ش.
• «برخی آهنگران در بادغیس: واردات کالاهای مشابه تولیدات داخلی به کشور ممنوع شود»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: 29 سپتامبر 2024م.
• ابن‌حوقل، صورة الارض: سفرنامه ابن حوقل، تهران: انتشارات امیر کبیر، 1363ش.
• ابریشمی‌، محمدحسن، پسته ایران، تهران، نشردانشگاهی، 1373ش‌،
• اخلاقی، ابراهیم، «ولایت بادغیس»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1395ش.
• «از فریاد تا ناامیدی؛ مثلث ناتمام نیازهای اساسی بادغیسی‌ها»، وب‌سایت روزنامه ماندگار، درج مطلب: 14 میزان 1395ش.
• اعتمادالسلطنه، محمدخان، مرآت ‌البدان، تهران، دانشگاه تهران، 1367ش.
• انجمن دایرة‌المعارف آریانا، قاموس جغرافیای افغانستان، کابل، انجمن دایرة‌المعارف آریانا، 1335ش.
• انصاری، سلطان‌محمد، جغرافیای عمومی ولایات افغانستان، کابل، سرو سعادت، 1394ش.
• ایراندوست، محسن، «ولایت بادغیس افغانستان، از گذشته تا امروز» خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 2 تیر 1400ش.
• «بحران کمبود آب آشامیدنی در بادغیس»، پایگاه خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: 8 آپریل 2022م.
• بغدادی، عبدالمؤمن، مراصد الاطلاع، به‌کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، 1373ق.
• «بی‌بازاری صنایع دستی زنان در بادغیس»، وب‌سایت خامه‌پریس، تاریخ درج مطلب: 6 مرداد 1404ش.
• «پستـه‌زار بـادغیس غارت شـد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1395ش.
• «پسته لیق بادغیس سرسبز و طروات خاص خود را نمایان می‌کند»، وب‌سایت وطن 24، تاریخ درج مطلب: 6 مارس 2023م.
• جعفری، حمید، «معرفی ولایت بادغیس افغانستان»، وب‌سایت دانشجویان افغانستان (هم‌صنفی)، تاریخ درج مطلب: 19 خرداد 1389ش.
• حقیار، فرهاد، «وضعیت بـد زنـان در بادغیس»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1395ش.
• دانشنامه جهان اسلام، تهران، بیناد دائره المعارف اسلامی، 1375ش.
• «در بادغیس شیعه و سنی عزادار حسینی هستند»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب، 1399ش.
• «سرزمینی که شعر فارسی در آن متولد شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 فروردین 1402ش.
• «سفر به ولایت زیبای «بادغیس» ؛ دیار محبوب پادشاه سامانی + تصاویر»، وب‌سایت آی فیلم، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1398ش.
• شریعتی سحر، حفیظ الله، «درویش‌علی خان هزارۀ بادغیسی والی هرات»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1404ش.
• «ظواهر معدنی ولایت بادغیس»، وب‌سایت وزارت زراعت و پترولیم، تاریخ بازدید: 28 آگست 2022م.
• «عدالت طالبانی در بادغیس؛ از میان 30 کرسی، تنها چهار کرسی کم‌صلاحیت به طالبان غیر پشتون رسیده است»، وب‌سایت روزنامه هشت صبح، تاریخ انتشار: 22 جوزا 1401ش.
• غبار، غلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، دی‌جیتال‌سازی و تنظیم: محسن، 1391ش.
• فیاض، محمد‌حسین، «آب‌کمری»، در دانشنامه هزاره، کابل، بنیاد دانشنامه، 1399ش.
• «گزارش تصویری از میله نوروزی  در پسته‌لیق بادغیس»، وب‌سایت وطن 24، تاریخ درج مطلب: 18 مارس 2023م.
• «معرفی ولایت بادغیس-سرزمین حنظله»، وب‌سایت حنظلۀ بادغیسی، تاریخ درج مطلب: 13 خرداد 1388ش.
• «معرفی ولایت بادغیس»، خرگزاری شاهد، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1399ش.
• ن.ن امبر سز، چپملویل، تاریخ زمین‌لرزه‌های ایران، ترجمه ابوالحسن رده، تهران،آگاه، 1370ش.
• «نوروز، سنتی کهن و فراموش نشدنی برای مردم غرب و جنوب غرب کشور»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۶ش.
• «وضعیت بحرانی رسانه‌ها در ولایت بادغیس»، شبکۀ خبری طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: 31 جوزا 1401ش.
• وفا، عبدالکریم، «نبود استادیوم ورزشی، زخمی بزرگ بر بدن ورزشکاران ولایت بادغیس»، وب‌سایت خبر، مهم‌ترین خبرهای حوزۀ غرب، تاریخ درج مطلب: 7 اسد 1398ش.
• یاقوت حموی، معجم الادباء، بیروت، دارالکتب‌ العلمیه، 1376ق.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق، البلدان، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356ش.