شیعیان افغانستان

شیعیان افغانستان؛ بخشی از جامعۀ مسلمان افغانستان که به آموزه‌های مذهب شیعه، باور دارند.

شیعیان افغانستان، گروهی از مسلمانان هستند که به جانشینی بلافصل امام علی پس از پیامبر اکرم باور دارند و اسلام را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقۀ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم می‌شوند.

پیشینیه

دربارۀ گسترش تشیع در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است:

• دوران خلافت امام علی: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد. این فرمان‌نامه تا قرن‌ها در آن خاندان نگهداری می‌شد. پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.
• دوران ایلخانان مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش غازان‌خان، اولجایتو و ابوسعید به تشیع، در افغانستان گسترش یافت.
• دوران صفویه: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران شاه‌عباس صفوی رخ داده است.

جمعیت‌شناسی

در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهل‌سنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» می‌گویند. بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند. اکثریت شیعیان افغانستان را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. قزلباش‌ها، سادات، تاجیک‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها و پشتون‌ها از دیگر اقوام شیعه هستند. بیشتر شیعیان به زبان فارسی دری سخن می‌گویند.

امامیه یا شیعیان دوازده‌امامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل می‌دهند و به امامت دوازده امام معتقدند. آنان در تمام نقاط افغانستان پراکنده‌اند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات دایکندی، بامیان، کابل، بلخ، هرات، میدان وردک، غزنی و قندهار است. اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات بدخشان، بغلان، کابل، پروان، بامیان، سمنگان و زابل زندگی می‌کنند.

فرهنگ

فرهنگ شيعيان افغانستان برگرفته از آموزه‌های اسلام است. آنها خود را پای‌بند به باورها و ارزش‌های اسلامی می‌دانند.

• جشن‌ها: شیعیان، جشن‌های مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشن‌های ملی مانند نوروز و چهارشنبه‌سوری را به‌صورت مشترک با اهل‌سنت برگزار می‌کنند.
• سوگواری‌ها: در عاشورا، اربعین حسینی و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار می‌کنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده می‌شود.
• زیارتگاه‌ها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه‌ مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم، روضهٔ سخی در مزارشریف و زیارت سخی در کابل.
• پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است. لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است كه سر، بازوان و كمرشان را مي‌پوشاند.
• رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیت‌های علمی، فرهنگی و رسانه‌ای داشتند و شبکه‌های تلویزیونی و نشریات متعددی راه‌اندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیت‌ها کمرنگ شده است.

عزاداری در عاشورا

مراسم عزاداری در روز عاشورا یکی از سنت‌های کهن مذهبی و اجتماعی شیعیان در افغانستان است. این آیین با حفظ درون‌مایه سوگواری، همواره با تحولات سیاسی و فرهنگی کشور، تغییر کرده است. در دوره‌های سخت‌گیری علیه شیعیان، این مراسم در زیرزمین‌ها برگزار می‌شد؛ اما در دوران ظاهرشاه، روز عاشورا تعطیل رسمی اعلام شد و در دورهٔ جمهوری اسلامی، این مراسم حتی در ارگ ریاست‌جمهوری نیز برپا گردید. امروزه این مراسم از تکایا، مساجد و حسینیه‌ها به کوچه‌ها، خیابان‌ها و میدان‌های شهر منتقل شده است. روز عاشورا در تقویم افغانستان تعطیل رسمی بود، اما با حاکمیت دوبارهٔ طالبان، از تقویم رسمی حذف شد.

در روز عاشورا، نمادهای عاشورایی مانند پرچم‌ها و نوشته‌ها در کوچه‌ها و خیابان‌ها نصب می‌شود و صدای نوحه‌خوانی از همه جا به گوش می‌رسد. عزاداران در دسته‌های عزا با لباس سیاه و سربندهایی با شعار یا نام ائمه، به خیابان‌ها می‌آیند و به‌سوی مکان‌های مقدس حرکت می‌کنند و به سينه‌زنی و نوحه‌خوانی مي‌پردازند. برخی از خودروها نیز مجهز به سیستم صوتی برای پخش روضه و نوحه هستند.

نذری‌دادن از آداب قدیمی عاشورا است که در آن طبقات مختلف اجتماعی و حتی اهل‌سنت شرکت می‌کنند. گاهی اهالی یک مسجد و حسینیه، نذورات خود را جمع‌آوری می‌کنند تا در روز عاشورا به‌صورت دسته‌جمعی از عزاداران پذیرایی شود. در سال‌های اخیر، دایرکردن سقاخانه‌ها نیز برای توزیع آب و نوشیدنی میان عزاداران، رواج یافته است. ختم قرآن یکی دیگر از آداب روز عاشورا است که مورد توجه اهل‌سنت نیز قرار دارد. در دورهٔ جمهوری اسلامی، اهدای خون در روز عاشورا به پویش سراسری با نام بانک خون امام حسین تبدیل شد و رئیس‌جمهور و شخصیت‌های سیاسی و دینی با اهدای خون، مردم را به این کار تشویق می‌کردند.

