زن در دوره قاجار

زن در دوره قاجار؛ موقعیت و جایگاه زنان در جامعه ایرانی دوران قاجار.

زن در دوره قاجار
موقعیت زنان در جامعه ایرانی دوران قاجار

زن جوان ایرانی در دوره قاجار با چادر و نقاب.
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	تاریخ جامعه‌شناسی
نوع مفهوم	تاریخ اجتماعی
معنای اصطلاحی	بررسی جایگاه و نقش‌های زنان در عصر قاجار
حوزه کاربرد	تاریخ ایران
تاریخچه و ریشه
منشأ تاریخی	دوره قاجار
اهمیت و ارتباط
مرتبط با	نهضت مشروطه جنبش تنباکو

در عصر قاجار، زنان در مقایسه با مردان جایگاه فروتری داشتند و بیشتر در نقش خانه‌داری، فرزندآوری و تربیت فرزند دیده می‌شدند، اما در همان چارچوب دینی و فرهنگی، هم به حجاب و عفاف پایبند بودند و هم در اجتماع حضور داشتند؛ از مجالس روضه و تعزیه تا کار و فعالیت اقتصادی در شهر، روستا و ایل، از مشارکت در ساخت مساجد و مدارس تا سوادآموزی در مکتب‌خانه‌ها. آنان در جنبش‌هایی مانند واقعهٔ گریبایدوف، شورش نان، جنبش تنباکو و مشروطه نقش آفریدند، حتی در دفاع از تبریز و محافظت از علما و تأمین هزینهٔ مقاومت با فروش جواهرات خود. زندگی زنان بسته به طبقه تفاوت داشت؛ از حرم‌سرای محدود شاهانه تا زنان عادی و روستایی با اوقات فراغت کم، و در خانواده نیز چندهمسری و ازدواج موقت رایج بود، هرچند اسناد نشان می‌دهد زنان در مالکیت، معاملات، مهریه، نفقه، طلاق و حتی شکایت و دادخواهی حقوقی فعال بودند.

فعالیت و مشارکت زنان

مشارکت اجتماعی زنان

نوشتار اصلی: مشارکت اجتماعی زنان

در عصر قاجار، زنان در مقایسه با مردان از جایگاهی فروتر برخوردار بودند و خدمات آنان در قالب خانه‌داری، فرزندآوری و فرزندپروری بود. آنها اثرپذیری کاملی از آموزه‌های دین اسلام داشتند و به رعایت حجاب و پوشش کامل اسلامی پایبند بودند. بر همین اساس، خانه‌ها و محیط‌های خانوادگی دارای حریم بودند و به اقتضای رعایت حیا و عفاف، در معماری خانه‌ها دو بخش اندرونی و بیرونی در نظر گرفته می‌شد. زنان هم به نقش‌های جنسیتی خود می‌پرداختند و هم در کنش‌گری و حضور اجتماعی فعال بودند. گزارش‌های بسیاری به حضور زنان در آیین‌های سوگواری مذهبی مانند مجالس روضه‌خوانی و تعزیه اشاره کرده‌اند. در این دوره، مجالس وعظ و روضه‌خوانی گاهی رنگ‌وبوی سیاسی می‌گرفت. بااین‌حال، همان‌گونه که همسر وزیرمختار انگلیس در زمان ناصرالدین‌شاه گفته است، حضور اجتماعی زن ایرانی همواره در چارچوب موازین و احکام دین اسلام، به‌ویژه با رعایت حجاب و پوشش اسلامی بوده است. اثرپذیری از آموزه‌های اسلامی در جامعهٔ زنان قاجار به‌گونه‌ای بود که زنان اشراف در ساخت و بازسازی مساجد، کاروانسراها، مدارس، باغ‌ها و امامزاده‌ها مشارکت چشمگیری داشتند. همچنین دختران همانند پسران برای سوادآموزی به مکتب‌خانه می‌رفتند و تلاش‌هایی برای تأسیس مدارس دخترانه صورت گرفت.

