تلقین میت؛ یادآوری اصول اعتقادی اسلام به متوفی در هنگام دفن.
تلقین میت از جمله آداب پس از مرگ است که جایگاه ویژهای در فرهنگ و آیین مسلمانان دارد و بهعنوان عملی نمادین برای تثبیت اصول ایمانی در لحظههای انتقال از دنیا به آخرت انجام میشود. این عمل معمولاً شامل خواندن جملات اعتقادی و شهادت به یگانگی خداوند و نبوت پیامبر اسلام در کنار جسد متوفا، پس از دفن او است. تلقین در نگاه فقهی، نهتنها نوعی دعا و یادآوری اصول توحیدی برای متوفی شمرده میشود، بلکه نشانهای از اهتمام دین به سرنوشت انسان پس از مرگ است.
تعریف تلقین میت
در منابع لغوی، تلقین بهمعنای فهماندن آمده است.[۱] در اصطلاح فقه اسلامی، تلقین به یادآوری و فهماندن اصول اعتقادی، بهویژه شهادت به توحید، نبوت و امامت، به فرد در حال احتضار یا پس از مرگ اطلاق میشود.[۲] تلقین میت یکی از آداب مستحب مرتبط با دفن بهشمار میآید که مورد اتفاق فقیهان شیعه و اهلسنت است و روایات متعددی دربارهٔ آن نقل شده است.[۳] این سنت، بنابر شواهد روایی، از زمان پیامبر اسلام در جامعهٔ مسلمان رواج داشته و تاکنون در فرهنگ اسلامی استمرار یافته است.[۴]
فلسفه تلقین میت
در آموزههای اسلامی، میان جسم خاکی و بدن برزخی ارتباطی خاص وجود دارد که از تداوم پیوند روح و بدن پس از مرگ ناشی میشود. هرچند پس از مرگ، روح به عالم برزخ منتقل میشود، اما همچنان توجه و نوعی ارتباط خاطرهای با بدن مادی و محل دفن خود دارد، بهویژه در ساعات و روزهای ابتدایی پس از مرگ که روح هنوز با بدن دنیوی خود مأنوس است.[۵] این پیوند سبب شده است که شریعت اسلامی دستورات و آدابی ویژه برای مراحل مختلف تدفین، از جمله تشییع، غسل، تکفین، تلقین و دفن وضع کند. آدابی مانند آرام وارد کردن بدن به قبر، خواندن دعاهای خاص هنگام دفن و تأکید بر زیارت قبور، ناظر به همین پیوستگی روح با بدن و قبر خاکی است. همچنین، بر اساس روایات، ارواح از حضور مؤمنان بر سر قبورشان آگاه میشوند و با آنان انس میگیرند.[۶]
آداب تلقین میت
بر اساس احکام اسلامی، پس از قرار دادن میت در قبر، گرههای کفن باز میشود و صورت میت بر روی خاک قرار میگیرد. سپس بالشی از خاک زیر سر او ایجاد میشود و پشت بدن وی، خشت خام یا کلوخی قرار میگیرد تا به پشت برنگردد. پیش از پوشاندن لحد، شخص تلقینخوان، دست راست خود را بر شانه راست میت و دست چپ را بر شانه چپ او میگذارد و دهان خود را به گوش میت نزدیک کرده، با حرکت دادن او سه مرتبه میگوید: «إسمع، إفهم، یا فلان بن فلان» (برای مرد) یا «إسمعی، إفهمی، یا فلان بنت فلان» (برای زن).[۷] سپس متن دعای تلقین میت قرائت میشود. پس از پایان تلقین، مستحب است که فرد تلقینخوان از سمت پای میت از قبر خارج شود.[۸] همچنین، پس از پراکندهشدن مشایعتکنندگان، مستحب است ولیّ میت یا فردی که از سوی او مأذون است، بار دیگر دعاها و عبارات خاصی را که در متون دینی آمده، برای میت تلقین کند.[۹]
بازتاب تلقین میت در سبک زندگی اسلامی
در سبک زندگی اسلامی، مرگ واقعیتی اجتنابناپذیر از چرخهٔ حیات و آغازی برای حیاتی دیگر تلقی میشود. آیات متعددی از قرآن کریم، انسان را به تفکر دربارهٔ مرگ و زندگی پس از آن فرا میخواند.[۱۰]
تلقین میت یکی از آداب ویژهٔ آیین تدفین در شریعت اسلامی است که افزون بر جنبههای اعتقادی، بازتابهای مهمی در سبک زندگی اسلامی دارد. این سنت، با یادآوری اصول بنیادین اسلام به متوفی، از یکسو تداوم پیوند انسان با آموزههای دینی حتی پس از مرگ را نشان میدهد، و از سوی دیگر برای بازماندگان نوعی آموزش ضمنی و تقویت مرگاندیشی بهشمار میرود؛ مفهومی که در سبک زندگی اسلامی جایگاهی اساسی دارد و بهمعنای سازندگی و قدم گذاردن در مسیر تکامل است. یاد مرگ از دیدگاه اسلام موجب اصلاح رفتار، افزایش معنویت و رشد تقوای فردی و خانوادگی میشود.[۱۱] انجام تلقین همچنین به فرهنگسازی دربارهٔ آداب پس از مرگ در جامعهٔ دینی کمک میکند و از این رهگذر، خانواده و جامعه را به سوی معنویتگرایی و مراقبت نسبت به امور آخرت سوق میدهد.