از سال ۱۳۸۰ش، اهل‌سنت به‌صورت گسترده در مراسم عاشورا شرکت کردند که در تاریخ افغانستان بی‌سابقه است. این الگوی وحدت شیعه و سنی به کم‌رنگ‌شدن شکاف‌های اجتماعی و ایجاد حس مشترک ملی کمک می‌کرد و شکوه این آیین، موجب نشاط مذهبی و اعتمادبه‌نفس شیعیان می‌شد.

این مراسم البته با چالش‌هایی نیز روبرو بوده است؛ در عاشورای سال ۱۳۹۰ش، سه انفجار تروریستی در کابل، مزارشریف و قندهار، ۷۸ کشته و بیش از ۱۵۰ زخمی بر جای گذاشت که مسئولیت آن را گروه جنگوی (مستقر در پاکستان) بر عهده گرفت. در عاشورای سال ۱۳۹۵ش نیز انفجار بمب در مسیر کاروان عزاداران در شهر بلخ، ۱۵ کشته و بیش از ۳۰ زخمی بر جای گذاشت. همچنین قمه‌زنی در سال‌های گذشته در برخی دسته‌های عزاداری در کابل دیده شد، اما با توصیهٔ علما و مسئولان، جای خود را به اهدای خون داد.

گرامیداشت اربعین حسینی

شیعیان افغانستان روز بیستم ماه صفر را که مقارن با اربعین شهادت امام حسین است با برنامه‌هایی چون ختم قرآن، عزاداری، سینه‌زنی و پذیرایی با نذری، گرامی می‌دارند. مراسم اربعین حسینی در افغانستان پیشینه‌ای دیرینه دارد و به دوران گسترش تشیع در مناطق هزاره‌نشین بازمی‌گردد و به‌عنوان یکی از ارکان سبک زندگی مذهبی شیعیان، همواره پابرجا مانده است. اربعین در افغانستان حتی شمار قابل‌توجهی از اهل‌سنت را که امام حسین را رهبر آزادمردان می‌دانند، جذب کرده است. امروزه این مراسم در قالب گردهمایی‌های گسترده در مساجد و تکایا، همراه با نوحه‌خوانی و سینه‌زنی برگزار می‌شود.

افغانستانی‌ها پس از اتباع عراق و ایران، سومین جامعه بزرگ حاضر در پیاده‌روی اربعین هستند. مهاجران مقیم ایران، افغانستانی‌های ساکن کشورهای غربی، و زائرانی از دورافتاده‌ترین نقاط افغانستان در مراسم پیاده‌روی اربعین در عراق مشارکت می‌کنند. نخستین زائران افغانستانی در ۱۳۹۴ش به این کاروان پیوستند. از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ش، بیش از ۳۵ هزار نفر از افغانستان در این آیین شرکت کردند. در ۱۳۹۸ش، حدود ۵۰ هزار زائر از مرز دوغارون وارد ایران شدند. در ۱۴۰۳ش، حدود ۷۰ هزار روادید ویژه توسط نمایندگی‌های ایران صادر شد و روزانه حدود ۵ هزار زائر امام حسین وارد ایران شدند.

زائران افغانستانی برای حضور در پیاده‌روی اربعین با مشکلات متعددی مواجه هستند، ازجمله اخذ پاسپورت و ویزای ایران و عراق، بسته‌شدن مرزها، مشکل‌تراشی مقامات طالبان و عدم پاسخ‌گویی شرکت‌های زیارتی. مهاجران افغانستانی در ایران نیز با موانعی مانند منع خروج برای برخی، مشکلات سامانه ثبت‌نام و صدور دیرهنگام دفترچه‌های زیارتی مواجه هستند. کمبود وسایل نقلیه برای رسیدن به مرز چذابه نیز از دیگر چالش‌ها است.

آیین‌های وفات

شیعیان افغانستان، احکام شرعی مربوط به مرگ ازجمله حلالیت‌طلبی، وصیت‌نامه‌نویسی، غسل میت، تکفین، تشییع جنازه، نماز میت، تلقین میت و تدفین را بر اساس آموزه‌های مذهب شیعه، انجام می‌دهند و آداب‌ورسوم محلی خود را نیز با آن سازگار می‌کنند. این اعمال، افزون بر انجام تکلیف دینی، موجب همسبتگی اجتماعی، انتقال ارزش‌های فرهنگی، حمایت عاطفی و مادی از خانوادهٔ داغدار، تداوم میراث فرهنگی و مدیریت امور مالی و عبادی پس از مرگ می‌شود.

شیعیان افغانستان، پیش‌از مرگ، پسر بزرگ و در نبود او، دختر بزرگ، برادر یا یکی از نزدیکان خود را به‌عنوان وصی تعیین می‌کنند و وصیت‌نامه توسط ملای قریه یا اشخاص باسواد نوشته می‌شود. فرد در آستانهٔ مرگ، به‌ویژه هنگام دیدوبازدید ایام عید یا هنگام عیادت، از دیگران طلب بخشش می‌کند و مردم نیز او را می‌بخشند.