مشارکت اقتصادی زنان

در عصر قاجار، زنان در فعالیت‌های اقتصادی جامعهٔ ایرانی نقش چشم‌گیری داشتند. زنان شهری به فعالیت‌هایی مانند تعلیم دختران درباریان و اشراف، فروشندگی، مشاطه‌گری، خیاطی و قالی‌بافی می‌پرداختند. زنان عشایر و روستایی نیز دوشادوش همسر و خانواده به کشاورزی، دامداری و تولید صنایع دستی اشتغال داشتند. مشاغل زنان در این دوره بسته به منزلت اجتماعی آنان و نیز سکونت در شهر یا روستا متفاوت بود.

مشارکت سیاسی زنان

فعالیت سیاسی زنان در عصر قاجار، پیش‌از انقلاب مشروطه، کاملاً رنگ‌وبوی دینی داشت و با رعایت ارزش‌های دینی صورت می‌گرفت؛ اما با آغاز جنبش مشروطه، برخی حرکت‌های سیاسی و اجتماعی زنان متأثر از افکار لیبرالیستی غرب و سوسیالیستی شرق رخ داد. از مهم‌ترین نمونه‌های کنش‌گری سیاسی زنان در این دوره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• واقعهٔ گریبایدوف (۱۲۰۷ش): گریبایدوف از سوی دولت روس مأموریت یافت زنان روس را که در ایران به عقد مردان ایرانی درآمده بودند به وطن بازگرداند و آنان را به بهانه‌هایی به سفارت کشاند و در آنجا حبس کرد. در این واقعه، بخشی از جمعیت معترض که به‌سمت سفارت روان شدند زنان بودند. هدف آنان اجرای احکام مذهبی و آزادی زنان روس اسیرشده بود، نه خواسته‌های جنسیتی.
• شورش زنان در سال قحطی (۱۲۷۷ق-۱۲۳۹ش): در سال قحطی فراگیر، تعداد زیادی از زنان بر سر راه کاروان شاه هنگام بازگشت از شکار ایستادند و از او نان خواستند. شاه دستور داد دروازه‌های شهر را ببندند تا شورش زنان را بخوابانند، اما هزاران زن با چماق و سنگ حمله کردند و مأموران را کشتند.
• جنبش تنباکو (۱۳۰۹ق- ۱۲۷۰ش): پس‌از عقد قرارداد واگذاری امتیاز فروش تنباکو به خارجی‌ها، زنان مانند مردان و بلکه بیشتر از آنان در حرکت‌های اعتراضی علیه این قرارداد به میدان آمدند و نقشی برجسته در پیروی از فتوای مرجع تقلید شیعیان و پیروزی جنبش تنباکو ایفا کردند.

مشارکت نظامی زنان

در تیر ۱۲۸۷ش، دولت احمدشاه قاجار مجلس شورای ملی را به توپ بست و مبارزان مشروطه مجبور شدند تشکیلات خود را به تبریز انتقال دهند. در این زمان، گروهی از زنان به نیروهای مقاومت مشروطه‌خواه ملحق شدند و برای برپایی دوبارهٔ مشروطه مبارزه کردند. طی ده ماه که شهر تبریز در محاصرهٔ نیروهای حکومتی بود، زنان در دفاع از شهر به مردان پیوستند.

از دیگر حرکت‌های زنان در جنبش مشروطه، تلاش آنان در حفاظت از جان علما بود. زنان در کنار مردان مسئولیت محافظت از علما هنگام رفتن به مسجد برای وعظ و منبر را بر عهده داشتند و چماق‌هایی زیر چادر خود پنهان می‌کردند تا از کوچک‌ترین اغتشاش هنگام سخنرانی ممانعت به عمل آورند. همچنین زمانی که مبارزان مشروطه‌خواه برای تهیهٔ مایحتاج مقاومت و خرید سلاح با مشکل روبرو شدند، زنان با فداکاری و فروختن جواهرات خود یا لوازم منزل به کمک شتافتند.