بر اساس روایات اسلامی، روح میت در لحظات اولیه دفن با بدن خاکی خود مرتبط است و از سخنان و اعمال اطرافیان آگاه میشود، از اینرو انجام تلقین و تذکر زندگی بعد از مرگ، افزون بر آرامش متوفی، تأثیر معرفتی و تربیتی بر حاضران در مراسم نیز دارد.[۱۲]
تلقین میت در فقه اسلامی
در فقه شیعه، تلقین میت - هم در حال احتضار و هم بعد از دفن - امری مؤکد دانسته شده است. فقیهان امامیه با استناد به روایات معتبر از امامان معصوم بر انجام این سنت تأکید دارند. تلقین بعد از دفن شامل خواندن شهادتین، یادآوری عقاید حقه و نام ائمهٔ اطهار است.[۱۳]
فقهای مذاهب اربعه اهل سنت نیز تلقین میت پس از دفن را پذیرفته و آن را از آداب مستحب در آیین دفن میدانند؛ در حالی که وهابیت این عمل را نوعی بدعت بهشمار میآورد.[۱۴]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، 1377ش، ج5، ص6942.
- ↑ مروج، اصطلاحات فقهی، 1379ش، ص142.
- ↑ پورامینی، محمد باقر، پیامبر اعظم: سیره و تاریخ، 1388ش، ص154.
- ↑ حرعاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج3، ص176.
- ↑ محسنی دایکندی، برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات، 1391ش، ص290.
- ↑ «تلقین میت - فلسفۀ دفن»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ حرعاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج3، ص179.
- ↑ حرعاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج3، ص183.
- ↑ اکبری، احکام اموات، 1394ش، ص82-86.
- ↑ سورهٔ آلعمران، آیهٔ 185؛ سورهٔ عنکبوت، آیهٔ 57.
- ↑ مظفری ورسی، مرگ اندیشی در آموزههای اسلام، 1388ش، ص44.
- ↑ محسنی دایکندی، برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات، 1391ش، ص293.
- ↑ طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، 1419ق، ج2، ص124.
- ↑ فرمانیان، «تلقین میت بعد از دفن از نگاه مذاهب اربعه و وهابیت»، 1400ش، ص64.
منابع
- قرآن کریم.
- اکبری، محمود، احکام اموات، قم، فتیان، ۱۳۹۴ش.
- پورامینی، محمد باقر، پیامبر اعظم: سیره و تاریخ، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۸ش.
- «تلقین میت - فلسفهٔ دفن»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۸۷ش.
- «چرا بر میت تلقین میخوانند؟»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۵ش.
- حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظن، عروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- فرمانیان، مهدی، «تلقین میت بعد از دفن از نگاه مذاهب اربعه و وهابیت»، نشریهٔ سلفیپژوهی، شمارهٔ ۱۳، تابستان ۱۴۰۰ش.
- مجلسی، محمدباقر بن محمد تقی، بحارالأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محسنی دایکندی، محمد عظیم، برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات، قم، آشیانهٔ مهر، ۱۳۹۱ش.
- مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، ۱۳۷۹ش.
- مظفری ورسی، حیدر، مرگ اندیشی در آموزههای اسلام، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۸ش.