در افغانستان، هرگاه کسی بمیرد، خانواده‌اش بر بالین او «مخته» سر می‌دهند که نوعی مرثیه طولانی و جان‌سوز است. در مراسم تشییع جنازه، دوستان و نزدیکان متوفا، پارچه، لُنگی (عمامه) و کمپل (پتو) روی جنازه می‌اندازند که در پایان مراسم به قرائت‌کنندگان قرآن اهدا می‌شود. پس از خاک‌سپاری، ورثه از مردم حلالیت می‌طلبند و اعلام می‌دارند که اگر طلبی از متوفی دارند، به آنان مراجعه کنند.

با فارغ شدن خانواده متوفا از مراسم تدفین، مجموعه‌ای از آداب‌ورسوم انجام می‌شود:

• آشنایان، صاحبان مصیبت را تا خانه همراهی کرده و نزدیکان و همسایگان از مشایعین پذیرایی می‌کنند. در سه شب نخست، دوستان و نزدیکان، غذا تهیه می‌کنند و در خانهٔ مصیبت‌دار غذا صرف می‌کنند. به این رسم، شام کَلّه‌گیری می‌گویند.
• در شب اول، برای زنده نگه‌داشتن یاد متوفی، شمع و آتشی بر سر قبر او روشن می‌کنند.
• یک روز پس از دفن، مراسم فاتحه در تکیه‌خانهٔ محل برگزار می‌شود. مردم آیاتی از قرآن قرائت می‌کنند و سپس با خواندن سورهٔ فاتحه و توحید، تسلیت می‌گویند. برای تهیه غذا در این مراسم، گاهی گوسفند یا گاوی ذبح می‌شود و گاهی به‌دلیل هزینه‌های سنگین، غذا تهیه نمی‌شود. اهدای گوسفند، آرد، گندم، پول و نان (گَز) از مساعدت‌های رایج به صاحبان عزا است.
• در چهلمین روز، ختم قرآن برگزار می‌شود که ممکن است به‌صورت ساده و با پختن حلوا همراه باشد و دوستان بر سر مزار متوفی حاضر شده و برای او فاتحه می‌خوانند.
• تا سالروز وفات، گاهی خیرات انجام می‌شود. با ذبح گاو یا گوسفند، از مهمانان پذیرایی می‌شود و آنها نیز برای شادی روح متوفی، سوره فاتحه و توحید می‌خوانند.
• تکالیف شرعی متوفا مانند خمس اموال، روزه و نماز قضای او برآورد می‌شود تا ادا گردد.
• ضیافتی از سوی دوستان و نزدیکان با نام روی‌شویی برای خانوادهٔ متوفی برگزار می‌شود که با حضور مهمانان و دعا برای متوفی، نوعی غم‌شریکی و دل‌گرمی به بازماندگان است.
• در اولین عید (فطر، قربان یا نوروز) پس از فوت، دوستان و آشنایان با حضور در خانهٔ متوفی، به بازماندگان تسلیت گفته و برای متوفی طلب رحمت می‌کنند.
• در یکی از جمعه‌های بهار یا روز بعد از نوروز در رسمی با نام پای‌جُدابا، خانواده متوفا بر سر قبور او حاضر شده، خوراک‌هایی مانند حلوا، نان‌مالیده، شیربرنج، شیرروغن، نان‌بوته و قروتی را میان مردم توزیع می‌کنند و برای آمرزش اموات، قرآن می‌خوانند و دعا می‌کنند.
• در شب بیست‌ونهم ماه ذی‌الحجه و بیست‌ونهم رمضان، در رسمی با نام عید مرده‌ها، خانواده‌ها غذاهای محلی تهیه کرده و مردان قریه را برای صرف غذا دعوت می‌کنند تا برای درگذشتگان طلب آمرزش نمایند.

تلویزیون‌های شیعیان افغانستان

تلویزیون‌های شیعیان افغانستان با شعار وحدت ملی، اخوت اسلامی و ترویج معارف اهل‌بیت، برنامه‌های خود را تولید و پخش می‌کنند.

تلویزیون تمدن

تلویزیون تمدن توسط محمدآصف محسنی، از رهبران جهادی تأسیس شد و ریاست آن بر عهدهٔ نوهٔ او، محمدجواد محسنی، است. این شبکه فعالیت آزمایشی خود را در ۸ اردیبهشت ۱۳۸۶ش آغاز کرد و دو ماه بعد رسماً فعالیت خود را شروع نمود. شعارهای آن «شایسته مردم» و «تلویزیون اکثریت خاموش» است.

محتوای این شبکه با رویکرد مذهبی و محوریت موضوعات دینی، اجتماعی، آموزشی، خبری، کودک و نوجوان، خانواده و سخنرانی‌های آیت‌الله محسنی تولید می‌شود. برنامه‌های آن با دو مذهب جعفری و حنفی سازگار است. پخش فیلم و سریال‌های ایرانی، از برنامه‌های پرمخاطب آن بود. این شبکه از طریق اینترنت، ماهواره (قابل دریافت در افغانستان و آسیای میانه) و فرستنده‌های زمینی در شهرهای مختلف افغانستان قابل دریافت بود.