سوادآموزی و آموزش زنان

در دوره قاجار، تعلیم‌وتربیت عمومی نبود، اما از طریق مکتب‌خانه، آموزش معلمان خانوادگی به دختران، یا آموزه‌هایی که مردان به زنان و دختران خود می‌دادند، زنان بزرگی در عرصه‌های گوناگون، به‌ویژه ادبیات فارسی و شعر، رشد کردند. ازجملهٔ این زنان می‌توان به آغابیگم طباطبایی، منورحیاء آرانی، ولیه فروغ‌الملوک و ربابه‌خانم برغانی اشاره کرد.

پوشش و حجاب زنان

نوشتار اصلی: پوشش زنان عصر قاجار

زنان در دوره قاجار بسته به طبقه‌ای که در آن قرار داشتند، پوشش متنوعی در خانه داشتند، اما در خارج از منزل همگان چادر به سر می‌کردند. زنان شهری علاوه‌بر چادر، صورت خود را با روبند می‌پوشاندند. زنان عادی چادرهایی از جنس کرباس با راه‌راه سفید و آبی می‌پوشیدند. در اوایل دوره قاجاریه، فرهنگ حجاب و عفاف متأثر از سبک زندگی ایرانی و اسلامی به‌عنوان یک ارزش به‌شدت رعایت می‌شد و حریم اجتماعی مردانه و زنانه در فضاهای شهری، مکان‌های مذهبی و سبک معماری نمود عینی داشت. اما پس‌از سفر ناصرالدین‌شاه به روسیه و اروپا و مشاهدهٔ پوشش زنان آنجا، شاه زنان حرم‌سرا را واداشت تا شلوار بلند چین‌دار (چاقچور) را کنار بگذارند و شال‌های کوتاه سر کنند و موی خود را با روسری‌های سفید ساده بپوشانند. این دگرگونی به بسیاری از زنان و دختران مقامات و نزدیکان شاه راه یافت، اما میان مردم عادی به‌دلیل فرهنگ و تربیت دینی جامعهٔ ایران جایی پیدا نکرد. در زمان مظفرالدین‌شاه، کت و دامن و لباس به شیوهٔ غربی، به‌ویژه میان زنان طبقهٔ مرفه، افزایش یافت.

تفریحات زنان

در دوره قاجاریه، زنان در کنار خانه‌داری و بچه‌داری، سرگرمی‌ها و فعالیت‌های اقتصادی نیز داشتند. مهمانی‌رفتن و مهمانی‌دادن، بازار رفتن، زیارت امامزادگان و اهل قبور در عصر پنجشنبه، و تماشای تعزیه در ایام محرم از کارهایی بود که زنان با آن خود را سرگرم می‌کردند. تفریحات زنان بستگی به طبقهٔ اجتماعی آنان داشت. زنان اشراف وقت خود را به کشیدن قلیان، رفتن به حمام، خوردن و نوشیدن میوه و خشکبار و چای اعیانی می‌گذراندند و تعداد کمی از آنان اهل کتاب‌خواندن یا نامه‌نگاری بودند. زنان طبقات پایین جامعه اوقات فراغت کمتری داشتند و اگر فرصتی پیش می‌آمد، روزهای جمعه به بیرون شهر و باغ و بوستان می‌رفتند. زنان روستایی و ایلاتی نیز اوقات فراغت خود را صرف امور خانه و همسر و فرزندان می‌کردند.

