خلیج فارس

خلیج فارس؛ آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.

تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس

تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس

خلیج فارس، پهنه‌ای آبی در خاورمیانه و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند، و از غرب به دهانهٔ اروندرود می‌پیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشه‌های معتبر تاریخی و دستورالعمل‌های سازمان ملل متحد، همواره خلیج فارس (یا معادل‌های آن) بوده است. خلیج فارس به‌دلیل دربرداشتن بخش عمده‌ای از ذخایر شناخته‌شدهٔ نفت و گاز جهان، از اهمیت حیاتیِ ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد.

معرفی

موقعیت جغرافیایی

خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود.

حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأس‌المسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است. طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریض‌ترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است. خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ واقع شده است.

تمام ضلع شمالی خلیج فارس در اختیار سواحل ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال‌غربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج پوشیده از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی صید مروارید تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی در آن زندگی می‌کنند.

جزایر

جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از کیش، قشم، تنب بزرگ، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارک، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، تنب کوچک، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.

کشورهای حاشیه

اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنۀ آبی است که در این میان، ایران طولانی‌ترین خط ساحلی را دارد. با وجود آن‌که عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین اطلاق می‌شود.

پیشینه

زمین‌شناسان معتقدند پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد و شکل‌گیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیت‌های آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است. مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.

حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج‌فارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورهٔ اشکانیان، به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.

در صدر اسلام، تمامی خلیج‌فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. پس از آن، دیلمیان نخستین سلسله ایرانی بودند که بر کل خلیج مسلط شدند و پس از آنان سلجوقیان و اتابکان فارس بر منطقه چیره شدند. در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما در دوره صفوی، شاه‌عباس بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت. نادرشاه افشار نیز با بیرون‌راندن افغانستانی‌ها و کریم‌خان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج‌فارس تسلط یافتند.

قدمت نام خلیج فارس

نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده

نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش ترسیم شده است.

آثار برجای مانده از یونانیان، قدیم‌ترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرس‌پولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کرده‌اند. در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است. با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون «دریای پارس»، «خلیج فارس»، «سینوس پرسیکوس»، «بحرالفارس»، «ماره پرسیکوس» و «پرشین گلف» استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم «خلیج فارس» یا «دریای فارس» دلالت دارند.

در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت ایران طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.سازمان ملل متحد نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سال‌های ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را به‌عنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بین‌المللی به رسمیت شناخته و تأیید کرده است و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای همه کشورها الزامی شده است.

تحریف نام خلیج فارس

تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»

تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»

نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم بحرین و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دهۀ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایه خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان«Golden Bulbs at Arabic Gulf» (حباب طلایی: مستندی درباره خلیج عربی) در لندن منتشر شد. این کتاب باعث رواج گسترده نام خلیج عربی شد و زمینه‌ساز تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد. همچنین برخی کشورهای عرب‌زبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی با تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر سه‌گانه خلیج فارس، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.

پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.

اهمیت خلیج فارس

توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه

توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران

خلیج‌فارس بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به‌هم پیوند می‌دهد.

1. اهمیت اقتصادی: خلیج فارس، به‌عنوان اصلی‌ترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشت‌ساز در اقتصاد جهانی ایفا می‌کند. این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است. خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است. خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ آن جمله: استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.
2. اهمیت نظامی-راهبردی: وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد. از دلایل راهبردیِ مهم خلیج‌فارس، وجود تنگه هرمز است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود. خلیج فارس، محور اصلی ارتباطات بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و به‌عنوان مهم‌ترین کانون راهبردی در خاورمیانه، سه قاره را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این آبراه همچنین بخشی از شبکه ارتباطی جهانی را شکل می‌دهد که دریای مدیترانه، دریای سرخ، اقیانوس هند، اقیانوس آرام و اقیانوس اطلس را به هم متصل می‌کند.
3. اهمیت تاریخی و فرهنگی: اهمیت تاریخی خلیج فارس از آن روست که به عنوان خاستگاه تمدن‌هایی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی شناخته می‌شود. از جنبه فرهنگی نیز، این منطقه با میزبانی و تعامل ملیت‌های گوناگون، نقشی برجسته در تبادل فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها ایفا کرده است. همچنین منطقه خلیج فارس، کانون ظهور و گسترش دین اسلام بوده است و اندیشه اسلامی از این نقطه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. خلیج فارس در قلب جهان اسلام جای دارد و فاصله آن تا کرانه‌های شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.

بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت خلیج فارس

جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری خلیج فارس: شورای همکاری خلیج فارس پس از شروع جنگ ایران و عراق با حضور شش کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م بدون حضور ایران و عراق تشکیل شد. کشورهای عضو، ضمن حمایت از عراق، سعی داشتند جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کنند. با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دورهٔ جدیدی در روابط منطقه‌ای آغاز شد.

جنگ خلیج فارس: این جنگ که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگ‌ترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد. نام‌گذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داده است. صدام حسین با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان به کویت حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط سازمان ملل، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد. اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطه‌عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهه‌های آینده دانسته‌اند.

جنگ عراق و آمریکا: پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ائتلافی به رهبری آمریکا و بریتانیا با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت عراق از تروریسم و در اختیار داشتن سلاح‌های کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت صدام حسین انجامید.

اختلافات ارضی ایران و امارات متحده عربی: پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سه‌گانه خلیج فارس قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد.

حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس: آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاه‌های نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاه‌ها در درگیری‌های نظامی منطقه‌ای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کرده‌اند. در درگیری‌های گذشته مانند عملیات وعده صادق ۱ و ۲ و جنگ دوازده روزه، نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاه‌ها در مقابله با موشک‌ها، پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای فردو، هدف قرار داده بود.

پس از این که آمریکا به‌همراه اسرائیل جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی محدودیتی قائل نشد و در جنگ رمضان پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد و مدیریت تنگه هرمز را به دست گرفت. این اقدام بر بازار انرژی جهان از جمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و آسیای نوظهور و کشورهای حاشیه خلیج فارس تأثیر گسترده داشت. مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی نظارت مستقیم داشته باشد. در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان راه‌اندازی شده که به ارائه آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.

روز ملی خلیج فارس

در سده شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امام‌قلی‌خان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند. به پاس این پیروزی از سال ۱۳۸۴ش دهم اردیبهشت به‌عنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.

منابع

• «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• اشرفی، مرتضی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه (س)، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• باقری، علی‌اکبر، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، معرفت، شماره ۱۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
• «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
• «بی‌بی‌سی: موسسه "نشنال جئوگرافیک" نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۸۳ش.
• «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• تارخ، حمید، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آگوست ۲۰۲۰م.
• ثواقب، جهانبخش، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، تاریخ روابط خارجی، شمارۀ ۵۱، تابستان ۱۳۹۱ش.
• «چرا امروز ۱۰ اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «"خلیج پارس" نامی به وسعت تاریخ/ نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
• «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
• «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
• «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• طایر، محمد، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، علوم و فنون نظامی، شمارۀ ۲۷، بهار ۱۳۹۳ش.
• «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
• کشاورز، محمد، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
• «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، ۱۳۸۵ش.

• گرامی، بهرام، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبان‌ها انداخت؟»، بخارا، شمارۀ ۲۱، آذر و دی ۱۳۹۶ش.
• عظیم‌نیا، وحید، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
• مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به پیشینهٔ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
• «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۳ش.
• «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، تین‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۳ش.