پس از حاکمیت طالبان، این شبکه با محدودیت‌هایی مواجه شد و پخش فیلم و سریال (حتی با محتوای اسلامی) ممنوع اعلام گردید. در بهمن ۱۴۰۱، نیروهای طالبان به دفتر این شبکه حمله کردند و در خرداد ۱۴۰۳ نیز به بهانهٔ وابستگی حزبی، آن را توقیف کردند؛ اتهامی که مسئولان شبکه آن را رد کردند.

تلویزیون راه فردا

تلویزیون راه فردا توسط محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی تأسیس شد و دارای یک ایستگاه رادیویی هم‌نام نیز هست. این شبکه ابتدا با نام «فردا» فعالیت خود را آغاز کرد و سپس به «راه فردا» تغییر نام داد. فعالیت رسمی آن از مهر ۱۳۸۶ش آغاز شد. شعار اصلی آن «همگرایی و وحدت بین مردم» است.

محتوای این شبکه با رویکرد آزادی بیان و محوریت موضوعات دینی، اجتماعی، سیاسی، درمانی، تفریحی، آموزشی، خبری، کودک و نوجوان و خانواده تولید می‌شود. برنامه‌هایی چون «صبح فردا» (اجتماعی)، «زاویه» (سیاسی)، «صحت فردا» (درمانی)، «منبر فردا» (مذهبی) و «نوای فردا» (تفریحی) از جمله تولیدات آن است. پخش فیلم و سریال‌های کره‌ای، ترکی و ایرانی و نیز سریال‌های مذهبی مانند مختارنامه و یوسف پیامبر از برنامه‌های پرمخاطب آن بود.

این شبکه از طریق اینترنت، ماهواره (قابل دریافت در افغانستان، خاور نزدیک و آسیای میانه) و فرستنده‌های زمینی در شهرهای مختلف افغانستان قابل دریافت بود؛ اما پس از محدودیت‌های طالبان، فرستندهٔ زمینی آن قطع شده و تنها از طریق ماهواره قابل دریافت است. طالبان فعالیت تلویزیون راه فردا را در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش به حالت تعلیق درآورد، اما این شبکه در ۳ تیر ۱۴۰۴ش فعالیت خود را دوباره آغاز کرد. منش اصلی این شبکه بر تقویت فرهنگ، هنر و وحدت ملی استوار است.

تلویزیون کوثر

تلویزیون کوثر، یکی از شبکه‌های مذهبی شیعیان افغانستان بود که در سال ۱۳۸۶ش توسط نوراحمد تقدسی در کابل راه‌اندازی شد. برنامه‌های این شبکه به‌طور عمده بر محتوای دینی و مذهبی متمرکز بود و از پخش هرگونه محتوای مغایر با موازین اسلامی خودداری می‌کرد.

تلویزیون نگاه

تلویزیون نگاه در سال ۱۳۸۷ش توسط محمدکریم خلیلی، معاون دوم رئیس‌جمهور سابق و رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان، تأسیس شد. پس‌از تسلط طالبان بر افغانستان، این شبکه تعطیل گردید.

تحولات سیاسی و اجتماعی

شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزاره‌ها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروه‌های مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطان‌علی کشتمند چند سال به‌عنوان نخست‌وزیر فعالیت کرد. هزاره‌ها به‌عنوان یک قوم به‌رسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزاره‌ها تشکیل می‌دادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروه‌های سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند. در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند. با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب، حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاست‌جمهوری راه یافتند و عده‌ای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.

مشاهیر

سید اسماعیل بلخی

سید اسماعیل بلخی (۱۲۹۹-۱۳۴۷ش) در بلخاب از توابع ولایت سرپل زاده شد. او مادر خود را در کودکی (۱۳۰۰ش) از دست داد و در سال ۱۳۰۴ش همراه خانواده به مشهد مهاجرت کرد و پس از آموزش‌های ابتدایی، به حوزهٔ علمیهٔ مشهد وارد شد و در مدرسهٔ عباس‌قلی‌خان به تحصیل پرداخت. سپس برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و از درس‌های ضیاءالدین عراقی، ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و حسین آل‌کاشف‌الغطاء بهره برد. در سال ۱۳۱۷ش وارد حوزهٔ علمیهٔ قم شد و در مجالس درس سید حسین طباطبائی بروجردی، شیخ عباس قمی، علامه طباطبایی، سید محمدتقی خوانساری و سید روح‌الله خمینی حاضر شد. وی هم‌زمان به حفظ قرآن، نهج‌البلاغه، نهج‌الفصاحه و صحیفهٔ سجادیه پرداخت.

بلخی در سال ۱۳۱۲ش، در محکومیت واقعهٔ کشف حجاب، در مسجد گوهرشاد مشهد سخنرانی کرد و مردم را به مبارزه علیه رضاشاه دعوت نمود و پس از آن، به‌همراه پدر به‌صورت مخفیانه به هرات گریخت. در مرداد ۱۳۱۴ش، در مسجد جامع هرات بار دیگر سیاست‌های رضاشاه را محکوم کرد. تأسیس حزب ارشاد (اتحاد) در هرات در سال ۱۳۱۷ش، با همکاری چهره‌هایی چون خواجه محمدنعیم، محمداسلم غزنوی و محمدابراهیم گاوسوار، از دیگر فعالیت‌های سیاسی او بود که هدف آن سرنگونی حکومت استبدادی و تشکیل حکومت اسلامی بود. وی در سال ۱۳۲۷ش، در کابل، علیه اسرائیل سخنرانی کرد و مردم را به یاری فلسطینیان تشویق نمود. پس از افشای راز حزب ارشاد در سال ۱۳۲۹ش، بلخی به‌همراه یازده تن از اعضای حزب دستگیر و به مدت چهارده سال در زندان پل‌چرخی کابل زندانی شد.