حرم‌سرای شاهی

زنان در حرم‌سراهای شاهان قاجاریه در وضعیتی متفاوت از سایر زنان جامعه زندگی می‌کردند. زندگی در حرم‌سرای شاهی محدودیت‌های زیادی داشت و آنان فقط برخی اوقات کارهایی مانند دست‌دوزی برای گذران وقت انجام می‌دادند و بیشتر بر ضد یکدیگر دسیسه‌چینی می‌کردند. زنان حرم‌سرا باوجود برخورداری از تجملات، لباس و جواهرات و نیز غلامان و کنیزان، از ارتباط با بیرون دربار و مراوده با زنان دیگر محروم بودند.

جایگاه زن در خانواده

در دوره قاجار، زنان در چارچوب فرهنگ اصیل ایرانی، سازش و صبوری پیشه می‌کردند و کانون خانواده را حفظ می‌کردند. بسیاری از مردان بیش از یک همسر دائمی اختیار می‌کردند و ازدواج موقت با اثرپذیری از آموزه‌های مذهب شیعه در فرهنگ ایرانی پذیرفته شده بود. زن صیغه‌ای بار اصلی خانه‌داری را بر دوش می‌کشید و مانند زن عقدی در خانهٔ مرد زندگی می‌کرد و فرزندان او نیز در ارث و برخورداری از مال پدر با سایر فرزندان تفاوتی نداشتند. زنان صیغه‌ای معمولاً از طبقات پایین‌تر جامعه انتخاب می‌شدند، درحالی‌که زن دائم از خانواده‌های برتر برگزیده می‌شد. براساس اقتضائات فرهنگی، دختران در سن ده یا یازده‌سالگی ازدواج می‌کردند و در این امر به تصمیم بزرگ‌ترها گردن می‌نهادند. برخی مردان از تحقیر و حتی ضرب‌وشتم همسر خود ابایی نداشتند. همچنین مرد حق داشت به دلایلی مانند بیماری، ناباروری، نابینایی و بی‌عفتی، زن را طلاق دهد. زن نیز می‌توانست در صورت تأمین نشدن نفقه از سوی شوهر و نیز انحراف یا ناتوانی جنسی همسر، درخواست طلاق کند. هرچند درخواست طلاق از سوی زن در جامعهٔ عصر قاجار بسیار اندک و امری ناشایست انگاشته می‌شد.

حقوق زنان در دوره قاجار

حقوق خانوادگی

نقش همسری: حقوق زنان از میان عقدنامه‌ها را می‌توان در عناوینی مانند معرفی زوج و زوجه، مهریه، شرایط ضمن عقد یا حاشیه‌نویسی‌های حقوقی بیان کرد. در قسمت شرایط ضمن عقد، می‌توان به حق تعیین مکان زندگی، واگذاری حق طلاق و سایر شروط اشاره کرد؛ مانند اختیار مکان زندگی با زوجه. در بررسی حدود شصت مورد طلاق‌نامه یا وکالت‌نامهٔ طلاقی که در اسناد به‌جامانده بررسی شده، تقریباً در همهٔ موارد، موضوعات مربوط به مهریه، نفقه، لباس و سایر حقوق زنان به‌طور صریح بیان و تکلیف آن‌ها مشخص شده است. همچنین صلح‌نامه‌ها بخشی از اسناد به‌جامانده از عهد قاجار هستند که حقوق زنان را در مقام زوجه آشکار می‌کنند و نشان می‌دهند زن و مرد در مواردی با هم صلح کرده‌اند. همچنین در برخی اسناد نام زن به‌عنوان قیم فرزند یا فرزندان دیده می‌شود و اسنادی نیز صریحاً از حق حضانت مادر سخن گفته‌اند.

حقوق اقتصادی

بخش زیادی از اسناد آرشیو دنیای زنان در عصر قاجار مربوط به دادوستد املاک و اموال به‌وسیلهٔ زنان است که در قالب انواع عقود و ایقاعات انجام شده‌اند. این فعالیت‌ها به‌صورت اسناد صلح‌نامه، اجاره‌نامه، بیع‌نامه، حبس‌نامه، افرازنامه، نذرنامه و هبه‌نامه موجود است. پژوهشگران معتقدند زنان شهرنشین قاجاری در عرصهٔ اقتصادی صاحب حقوق بودند و آزادانه به فعالیت‌های اقتصادی می‌پرداختند، وارد معاملات می‌شدند، بر اموال خود تملک داشتند و اختیار آن‌ها را در دست داشتند.