سید اسماعیل بلخی در کابل با همکاری جمعی از جوانان تحصیل‌کرده، انجمن «شعاع میوند» را تأسیس کرد که در امور فرهنگی و ورزشی فعالیت داشت و اعضای آن به مسائل سیاسی و اجتماعی نیز می‌پرداختند. او در ماه‌های محرم، صفر، رمضان و تعطیلات تابستان به سفرهای تبلیغی می‌رفت و مسائل اعتقادی و اجتماعی را در قالب اشعاری جذاب برای مردم بیان می‌کرد و آنها را به عدالت‌خواهی تشویق می‌نمود.

از بلخی آثار مکتوبی در شعر، فلسفه و علوم قرآنی بر جای مانده است. مهم‌ترین اثر او، دیوان شعری شامل پنج هزار بیت در قالب‌ غزل، قصیده، مثنوی، مخمس، ترکیب‌بند و ترجیع‌بند است. او را بنیان‌گذار شعر حماسی در افغانستان می‌دانند. بلخی میان مردم و علما از جایگاهی والا برخوردار بود. استقبال گستردهٔ مردم در سفرهایش به شهرهای مختلف، نشان از محبوبیت و نفوذ اجتماعی او دارد. او انسانی وارسته، بی‌آلایش، سخاوتمند و ساده‌زیست بود و از جمع‌آوری ثروت و مال‌اندوزی پرهیز می‌کرد.

بلخی به صلح و دوستی میان مسلمانان باور داشت و از تعصب مذهبی، قومی و محلی سخت بیزار بود و آن را عامل اختلاف و نفاق می‌دانست. او به نظام جمهوری و مشارکت همهٔ اقوام در ساختار سیاسی کشور معتقد بود و تنها راه پایان‌دادن به ظلم و استبداد را مبارزهٔ مسلحانه می‌دانست. امام خمینی، سید اسماعیل بلخی را انسانی انقلابی با همهٔ خوبی‌ها توصیف کرده است. ناصر مکارم شیرازی او را عالم مجاهد، روشنفکر و سیاستمدار برجستهٔ آگاه به زمان دانسته و میرغلام محمد غبار او را روحانی وطن‌پرست، فاضل و دلسوز مردم معرفی کرده است.

سید اسماعیل بلخی در ۲۳ تیر ۱۳۴۷ش درگذشت و پیکر او پس‌از تشییع باشکوه، در دامنهٔ کوه افشار، نظرگاه حضرت ابوالفضل، خاک‌سپاری شد.

سید منصور نادری

سید منصور نادری، در سال ۱۳۱۵ش در درهٔ کیان از ولایت بغلان زاده شد. وی کودکی و نوجوانی را نزد پدرش، سید نادر کیان، سپری کرد که مردی تحصیل‌کرده، شاعر، پژوهشگر و رهبر مذهبی اسماعیلیه نزاری آقاخانی در افغانستان بود. او در ۱۳۳۶ش به خدمت سربازی رفت و پس از بازگشت در ۱۳۳۸ش، برخی مسئولیت‌های مذهبی، اجتماعی و سیاسی پیروان اسماعیلیه را بر عهده گرفت. در آن دوره، فرقهٔ اسماعیلیه در افغانستان به‌عنوان غُلات شناخته می‌شد و تحت فشار بود. نادری در ۱۳۴۶ش توسط حکومت ظاهرشاه دستگیر و در بغلان زندانی شد. پس از آزادی در ۱۳۴۸ش، به فعالیت‌های خود ادامه داد، اما در ۱۳۵۲ش دوباره دستگیر و همراه سه برادرش به زندان دهمزنگ در کابل منتقل شد.

پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نادری از زندان آزاد شد، اما دولت کمونیستی او را دوباره در پل‌چرخی زندانی کرد. در ۱۳۶۰ش با تغییر روش حکومت، آزاد شد و به حج رفت. نادری در ۱۳۶۱ش به درهٔ کیان بازگشت و با ایجاد امنیت، مبارزه با مواد مخدر و تأسیس شفاخانه، فعالیت‌های اجتماعی را آغاز کرد. وی به‌عنوان یک روشنفکر مذهبی، از ۱۳۶۴ش هم با دولت وقت و هم‌ با گروه‌های جهادی همکاری داشت و همین رویکرد موجب شد که مناطق اسماعیلیه از جنگ‌های داخلی در امان بمانند. در ۱۳۶۷ش به‌عنوان سناتور ولایت بغلان انتخاب شد. پس از سقوط نجیب‌الله، در تأسیس جنبش ملی-اسلامی شمال نقش داشت و مسئولیت ادارهٔ بغلان را بر عهده گرفت. در ۱۳۷۵ش معاونت ریاست‌جمهوری را در جبههٔ متحد شمال به عهده داشت. با سقوط شمال به‌دست طالبان در ۱۳۷۷ش نادری مجبور شد از کشور خارج شود. او بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش به کشور بازگشت. نادری در ۱۳۸۱ش با همکاری جمعی از نزدیکان خود حزب پیوند ملی افغانستان را تشکیل داد. او در دوره‌های پانزدهم و شانزدهم مجلس نمایندگان افغانستان (۱۳۸۴–۱۳۹۷ش) حضور داشت. نادری در انتخابات ۱۳۹۳ش از اشرف غنی حمایت کرد، اما بعداً اختلاف پیدا کرد. در ۱۳۹۵ش حزب «حرکت ملی نجات افغانستان» را تأسیس کرد و در انتخابات ۱۳۹۸ش از عبدالله حمایت نمود.

سید منصور نادری در ۱۳۶۷ش کانون فرهنگی حکیم ناصرخسرو بلخی و کتابخانه‌ای با بیش از ۵۰ هزار جلد کتاب تأسیس کرد که در ۱۳۷۷ش توسط طالبان به آتش کشیده شد. پس از سقوط طالبان، کانون و کتابخانه در کابل دوباره فعال شد. او به تحصیل و تخصص پیروان اسماعیلیه اهتمام داشت و هزاران جوان اسماعیلی را به تحصیلات عالی و مشاغل گوناگون رساند. وی در دورهٔ جمهوریت، سرمایه‌گذاری و امکانات زیادی را به منطقه تحت فرمان خود، جذب کرد.

دربارهٔ سید منصور نادری دو دیدگاه متضاد وجود دارد؛ گروهی او را سیاست‌مداری کهنه‌کار می‌دانند که اسماعیلیان را از انزوا خارج و به عرصهٔ فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی وارد کرده است. گروهی دیگر او را فرصت‌طلب و متهم به قتل، آدم‌کشی، جنایت و بهره‌برداری مذهبی و اقتصادی از مردم می‌دانند و زندگی شاهانه و قصرهایش را نشانهٔ سوءاستفاده می‌شمارند.

منابع

• آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بین‌المللی جامعۀ المصطفی العالمیۀ (زلال کوثر)، 1390ش.
• «افغانستان»، ویکی‌شیعه، تاریخ درج مطلب: 25 دسامبر2022م.
• بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، موسسۀ شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش
• بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان»، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۲ش.
• بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریان‌ها و احزاب، تهران، موسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، 1390ش.
• تشيد، علی‌اکبر، هدية اسماعيل يا قيام السادات، تهران، بنگاه مجلۀ تاريخي اسلام، 1331ش.
• جوزجاني، قاضي منهاج، طبقات ناصري (تاريخ اسلام و ايران)، تهران، دنیای کتاب، 1363.
• خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزاره‌ها، ترجمۀ غزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، 1372ش.
• «شیعه»، ویکی‌زندگی: دانشنامۀ ‌عمومی سبک ‌زندگی، تاریخ درج مطلب: 16 سپتامبر 2022م.
• شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی (طلوع)، مدرسۀ امام خمینی (جامعةالمصطفی)، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش.
• عبدالرحمن خان، تاج التواريخ، كابل، بنگاه انتشارات ميوند،‌ بي‌تا.
• فرهنگ، سيد محمدحسين، جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي شيعيان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1380ش.
• كمونه، حسين، سيد عبدالرزاق، آرامگاه‌‌هاي خاندان پاك پيامبر، ترجمه: عبدالعلي صاحبي، مشهد، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1375ش.
• مفيد، محمد بن محمد، اوائل المقالات، ‌بيروت، دارالمفيد، الطبعة الثانية، 1993م.
• موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمۀ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۸۶ش.
• ناصری، عبدالمجيد، تاريخ تشيع در افغانستان ( از آغاز تاقرن هفتم) قم، مركز جهاني علوم اسلامي، 1386 ش.
• نفيسي، سعيد، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، تهران، کتاب-فروشی فروغي، 1352ش.
• وامبری، آرمینوس، مساحت‌نامۀ دراویش دروغین در خانات آسیای‌میانه، ترجمۀ فتح‌علی خواجه‌نوری، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم، 1378ش.
• یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، چ6، تهران، علمی و فرهنگی، 1371ش.

• «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۸۳ش.
• «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1385ش.
• «آیین‌های محرم و عاشورا در ملل مختلف»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1395ش.
• «اشتراک رئیس‌جمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وب‌سایت آریانا نیوز، تاریخ درج مطلب: 3 آبان 1394ش.
• «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 14 آبان 1393ش.
• «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود،» خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1399ش.
• «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، خبرگزاری آنالتولی، تاریخ درج مطلب: 21 مهر 1395ش.
• «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 10 مرداد 1401ش.
• «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1392ش.
• داهی، سردار، «قمه‌زنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا می‌شود»، وب‌سایت صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1399ش.
• جعفری، عاطفه، «صدای یا حـسیـن از خانۀ همسایۀ شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1399ش.
• عادلی، جعفر، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1395ش.
• «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری می‌باشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: 2 شهریور 1399ش.
• ماهوره، ثریا، «نگاهی به بمب‌گذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: 2 مرداد 1399ش.
• «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه می‌کنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1393ش.
• «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بی‌نظیر است»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 12 ابان 1398ش.
• هدایت، محمد، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وب‌سایت افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1399ش.