حقوق شهروندی

پژوهشگران معتقدند تغییر و تحول تاریخی حقوق شهروندی زنان در عهد قاجار نشان می‌دهد که تغییر وضعیت شهروندی زنان اکثراً در حوزهٔ حقوق و آزادی‌های فردی اتفاق افتاده است. در زمینهٔ حقوق مدنی، آزادی‌های بیان، مالکیت، اشتغال و انجمن‌ها با تغییرات ملموسی روبرو شدند، اما زنان هنوز در آزادی‌های شخصی و عدالت قانونی با مشکلات جدی مواجه بودند. در زمینهٔ حقوق سیاسی، دولت که تسلط قدرتمندی بر جامعه داشت، مانعی مهم برای تحقق حق رأی و حق انتخاب شدن زنان بود و زنان باوجود نقش‌آفرینی‌های پررنگ در تحولات سیاسی دوران مشروطه و پسامشروطه، سهمی در امتیازات سیاسی به دست نیاوردند. در زمینهٔ حقوق اجتماعی، آموزش حوزهٔ موفقیت نخستین زنان بود، اما در بهداشت و تأمین اجتماعی بی‌بهره ماندند. سهم بخش طبقات بالای جامعه در این تحولات حداقلی پررنگ بود و دولت‌سالاری موجب توقف تحقق حقوق سیاسی زنان شد.

با این حال، در اسناد برآمده از عهد قاجار، زنان اختیار اموال خود را داشتند و می‌توانستند دربارهٔ اموال و فرزندان خود تصمیم بگیرند. مادرانی نیز بوده‌اند که در مقابل توقیف خانه، ستم ارباب و بردن ناموس خانواده به دادخواهی دست زده‌اند. زنان در عصر قاجار گاه برای احقاق حقوق خود به کارگزاران حکومتی یا قضایی عریضه یا شکایت‌نامه می‌نوشتند یا استشهادنامه‌هایی که متضمن تأیید شاهدان بود تنظیم می‌کردند. پس‌از مشروطه، مخاطب بیشتر عریضه‌ها مجلس، وزارت عدلیه و وزارت خارجه بودند که نشان‌دهندهٔ تلاش برای احقاق حقوق شهروندی، به‌ویژه زنان بود. همچنین بر پایهٔ اسناد بررسی‌شده، شکایت‌های زنان دوره قاجار علاوه‌بر اختلافات مالی، ملکی و خانوادگی، موضوعاتی چون سرقت، قتل، عقد اجباری و مزاحمت را نیز در بر می‌گرفته است. محور موضوعی وصیت‌نامه‌ها در دوران قاجار، تقسیم ارث بود و سهم‌الارث زنان از میراث مردان (به‌خصوص زوج و پدر) می‌توانست عاملی برای شکایت رسمی، اعتراض یا تنظیم مصالحه‌نامه‌ها باشد.

طبقات اجتماعی زنان در دوره قاجار

دو گروه از زنان در این دوره به جهت روش و منش، افراد اصلی وضعیت اجتماعی زنان ایران شمرده می‌شدند:

1. گروه اول، خواص، نخبگان و صاحبان مقتدر در عرصهٔ سیاسی و اقتصادی، ازجمله مادر، دختران و همسران شاه و نزدیکان دربار. این دسته با تکیه بر دو عامل در اهداف خود پیشرفت داشتند: توانایی‌های فردی و طبقهٔ اجتماعی برآمده از آن، و میزان وابستگی و اعتماد شاه به هرکدام از آنان.
2. گروه دوم، عموم زنان که چگونگی زندگی خانوادگی و فردی آنان چندان گزارش نشده است، ولی در اتفاقات بزرگ اجتماعی از قدرت بالقوهٔ آنان استفاده شده یا خودشان به‌سبب آگاه شدن از اوضاع اجتماعی-سیاسی در حیطهٔ قدرت مداخله می‌کردند؛ هرچند نحوه و شکل اثرگذاری آنان در مقایسه با گروه اول ماهیتاً متفاوت بود.

بازنمایی زنان در منابع دوره قاجار

در منابع تاریخی قاجار، مجموعه‌ای از تناقضات اسنادی در موضوع حقوق، آگاهی و تعلق اجتماعی مربوط به زنان موجود است. پژوهشگران تاریخ، دلایل عدم بررسی وضعیت واقعی عموم زنان در دوره قاجار را در چند عامل می‌دانند:

• اکثر منابع عصر قاجاریه تک‌نگاری‌هایی در خصوص وقایع دربار و شرایط زنان در حرم‌سرا است و دربارهٔ عموم زنان غالباً چیزی ننوشته‌اند.
• برخی دیگر از منابع، سفرنامه‌های افراد غیرایرانی است که به‌سبب آشنا نبودن با فرهنگ ایران، گزارشاتی همراه با قضاوت و دیدگاه جانب‌گرایانه نگاشته‌اند.
• تعداد بسیار کمی از منابع نیز از زنان ایرانی در حد اطلاع و امکان، به‌عنوان عوامل اثرگذار در بعضی وقایع نام برده‌اند.

منابع

• باقری ابیانه، الناز و کریمی، بهزاد، «بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی دنیای زنان در عصر قاجار»، دوفصلنامه علمی تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره دوم، سال دهم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
• بل، گرترود، تصویرهایی از ایران، ترجمهٔ بزرگمهر ریاحی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۳ش،
• پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامهٔ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
• توانا، مرادعلی، زن در تاریخ معاصر ایران، تهران، برگ زیتون، ۱۳۸۰ش.
• دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمهٔ فره‌وشی، تهران، گیلان، بی‌تا.
• دروویل، گاسپار، سفرنامهٔ دروویل، ترجمهٔ جواد محیی، تهران، گوتنبرگ، چاپ دوم، ۱۳۴۸ش.
• دوگوبینو، ژوزف آرتورکنت دو، سفرنامهٔ کنت دوگوبینو سه سال در آسیا، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، کتاب‌سرا، ۱۳۶۷ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
• دهقانی، فاطمه و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان در دوره صفوی و قاجار»، کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست، ۱۳۹۴ش.
• دنیاری، سکینه و علم، محمدرضا، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامه‌نویسان»، فصل‌نامهٔ جندی‌شاپور، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۵ش.
• رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
• شیرودی، مرتضی، نقش سیاسی-اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، قم، زمزم هدایت، چاپ دوم، ۱۳۹۱ش.
• شیل، مری لئونورا (ویث)، خاطرات لیدی‌شیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدین‌شاه، ترجمهٔ حسین ابوترابیان، تهران، نو، ۱۳۶۲ش.
• عطایی آشتیانی، زهره، «کنش‌های معنادار و پیامدهای نهان کسب حقوق زنان قاجاری، پژوهش‌نامه زنان، شماره چهارم، سال یازدهم، زمستان ۱۳۹۹ش.
• علم، محمدرضا و رضوی سوسن، زهرا، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی زن و فرهنگ، ۱۳۹۲ش.
• مونس‌الدوله، خاطرات مونس‌الدوله، ندیمهٔ حرم‌سرای ناصرالدین‌شاه، به کوشش سیروس سعدونیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
• مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
• ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، احیاء، ۱۳۶۰ش.
• نوری، هادی، «حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار»، مطالعات جامعه شناختی، شماره ۱، دوره ۲۷، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.