• «آغاز پیش‌ثبت نام مهاجرین در ایران برای شرکت در اربعین حسینی؛ افزایش سهمیهٔ زائرین به ۱۵۰ هزار تن»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سرطان ۱۴۰۱ش.
• ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دارالمرتضویه، ۱۳۵۶ش.
• «اربعین حسینی؛ شیعیان افغانستان در سراسر افغانستان مراسم سوگواری برگزار کردند» سایت شفقنا افغانستان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «اشتیاق مهاجران افغانستانی برای حضور در راهپیمایی اربعین حسینی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «اعزام اولین کاروان زیارتی اربعین حسینی از پایتخت کشور افغانستان»، وب‌سایت شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۴ش.
• «ایران زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسد ۱۴۰۲ش.
• «بازگشت زائران دلشکسته جامانده از اربعین حسینی از مرز شلمچه»، خبرگزاری آوا، ۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانی‌ها»، خبرگزاری تسنیم، ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
• بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، فروغی، تهران، بی‌تا.
• «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمی‌بود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ سرشماری و اتباع به‌صورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسد ۱۴۰۲ش.
• «پایان فرآیند سفر اربعین ۱۴۰۴ برای زائران افغانستانی؛ صدور ویزا متوقف شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «تاریخچهٔ شکل‌گیری زیارت و اربعین از جابر بن عبدالله انصاری تا امروز»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
• تشیید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، تهران، بنگاه مجله تاریخی اسلام، ۱۳۳۱ش.
• «تأکید سازمان ملی مهاجرت ایران بر آسان‌سازی سفر زائران افغانستانی به عراق/ مشکلات سایت «سهما» برطرف شده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۲ش.
• «تمدید پیش‌ثبت نام مهاجرین افغانستانی در ایران برای شرکت در اربعین حسین تا پایان سرطان»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۴۰۲ش.
• «جاماندگان زیارت اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، ۳۰ شهریور، ۱۴۰۱ش.
• جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۸ش.
• حبیبی، عبدالحی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۹ش.
• زینلی، منیره، «شهروندان افغان از ایران و عراق خواستار تسهیل صدور روادید اربعین شدند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «راهپیمایی ۲۰۰ هزار نفر از اتباع خارجی در اربعین ۱۴۰۳»، خبرگزاری رکنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۳ش.
• «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• «رنج و گنج سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• «زیبایی‌ها و سختی‌های اربعین حسینی ۱۴۰۱ برای شهروندان افغانستانی»، خبرگزاری آوا، ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
• سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
• «سوگواری در فقر؛ مراسم اربعین در افغانستان»، وب‌سایت تحلیل‌گر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ سنبله ۱۴۰۲ش.
• شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
• شیخ‌الاسلامی، جواد، «از تأخیر در صدور ویزای تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
• شیخ‌الاسلامی، جواد، «گاو و گوسفند فروختم و آمدیم/ ما باهم برادریم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۳ سنبله ۱۴۰۲ش.
• «صدور روادید عراق جهت اتباع افغانستان برای سفر به کربلای حسینی در ایام اربعین»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
• فیاض، محمدحسین، آسیب‌شناسی روابط گروه‌های قومی شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ دوم، ۱۳۹۵ش.
• «لغو اعزام زائران افغانستانی به اربعین ۱۴۰۴ در واکنش به سخت‌گیری‌های ویزایی ایران»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
• متقی هندی، علاءالدین، علی بن حسام‌الدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق.
• «مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری پیام آفتاب، ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
• «مراسم اربعین در افغانستان؛ فرصتی برای مردم و طالبان»، وب‌سایت تحلیل روز، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۳ش.
• مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۳۶۰ش.
• معینی‌پور، مسعود، مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین، ۱۳۹۴ش.
• مقدسی، احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، لندن، بی‌نا، ۱۹۰۶م.
• «مردم افغانستان مراسم اربعین حسینی را در عراق برگزار کردند»، باشگاه خبرنگاران جوان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• ناصری داوودی، عبدالمجید، انقلاب کربلا از دیدگاه اهل سنت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۸۶ش.
• ناصری داوودی، عبدالمجید، تاریخ تشیع در افغانستان، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• «۱۲ هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سنبله ۱۴۰۲ش.
• «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۳ش.

• آیتی، عبدالقیوم، «سبک رهبری شهید عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
• شاهچراغی، سیدعلی، «سه‌گانهٔ حیات/ مهیّای سفر»، پایگاه اطلاع‌رسانی مؤسسهٔ پزوهشی بنت‌الهدی، تاریخ درج مطلب: ۱ ژانویه ۲۰۱۷م.
• شریعتی، حفیظ، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۳ش.
• شیعه‌علی، علی، احکام میّت در فقه مذاهب اسلامی، مجلهٔ فروغ وحدت، سال هشتم شمارهٔ ۳۰، ۱۳۹۱ش.
• علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
• قانون احوال شخصیهٔ اهل تشیع، شمارهٔ مسلسل ۹۸۸، مصوب ۱۳۸۸ش.
• «مراسم بزرگداشت آیت الله محقق کابلی در قم به روایت تصویر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۳۹۸ش.
• «مراسم گرامیداشت سی‌امین سالگرد شهادت استاد عبدالعلی مزاری در جعفرآباد قم برگزار شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۳ش.
• منتظری‌شاتوری، محمدحسین، «احکام خُمس مطابق به فتوای مقام معظم رهبری»، وبلاگ مرزدار، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۹ش
• «نگاهی به آداب و رسوم بزرگداشت عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
• «هزینهٔ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وب‌سایت خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۱ش.

• «چرا طالبان با فعالیت تلویزیون تمدن مخالفند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «دیدار مدیران و اصحاب رسانه‌های جمهوری اسلامی ایران از تلویزیون تمدن»، وب‌سایت تلویزون تمدن، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «رادیو و تلویزیون راه فردا نشراتش را از سر گرفت»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸صبح، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۴۰۴ش.
• «زندگی‌نامهٔ محمدآصف محسنی»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی «امارت اسلامی» غیرفعال شده است». وب‌سایت مرکز خبرنگاران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «معلومات راجع به نشرات شبکه راه‌فردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راه‌فردا، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانه‌های افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «ممنوعیت پخش سریال‌های ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وب‌سایت شیعه نیوز، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ ش.
• «ممنوعیت پخش سریال‌های ایرانی در تلویزیون افغانستان»، شیعه نیوز، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «تلویزیون تمدن»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
• «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «تلویزیون راه‌فردا» صفحه یوتیوب تلویزیون راه‌فردا، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «تلویزیون‌های کابل»، خبرگزاری پژواک، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۴ش

• بلخی، سید اسماعیل، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، با مقدمة شکوفه اکبر زاده کابل، بنیاد اندیشه، چ1، 1397ش.
• خسروشاهی، هادی، نهضت‌های اسلامی در افغانستان، تهران، 1370ش.
• «سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید:18 آذر1401ش.
• «سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید:18 آذر1401ش.
• «ماجرای ملاقات تاریخی علامة بلخی با امام خمینی در نجف»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید:18 آذر1401ش.
• ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مؤسسة امام خمینی، چ1، 1379ش.
• «نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان» شفقنا افغانستان، تاریخ بازدید:18 آذر1401ش.
• یادواره علامه شهید سید اسماعیل بلخی، تهران، 1368ش.

• «اختلاف بین اشرف غنی و سیدمنصور نادری بر سر قدرت» شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 23 مهرماه 1393ش.
• بغلانی، عزیزه، چهرۀ واقعی سیدمنصور نادری را بشناسید»، وب‌سایت دوشی، تاریخ درج مطلب: 17 شهریور 1387ش.
• تنویر، حلیم، تاریخ و روزنامه‌نگاری افغانستان، هالند، انستیتوت تحقیقات و بازسازی افغانستان، 1378ش.
• «حزب حرکت ملی نجات افغانستان اعلام موجودیت کرد»، وب‌سایت شفقنا، درج مطلب: در تاریخ 26 مرداد 1395ش.
• «حضور و غیبت اعضای مجلس نمایند‌گان در سال هشتم تقنینی (۱۶/۱۲/۱۳۹۶ تا ۳۰/۴/۱۳۹۷)»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 27 میزان 1397ش.
• دولت‌آبادی، بصیر‌احمد، شناسنامۀ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، قم، احسانی، 1371ش.
• دولت‌آبادی، بصیر‌احمد، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، قم، ابتکار دانش، 1385ش.
• سروری، زین‌الله، «اسماعیلیه‌های افغانستان و بقای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی»، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: 4 شهریور 1402ش.
• «سیدمنصور نادری به دستۀ انتخاباتی ثبات و همگرایی پیوست»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: 27 شهوریور 1398ش.
• شفق خواتی، محمد، «اسماعیلیه در افغانستان»، فصل‌نامه طلوع، شمارۀ 7، 1382ش.
• طنین، ظاهر، افغانستان در قرن بیستم، تهران، عرفان، 1384ش.
• عادلی حسینی، سید جعفر، کوثرالنبی، قم، گلهای بهشت، 1387ش.
• عظیمی، محمد‌نبی، اردو و سیاست، پیشاور، میوند، 1378ش.
• علوی، سید محمد‌رضا، «درۀ کیان، سادات کیانی و سیدمنصور نادری»، وب‌سایت ناگفته‌های جنبش روشنفکری افغانستان، تاریخ درج مطلب: 9 بهمن 1390ش.
• گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه‌دهۀ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1379ش.
• موجانی، سیدعلی و دیگران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، 1394ش.
• موسوی، سید جمال‌الدین، «گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، نیستان ادیان و مذاهب، شماره دوم، 1390ش.